Ad Valvas 1988-1989 - pagina 267

16 DECEMBER 1988

fj)\FL\p

m

Fysici testen lasertechniek voor studie kernongelukken e n o z o n l a a g

KEMA bootst ramp met kerncentrale na in koffiekopje water De flikkerende groene e n gele lichtjes doen a a n e e n disco­ theek denken. Maar d e entoura­ ge in d e kelder v a n het Wis­ e n Natuurkundegebouw lijkt er verder weinig op. Allerlei a p p a ­ raten s t a a n her e n der ver­ spreid. De lichtjes komen v a n een p a a r l a s e r a p p a r a t e n . Twee aio's lopen er bedrijvig omheen. Ergens verderop ligt e e n meta­ len pijp v a n ongeveer veertig centimeter lengte. Hierin zal het moeten gebeuren. Zullen d e la­ serstralen in staat zijn om d e jodiummoleculen in d e pijp te signaleren? Het experiment wordt uitge­ voerd op d e faculteit natuur­ e n sterrenkunde in opdracht v a n KEMA. KEMA is d e organisatie die alle electrotechnische pro­ dukten op hun veiligheid test. Ook d e veiligheid v a n kerncen­ trales is door d e overheid o p het bordje v a n KEMA neergelegd. Bij deze organisatie houdt e e n speciale afdeling zich bezig met het schrijven v a n scenario's voor alle d e n k b a r e r a m p e n met een kernreactor. KEMA bootst kernrampen n a in d e hoop a a n de weet te komen welke proces­ sen er tijdens zo'n r a m p optre­ den. Wellicht geeft d a t inzicht nieuwe mogelijkheden voor vei­ ligheidsmaatregelen. In grote lijnen weet m e n d a t er stoffen als radioactief cesium e n het vluchtige radioactieve jodi­ um vrijkomen bij e e n kernramp. Men weet ook d a t deze twee stoffen met elkaar kunnen rea­ geren. Dat g e b e u r d e bij het on­ geluk met d e kernreactor in d e Amerikaanse stad Harrisburg. Het reactieproduct sloeg in d e vorm v a n cesiumjodide neer in het koelwater v a n d e centrale en d a a r m e e werd Amerika voor nare gevolgen behoed. Anders waren er wellicht radioactieve stoffen uit d e reactor ontsnapt.

Minder duidelijk Wat er tijdens dit soort reacties precies gebeurt is minder duide­ lijk. De deskundigen willen d e reacties zelf kunnen bestuderen om iets meer over het proces aan d e weet te komen. Dit speelt zich echter onder b a r r e omstan­

Natuurkundigen a a n de VU beproeven op dit moment een techniek waarbij met laserstralen de processen bij een ramp met een kerncentrale bestudeerd kunneri worden. De bevindingen zijn voor een rampenscenario van KEMA. Het onderzoek vloeit voort uit een groot­ scheepse studie van de natuurkunde­ en de scheikun­ defaculteit. Met dezelfde lasertechniek bestuderen zij chemische processen in de ozonlaag.

pél

lafe^,,.t-'*-2.—^

Op vrijdagmiddag vertelde Han van der Meer (foto) ver­ telde in zijn 'mini­ver­van­ m'n­bed­show' ondermeer over zijn ontmoetingen met de levende representanten

bundels ook bij KEMA o p moe­ ten sporen, zij het d a t d e jodium d a n radioactief is. Begin volgend j a a r levert KEMA vaatjes w a a r v a n d e in­ houd op honderd atmosfeer k a n worden gebracht. D a n k a n m e n d e omstandigheden w a a r o n d e r KEMA onderzoek wU doen n a ­ bootsen. "We willen met dit on­ derzoek bekijken of d e meetme­ thode gevoelig g e n o e g is", legt J.E. Jaspers v a n KEMA uit. "Wij bootsen e e n kernramp n a , waarbij w e e e n heel klein urani­ umstaafje in 150 müUiter water zetten. Dat is gelijk a a n d e hoe­ veelheid v a n e e n kopje koffie. We verhitten d e staaf totdat die smelt. De stoffen die daarbij vrijkomen h e b b e n zulke l a g e concentraties d a t w e e e n heel nauwekeurige meetmethode nodig h e b b e n om te kunnen vol­ gen wat er gebeurt." Het onderzoek voor KEMA, dat ongeveer e e n half j a a r in b e ­ slag zal nemen, is e e n gevolg v a n e e n grootschalig onderzoek v a n d e faculteiten Scheikunde e n Natuur­ e n Sterrenkunde. Deze twee faculteiten beginnen met d e steun v a n het Universi­ tair Stimulerings Fonds e e n stu­ die n a a r z o g e n a a m d e radicaal­ moleculen. Dat zijn moleculen die in e e n instabiele toestand verkeren. Zodra zij met e e n spe­ cifieke stof in a a n r a k i n g komen, r e a g e r e n zij d a a r onmiddellijk mee. Dit soort processen speelt zich met n a m e in d e hogere at­ mosfeer, in d e ozonlaag af, ook e e n plek w a a r onderzoekers moeilijk bijkunnen. Chemische processen o p a a r d e vormen allerlei stoffen die on­ der invloed v a n zonlicht in d e

hogere atmosfeer worden afge­ broken. Daaruit ontstaan onder a n d e r e radicaalmoleculen die weer met zuurstof of stikstof rea­ geren. Dat geeft allerlei g e ­ wenste e n ongewenste effecten.

Sleutelrol De studie voor KEMA is e e n g e ­ volg v a n het o p te zetten onder­ zoek v a n d e twee natuurweten­ schappelijke faculteiten. O ok bij het onderzoek n a a r d e radicaal­ moleculen zal d e thans beproef­ d e lasertechniek e e n sleutelrol spelen. In het laboratorium zul­ len d e omstandigheden w a a r ­ onder radicaalmoleculen ont­ s t a a n e n met e e n a n d e r e stof r e a g e r e n worden nagebootst. Het verbindingsproces zal zorg­ vuldig worden g a d e g e s l a g e n met behulp v a n laserstralen. Die kunnen d e reactie observer­ e n zonder dat afbreuk wordt g e ­ d a a n a a n d e omstandigheden w a a r i n d e reactie zich afspeelt. "Behalve op d e VU is Nijmeegse universiteit d e enige a n d e r e universiteit w a a r m e n met la­ sers a a n dit soort onderzoek werkt", zegt prof. dr. W. Hoger­ vorst v a n Natuurkunde. In prin­ cipe is het e e n onderzoek d a t overal zou kunnen gebeuren. Maar zo simpel is het niet in laserland, zo blijkt uit d e woor­ d e n v a n Hogervorst. "De moei­ lijkheid is dat je behoorlijk in apparatuur moet investeren voordat je zover bent dat je er onderzoek m e e kunt doen", zegt d e hoogleraar. "De ontwikkelin­ g e n o p dit gebied zijn zo veelzij­ dig e n zo snel verouderd dat je je best moet doen om bij te blij­ ven. En h e b je g e e n resultaat of gok je verkeerd met je onder­ zoek, d a n lig je gelijk e e n heel stuk achter."

Niemand weet nog wat er precies gebeurt bij een ramp met een kerncentrale. Foto: Bram de HoUander digheden af, bij temperaturen v a n honderden g r a d e n Celcius e n honderd atmosfeer. Maar la­ serstralen bieden mogelijkhe­ den om d e te onderzoeken reac­ ties te detecteren zonder dat d e onderzoeker ter plekke a a n w e ­ zig hoeft te zijn. Via e e n glazen venster kunnen d e stralen d e te

Knuffel­college: 25 mille voor Afrika Het vorige week d o n d e r d a g en vrijdag g e h o u d e n m a r a ­ thon­college ten b a t e v a n d e weeskinderen in O e g a n d a heeft, n a a s t d e nodige knuf­ fels, ruim 25 duizend gulden opgeleverd. Zo'n hondervijf­ tig mensen h a d d e n sponsors weten te vinden die 100 gul­ den wilden betalen voor het volgen v a n e e n 24 uur du­ rend college op d e medische faculteit. Bekende Nederlan­ ders (zoals Hans Böhm, Mar­ jan Berk e n Frank Kramer) en VU­medewerkers h a d d e n zich bereid getoond d e colle­ gelopers te onderhouden.

Henk Vlaming

v a n d e knuffel­gorilla o p ta­ fel. "Gorilla's zijn lieve beesten, m a a r slordige eters. In Ruan­ d a h e b ik ze e e n s e e n berg­ helling zien ruïneren. Ze trok­ ken e e n tankspoor zoals je ze bij ons wel kunt vinden op d e Amersfoortse hei. Je k a n als Nederlander makkelijk zeg­ gen dat je die zeldzame beesten niet moet doodschie­ ten. Maar als b e g i n n e n d e boer die net e e n jonge koffie­ planten op zo'n berghelling gepoot heeft. Wat zou je d a n doen? Het is soms heel lastig lopen met onze klompen d a a r in het oerwoud". De KRO legde d e actie 'Knuf­ fels voor Afrika' (postgiro 6522) vast voor d e Ver­van­ m'n­bed­show v a n a a n k o ­ mende maandag.

(Gert van Maanen)

onderzoeken ruimte in worden gezonden, terwijl d e onderzoe­ ker o p veilige afstand w a a r ­ neemt. De eerste h a n d a a n dit onderzoek wordt dus bij d e 'dis­ colichtjes' in het laboratorium v a n d e natuurkundefaculteit ge­ legd. Het principe is d a t e e n laser­ bundel d e b a r r e ruimte in k a n dringen e n a a n w e z i g e molecu­ len k a n signaleren. Door e e n tweede bundel d e ruimte in te zenden k a n d e precieze positie v a n het molecuul worden g e ­ decteerd. Die bevindt zich d a n in het snijpunt v a n d e twee stra­ len. Beide bundels h e b b e n e e n verschillende kleur. In het labo­ ratorium v a n Natuur­ e n Ster­ renkunde h e b b e n zij e e n g r o e n e e n e e n gele kleur. W a n n e e r er e e n molecuul is gelocaliseerd, resulteert dit in e e n derde bun­ del met e e n eigen kleur. Wan­ neer d e moleculen v e r a n d e r e r n wordt dat door d e laserstralen waargenomen. Het experiment bij d e faculteit Natuur­ e n Sterrenkunde spitst zich in deze fase toe op d e v r a a g of d e laserstralen werke­ lijk in staat zijn om uiterst l a g e concentraties moleculen te d e ­ tecteren. Zo niet, d a n betekent dat het einde v a n het onder­ zoek. De natuurkundigen expe­ rimenteren met jodium omdat het e e n eenvoudige stof is w a a r v a n d e moleculen makke­ lijk in d e buis kunnen worden gebracht e n die eenvoudig zijn op te sporen. Bovendien is het één v a n d e stoffen die d e laser­

NMR­onderzoek op laag pitje Het laseronderzoek is o p d e faculteit Scheikunde d e op­ volger v a n het NMR­onder­ zoek (Nuclair Magnetic Reso­ nance). Dat onderzoek zal op een lager niveau worden voortgezet. Van b a a n b r e ­ kend werk zal g e e n sprake meer zijn. Bij NMR­onderzoek bestude­ ren wetenschappers de structuur v a n okverschUlen­ d e stoffen. "We h e b b e n het nodig voor bijvoorbeeld or­ ganische chemie e n farma­ cochemie", zegt d e d e c a a n v a n d e scheikundefaculteit prof. dr. H.Timmerman. "We zullen NMR­onderzoek in d e toekomst alleen nog als in­ strument gebruiken." A a n deze beslissing liggen verschillende oorzaken bin­ nen e n buiten d e universiteit ten grondslag. De eerste overweging is e e n financië­ le. Willen d e chemici met hun NMR­onderzoek bijblijven bij d e jongste ontwikkelin­ gen, d a n zijn miljoenenin­ vesteringen in a p p a r a t u u r noodzakelijk. Het is n o g m a a r d e v r a a g of er zo'n b e ­ d r a g beschikbaar is. Een argument tegen e e n der­ gelijk zwaar offer is dat het zwaartepunt v a n het NMR­ onderzoek in Nederland zich op d e Katholieke Universiteit v a n Nijmegen bevindt. D a a r

is e e n goedlopend centrum w a a r onderzoekers met het nieuwste v a n het nieuwste werken. A a n d e kleine facul­ teit a a n d e De Boelelaan wordt het niet zinvol geacht om te proberen met dit cen­ trum in d e p a s te lopen. "We kopen alleen nog d e a p ­ paratuur die nodig is om het onderzoek gewoon uit te kunnen voeren", zegt Tim­ merman. "Dat is n o g steeds e e n uitgave v a n enkele ton­ nen." De herw^aardering v a n het NMR­onderzoek zal s a ­ menvallen met het vertrek per 1 januari v a n prof. dr. ir. C. Maclean, d e verantwoor­ delijke m a n voor het betref­ fende onderzoek. De profes­ sor g a a t v a n zijn pensioen genieten. De faculteit Scheikunde geeft er d e voorkeur a a n om zich te richten op het laseronder­ zoek n a a r moleculen, zoals dat in samenwerking met d e faculteit Natuur­ e n Sterren­ kunde in voorbereiding is. Vooral omdat d e voor dit doel noodzakelijke a p p a r a ­ tuur voor e e n groot deel al op d e VU aanv^ezig is. De finan­ ciering v a n dit onderzoek lijkt dus minder voeten in d e a a r d e te hebben, terwijl bij dit onderzoek ook minder concurrentie te verwachten valt.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen