Ad Valvas 1988-1989 - pagina 337

10 FEBRUARI 1989

BOEKEN

De onmogelijkheid v a n het gezond leven Als je m a a r gezond bent. Er kunnen e e n mens heel wat rampen overkomen - bedreiging met ontslag, het in d e prak rijden v a n d e auto, speculatieverlies - als je gezond blijft, valt het allemaal nogal mee. En gezondheid is niet iets wat je zomaar in d e schoot geworpen krijgt, d a a r moet h a r d voor gebikkeld worden. V a n d a a r het joggen tot je erbij neervalt e n het schijnbaar o n b e w o g e n a a n je voorbij laten g a a n v a n d e lekkerste hapjes. Het lichaam, zoveel is zeker, is e e n bron v a n onophoudelijke zorg. In d e artikelenbundel De gezonde burger: gezondheid als norm wordt die zorgelijke gezondheidscultuur door samensteller Jan Rolies in v e r b a n d gebracht met d e zorgelijke economische cultuur. Hij constateert dat er een grimmige concurrentiegeest onder werknemers is ontstaan, waarbij m e n s e n hun arbeidskansen niet door gezondheidsproblemen in g e v a a r willen brengen. Volgens Rolies brengt dit mensen ertoe hun conditie te observeren e n te .onderhouden e n symptomatisch daarvoor is zijns inziens het succes v a n d e m a r a thon: "Toen d e economie in d e lift zat e n a a n d e groei g e e n einde leek te komen, w a s d e honderd meter sprint in d e mode, nu het slechter g a a t is dat de marathon. Het komt er niet langer op a a n snelheidsrecords De stoommachine heeft in d e negentiende e e u w zonder veel strijd h a a r plaats kunnen veroveren in d e Nederlandse fabrieken. Vele arbeiders r a a k t e n daardoor brodeloos, maar vreemd g e n o e g leidde dat nauwelijks tot protesten. Terwijl hun Engelse lotgenoten in 1811 n o g machines vernield e n fabrieken geplunderd h a d d e n , sneuvelden hier enkele decennia later enkel e e n p a a r ruiten. Liberale e n socialistische voormannen w a r e n e r v a n overtuigd dat d e toegenomen werkloosheid e n d e arbeidsongelukken door d e technische vooruitgang vanzelf weer zouden verdwijnen, e n dat "de machine" g e e n blaam trof. In confessionele kring dacht men d a a r soms a n d e r s over: d e fabriek was een 'modem moordhol' w a a r i n arbeiders werden g e d e g r a d e e r d tot 'slaven' e n 'lastdieren' (De Katholiek, tijdschrift uit 1879). Arbeid adelde niet langer, omdat het 'geestelijke' element door d e komst v a n d e machine vernietigd w a s . Dick v a n Lente heeft in 'Techniek en Ideologie' d e opvattingen verzameld die tussen 1850 en 1920 d e ronde d e d e n over d e maatschappelijke betekenis van nieuwe technieken. Een interessante onderneming, omdat in dezelfde periode d e 'zuüen' zijn gevormd die het Nederlandse leven tot ver in d e twintigste e e u w h e b b e n b e p a a l d . Als bronnen heeft hij tijdschriften e n boeken gebruikt, die zijn volgeschreven door politici, geestelijken e n intellectuelen. Van Lentes keuze voor e e n inventarisatie v a n d e ideeën v a n de machtigen is enigszins a a n -

te breken, m a a r het vol te houden, zijn krachten te doseren e n over e e n l a n g e periode te spreiden." De conditietraining dus als w a p e n in the struggle-forlile. Dit moderne gezondheidsbegrip is het centrale thema v a n het negental filosofische artikelen in het boek. De onderwerpen die a a n g e s n e d e n worden lijken op het eerste gezicht nogal sterk uiteenlopend: v a n d e schaarste in d e h e d e n d a a g s e westerse gezondheidszorg tot psychische ziektes bij vrouwen in d e d e r d e wereld. Het cement dat d e artikelen evenwel bij elkaar houdt is e e n weigering om begrippen als 'ziekte' e n 'gezondheid' als vanzelfsprekende g e g e v e n s te beschouwen die verder g e e n toelichting behoeven. Men beschouwt 'ziekte' e n 'gezondheid' als (historische) constructies w a a r v a n d e betekenis in sterke mate persoons-, sekse- of cultuurbepaald is. Een a a n t a l artikelen g a a t erover hoe denkers als Nietzsche e n Foucault al eerder over ziekte e n gezondheid hun g e d a c h ten h e b b e n laten g a a n . Hoewel niet onverdienstelijk geschreven, zijn die artikelen b e p a a l d niet d e meest opwindende in d e bundel. Het is wel erg plichtmatig om voor d e honderdvijfendertigste keer (of daaromtrent) e e n samenvatting v a n het gedachtengoed v a n deze achtens-

Koos Neuvel w a a r d i g e füosofen te produceren. Interessanter wordt het wanneer geprobeerd wordt a a n de h a n d v a n concrete voorbeelden d e h e d e n d a a g s e gezondheidsideologie te ontleden. Het daarin het best g e s l a a g d e artikel is wat mij betreft geschreven dooi Arko Oderwald, medewerker bij d e vakgroep füosofie e n medische ethiek v a n d e VU. Zijn onderzoeksmateriaal bestaai uit eigen ervaringen e n televisie-programma's. Zo wordt in medische rubrieken op d e t.v. bijvoorbeeld e e n relatie gelegd tussen het drinken v a n alcohol e n het krijgen v a n e e n maagzweer. Op statistisch niveau is dat ongetwijfeld correct, m a a r op individueel niv e a u niet, argumenteert Oderwald; niet iedere alcoholist krijgt e e n maagzweer, niet iedere m a a g z w e e r wordt door alcohol veroorzaakt. Al die v a a k onderling tegenstrijdige gezondheidsadviezen die uit zulke medische theorieën voortvloeien, m a k e n het leven tot een riskante zaak. Om gezond te leven moet je dus eigenlijk zo weinig mogelijk leven, d e wereld zoals die is, niet a a n v a a r d e n m a a r actief weerstaan. Alleen op die manier is e e n autonoom, gezond individu d e n k b a a r . Wat is dat voor e e n

Conditietraining

als wapen in 'the struggle

Foto Bram d e Hollander

autonomie die g e e n enkele binding meer heeft met het werkelijke leven? Oderwald is er duidelijk over: 'Gezondheid, kortom, is het intreden v a n d e dood.' In e e n a n d e r interessant artikel laat Gerrit Manenschijn, hoogleraar ethiek in Kampen, zien hoe burgerlijke füosofen als Bentham, Hobbes, Fichte e n Hume d e grondslag h e b b e n gelegd voor het h e d e n d a a g s e denken over gezondheid e n ziekte. Deze geleerde denkers h e b b e n d e preoccupatie met het eigen lichaam e n het idee dat het lichaam dient te gehoorzamen a a n het beeld dat het individu v a n zichzelf heeft, al op d e voorgrond gesteld. V a n d a a r ook dat transseksuele chirurgie tegenwoordig niet langer als e e n volstrekt a b s u r d e z a a k wordt beschouwd. De wereld, e n ook het lichaam, is volgens deze denkers n a a r eigen goeddunken m a a k b a a r .

Technische ontwikkeling was van nature goed vechtbaar. De meeste machthebbers betraden immers nooit v a n him leven d e fabrieksvloer e n hun ideeën w e r d e n d a n ook niet gevormd in d e h a r d e praktijk v a n het dagelijks leven. Daar staat tegenover dat deze v o o r a a n s t a a n d e Nederlanders wel op d e maatschappelijke sleutelposities zaten e n d e ideologieën v a n d e diverse zuilen in belangrijke m a t e b e p a a l d e n . De katholieken wisten a a n v a n kelijk g e e n r a a d met d e technische vooruitgang. Van Lente beschrijft hoe hun afkeer v a n d e

Abraham Kuyperpakt De gereformeerde was gefascineerd moderne techniek.

de trein. voorman door de

fabriek samenging met bewondering voor moderne zaken als d e trein, het stoomschip e n d e telegraaf. Een uitweg vonden ze in d e gedachte dat sociale ellende niet voortkwam uit d e technische vooruitgang, m a a r uit d e liberaal-kapitalistische maatschappijvorm. In e e n goede, katholieke maatschappij zouden d e zegeningen der techniek a a n iedereen ten g o e d e komen. De machine werd d a n wel beschreven als 'krijgsmateriaal v a n het kapitaal tegen d e arbeiders', m a a r toch werd d e oplossing in nóg meer techniek gezien. De ontdekking v a n d e electriciteit werd juichend beschreven ("Hoe zal d e schoenmaker uit d e Langstraat a a n al die eischen kunnen voldoen, als hij niet beschijkt over e e n e kracht, die h e m zulk e e n vlugge bediening mogelijk maakt?? Maar goddank, die kracht is erl De elektriciteit.") e n beschouwd als e e n w a p e n in d e strijd voor e e n betere samenleving. De stoom h a d d e m e n s e n n a a r d e fabrieken g e d r e v e n e n kleine, door elektromotoren a a n g e d r e ven machines konden h e n weer terugvoeren n a a r eigen werkplaatsen. Elektriciteit zou d e a m b a c h t e n weer in ere herstellen e n w a s e e n middel om e e n krachtige middenstand te kweken, die e e n buffer kon vormen tussen arbeiders e n kapitalisten. De katholieken vreesden dat d e so-

for Hie'.

Frank van Kolfschooten cialisten a n d e r s wel e e n s gelijk zouden kunnen krijgen met hun onheilspellende toekomstverwachtingen. Ook d e gereformeerde voorm a n A b r a h a m Kuyper werd gefascineerd door d e moderne technieken. Van Lente trof in Kuypers proza talloze technische metaforen a a n , zoals het beeld v a n d e zondeval als spoorwegongeluk. In zijn vroeg e werk vervloekt Kuyper d e eenvormigheid, die zichtbaar is in rechte straten e n monotone gebouwen. Een v a n d e oorzaken is volgens hem d e mechanisering: "Een ijzeren stoomwerktuig neemt d e rijke schakering w e g die weleer a a n elk bedrijf iets aantrekkelijks, a a n eiken tak v a n nijverheid iets bekoorlijks gaf." De spoorwegen e n d e telegraaf leidden niet tot e e n verrijkende uitwisseling tussen culturen, m a a r tot vervlakking. Maar op latere leeftijd spreekt ook Kuyper d e oorlogszuchtige taal v a n het vooruitgangsgeloof, waarin d e mens in e e n voortdurende strijd is gewikkeld met d e genadeloze natuur: "Die wrede, die woest geworden n a tuur zal g e e n inspannning v a n krachten sparen om den mènsch het hernemen v a n zijn heerschappij onmogelijk te maken." Kuyper w a s e e n modern

Manenschijn: 'Kenmerkend voor deze visie is dat d e technische kant overheerst, e n dat niet het bestrijden vaii ziekten centraal staat, m a a r d e beheersing v a n het lichaam. In gezonde lic h a m e n wordt ingegrepen opdat zij d e prestatie leveren die verlangd wordt of het g e n o e g e n w a a r n a a r gesnakt wordt.' Het g a a t Manenschijn er niet om het lijden v a n d e transseksueel te ontkennen, wel wü hij a a n g e v e n dat d e ideeën over lichamelijkheid in dit geval e e n duidelijke ontstaansgeschiedenis kermen. Het d e n k e n over wat ons het meest natuurlijk lijkt, het hchaam, is ook in dit geval volkomen cultureel bep a a l d . En dat is ook wat het boek in zijn geheel, en niet zonder succes, heeft willen aantoDe gezonde burger: gezondheid als norm - red. Jan Rolies. Sun, Nijmegen, 1988. ƒ 29,50.

m a n geworden: filmliefhebber, voorstander v a n het gebruik v a n vaccinaties e n kunstmest. Gereformeerden wilden vooruit komen in d e wereld e n d e moderne technieken konden h e n daarbij helpen. De techniek w a s op zichzelf goed noch kwaad. Socialisten e n liberalen blijken in d e beschreven periode nauwelijks uitgesproken ideeën te h e b b e n g e h a d over techniek. Volgens d e t o o n a a n g e v e n d e socialistische auteurs w a s - d e technische ontwikkeling e e n zelfstandig e n v a n nature goeda a r d i g proces, dat onder het kapitalisme misbruikt werd. Het a r s e n a a l a a n technische middelen zou onder het kapitalisme verder groeien, en zou uiteindelijk in h a n d e n komen v a n het proletariaat, dat het zou gebruiken voor het geluk v a n allen. Dat d e kwaliteit v a n d e arbeid ook in d e socialistische heilstaat te w e n s e n over zou kunnen laten, kwam in hun hoofden niet op. Met 'Techniek e n ideologie' is het laatste woord nog niet gezegd over d e maatschappelijke invloed v a n technische innovatie in d e negentiende eeuw. Van Lente heeft moeten pionieren in goeddeels onontgonnen gebied" e n talloze deelstudies wachten d a n ook nog op e e n schrijver. Van Lente is wel e e n voorzichtige pionier geweest. Uit angst om te verdwalen heeft hij zijn boek oerdegelijk ingedeeld in s a a i geschreven paragrafen: een universitaire gewoonte die d e lezer al snel uitput.

Dick v a n Lente, Techniek en ideol ogie. Opvattingen over d e maatschappel ijke betekenis v a n technische vernieuwingen in Nederl and 1850-1920. Wol ters-Noordhoff/Forsten, Groningen 1988. Prijs ƒ 55,-.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen