Ad Valvas 1988-1989 - pagina 408

K 'il

I'

PD\piy/p

17 MAART 1989

Hoe een onzichtbaar fluïdum tot golven v a n oneindige speculatie leidde

In de ban van het dierlijk magnetisme van Franz Anton Mesmer Tegenwoordig staat Franz Anton Mesmer bekend als een uit het lood geslagen charlatan. Maar zo' twee eeuwen terug was nagenoeg Jieel Parijs in de ban van de curieuze theorieën en parktijken van deze Weense arts. Zijn gedachten over psychische en lichamelijke kwalen en hun genezing staan momenteel centraal op een tentoonstelling in Utrecht. De geschiedenis rondom Mesmer is ook nu nog interessant omdat het laat zien hoe dun in de achttiende eeuw de grens was tussen wetenschap en pseudo-wetenschap. In d e tentoonstellingsruimte staat e e n grote, door e e n deksel afgesloten tobbe. Uit het deksel steken e e n a a n t a l n a a r buiten gebogen ijzeren staven. A a n zo'n tobbe moet het merkwaardige ritueel zich afgespeeld hebben. Een a a n t a l mensen verzamelde zich om d e tobbe e n drukten hun lichaam tegen het uiteinde v a n zo'n staaf. Men vormde een kring waarbij m e n d e buurman of -vrouw met duim en wijsvinger vasthield. De onderlinge verbinding werd bovendien bekrachtigd door e e n lang touw dat om elk der deelnemers w a s h e e n g e s l a g e n . In e e n ruimte vol exotische wandversienngen, strategisch opgestelde spiegels e n zachte muziek raakten d e deelnemers bmten zichzelf. Sommigen kreg e n hysterische a a n v a l l e n e n lagen te kronkelen op d e grond. Bij a n d e r e n ging het er iets rustiger a a n toe, zij raakten in e e n droomtoestand of kregen contact met overleden verwanten en vrienden. Het ritueel stond onder leiding v a n d e in een vuurrode mantel

gehulde Weense arts Franz Anton Mesmer (1734 - 1815). De bedoeling w a s dat mensen v a n een lichamelijke of psychische kwaal afgeholpen zouden worden. Mesmer h a d namelijk e e n eigenaardige theorie over het ontstaan v a n ziekte ontwikkeld. Hij b e w e e r d e dat er e e n uiterst ijl fluïdum bestond dat niet met het oog w a a r n e e m b a a r was, dat alle lichamen doordrong e n omgaf. Bij ziekte, zo luidde d e theorie v a n Mesmer, w a s er e e n blokk a d e in het lichaam opgetreden waardoor het flm'dum g e e n vrije doorstroming meer h a d . Het ritueel w a s er nu op gericht om d e toestand v a n d e patient te verergeren, n a a r e e n crisis te voeren. Uiteindelijk moesten d e stuiptrekkmgen ertoe leiden dat d e obstakels zich oplosten e n het lichaam weer in e e n universele harmonie met d e natuur terechtkwam. Aanvankelijk gebruikte Mesmer bij zijn therapie e e n m a g n e e t om het fluïdum vrije d o o r g a n g te verschaffen. Later realiseerd e hij zich dat hij die magneti-

Koos Neuvel sche kracht ook met d e eigen h a n d e n kon bewerkstelligen. Hij streek d a n met d e h a n d e n over d e geblokkeerde lichaamsdelen v a n d e patient. De g e n e zende kracht die d a a r v a n uitging werd door Mesmer 'dierlijk magnetisme' genoemd. De sessies rond d e tobbe w e r d e n ingevoerd toen zijn klantenkring dusdanig uitdijde dat e e n privéb e h a n d e l m g niet meer tot d e mogelijkheden behoorde.

Kermis-attractie Toen Mesmer in 1778 n a a r Parijs kwam werd hij al spoedig d e ster v a n d e stad. Tout Paris raakte in d e b a n v a n het 'mesmensme' of het 'dierlijk m a g n e tisme' en d e e n e n a d e a n d e r e wonderbaarlijke genezing werd gerapporteerd. Maar niet iedereen liet zich even lichtvaardig hypnotiseren door d e Weense arts. Op d e Utrechtse tentoonstelling zijn enkele spotprenten te bewonderen w a a r Mesmer ondubbelzirmig afgeschilderd wordt als e e n kwakzalver e n e e n charlatan. Dat strijken met d e h a n d e n over lichaamsdelen zou niet zozeer e e n g e n e z e n d e w a a r d e voor d e patient als wel e e n erotiserende w a a r d e voor d e magnetiseur h e b b e n . Ook het academisch establishment w a s sceptisch. Met d e instemming v a n Mesmer werd er een onderzoekscommissie ingesteld die d e deugdelijkheid v a n zijn methode moest beproeven. Leden v a n d e commissie n a m e n deel a a n d e rituelen e n bleven d a a r broodnuchter onder: niets hysterische a a n v a l , niets g e e s telijke crisis. Uiteindelijk k w a m er e e n vernietigend rapport uit d e bus: het mesmerisme zou niets a n d e r s zijn d a n bedrog e n d e geboekte resultaten konden alleen toegeschreven worden a a n verbeelding e n suggestie. Teleurgesteld door d e Franse tegenwerking verliet Mesmer spoedig het land.

Aan het einde van de achttiende eeuw heerste er een groot wetenschappelijk enthousiasme. De eerste baUonvluchten trokken veel belanqstelling, maar brachten vooral verbazing teweeg: "Zomaar door de lucht zweven. Hoe kan dat nou??"

D a a r m e e lijkt d e deur achter Mesmer te zijn dichtgeklapt. Tegenwoordig is hij e e n vergeten figuur. Alleen in d e taal zijn d e rudimenten v a n zijn b e s t a a n nog tastbaar: zo wordt m het Engels zijn n a a m (to mesmerise) nog gebruikt als aanduiding voor hypnose. Maar niemand die er nog over peinst h e m in het rijtje v a n grote geleerden op te n e m e n die ons wereldbeeld definitief gekanteld hebben. Hij is goed voor een smakelijke anekdote, met als achterliggende moraal dat het altijd o p p a s s e n blijft voor pseudo-wetenschappeUjke oplichters. Je kunt Mesmer echter ook se-

Franz Anton Mesmer

(1734-1815)

rieus nemen. Dat doet d e Amerik a a n s e historicus Robert Damton in e e n onlangs vertaald boek getiteld Mesmerisme en het einde van de Verlichting (Bert Bakker, 1988). Deze fascinerende studie k a n zeer goed als aanvulling e n achtergrond bij d e Utrechtse tentoonstelling gelezen worden.

Wereldbeelden Darnton constateert dat het mesmerisme e n a n d e r e vormen v a n populaire wetenschap in d e achttiende eeuw deel uitmaakten v a n e e n wereld die wij tegenwoordig nauwelijks nog kunnen zien. Ons uitzicht, zegt hij, wordt belemmerd door onze eigen wereldbeelden die bewust of onbewust zijn overgenomen v a n negentiende e n twmtigste eeuwse filosofen e n w e - tenschappers.

'Bij ziekte is er e e n blokkade in het lichaam' Darnton: "In d e achttiende eeuw zagen d e geletterde Fransen een schitterend, barok universum w a a r hun blik op golven v a n een onzichtbaar fluïdum n a a r gebieden v a n oneindige speculatie werd gevoerd." Darnton beschrijft d e achttiende eeuw als het tijdperk v a n het wetenschappelijk enthousias-

me. De eerste baUonvluchten werden g e h o u d e n e n d e mensen raakten buiten zinnen v a n verbazing; zomaar door d e lucht zweven, hoe kon dat nou? Toen e e n ballon met enkele passagiers op e e n afgelegen landgoed neerkwam, vroegen enkele boeren: 'Bent u mensen of bent u Goden?' De sluizen v a n d e wetenschap w a r e n wagenwijd opengezet en d e mensen w e r d e n overspoeld met d e meest onwaarschijnlijke vindingen. Veel mensen geloofden het d a n ook onmiddellijk toen e e n krant voor d e g r a p meldde dat er e e n p a a r schoenen uitgevonden was w a a r m e e over het water kon worden gelopen. De wetenschap w a s iets wonderbaarlijks geworden, e e n kermis-attractie. Ook onder de meer intellectueel gevormde Fransen steeg d e belangstelling voor d e wetenschap met sprongen en verdrong d e belangstelling voor d e letteren. Een d a m e schreef h a a r geliefde met het verzoek g e e n lichte poëzie meer te sturen, "want ik hou alleen v a n gedichten w a n n e e r ze zijn verlevendigd met wat fysica of metafysica".

Bedrog De conclusie ligt voor d e hand: in zo'n opgewonden klimaat vervaacft het onderscheid tussen wetenschap en pseudo-wetenschap snel en zien handige bedriegers hun kans schoon om d e goedgelovige burgerij wat geld uit d e zak te kloppen. Maar w a s het m a a r zo simpel dat van bewust bedrog gesproken kon worden!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen