Ad Valvas 1988-1989 - pagina 553

iUD\pL\pS

16 JUNI 1989

II

Het genotszuchtige rationalisme van verlichtingsfilosoof Denis Diderot Er is niets m e e r t y p e r e n d voor h e t l e v e n v a n D i d e r o t dan h e t e i n d e d a a r v a n . Hij had a l e e n l o n g o n t s t e k i n g e n een lichte b e r o e r t e a c h t e r d e mg, t o e n hij zich, z o a l s zijn dochter v e r m e l d t , o p 31 juli 1784 n a a r d e e e t k a m e r b e ­ gaf: 'Hij zette zich a a n tafel, at s o e p , w a t g e k o o k t s c h a p e ­ vlees, c i c h o r e i . Hij n a m e e n abrikoos; mijn m o e d e r w i l d e hem b e l e t t e n d i e v r u c h t t e eten. " M a a r a l l e d u i v e l s , w a t kan m e d a t n u t o c h v o o r k w a a d d o e n ? " Hij a t d e vrucht, l e u n d e m e t zijn e l l e ­ boog o p tafel o m n o g w a t k e r s e n c o m p o t e te n e m e n , e n kuchte e v e n . M ijn m o e d e r vroeg h e m iets; o m d a t hij geen a n t w o o r d gaf, s l o e g zij haar blik o p e n k e e k n a a r hem. Hij w a s d o o d . ' Tot in zijn laatste ogenblikken ïet Diderot zich g e e n erikele ïorm v a n genot ontzeggen, hoe­ zeer ook dat genot h e m o p grond v a n medische, morele of andere m a a t s t a v e n ontraden werd. Die houding h a d hij al zijn leven l a n g uitgedragen. Voor Diderot w a r e n alle behoeften e n verlangens v a n het lichaam n a ­ tuurlijk e n legitiem. Hij w a s e e n a­moralist die elke vorm v a n a c ­ tiviteit toejuichte die het plezier, vrijheid e n d e m e n s w a a r d i g ­ heid konden vergroten. Ook het schrijven moet voor h e m e e n waarachtig fysiek g e n o e g e n zijn geweest; het plezier v a n het schrijven valt v a n iedere pagi­ na van Diderot lepeldik af te scheppen. Met zijn libertijnse opvattingen kwam Diderot herhaaldelijk in conflict met d e autoriteiten e n hij heeft zelfs in d e gevangenis ge­

zeten. Wat h e m met n a m e kwa­ lijk werd g e n o m e n is e e n werk w a a r i n hij zich verplaatste in d e Godsvoorstelling v a n e e n dove e n blinde. Dat w a s g e b a s e e r d op e e n w a r e geschiedenis v a n e e n blinde geleerde die ooit ge­ zegd had: als ik a a n God gelo­ ven wil, moet ik h e m kunnen voelen. D a a r m e e wordt gesuggereerd d a t onze Godsvoorstelling wel eens afhankelijk zou kunnen zijn v a n onze fysieke hoedanig­ heden. Deze gevaarlijke vorm v a n relativisme werd Diderot niet in d a n k afgenomen. Boven­ dien wordt d e hiërarchie der zintuigen omgekeerd. Voor d e blinde en dove h e b b e n 'lage' zintuigen als het voelen e n het ruiken d e grootste betekenis. Voor zulke m e n s e n h e b b e n di­ rect lichamelijke ervaringen grotere w a a r d e d a n het a b ­ stractievermogen v a n d e geest.

Diderot: 'Men besteelt mij niet ­ ik geef!' Dat Diderot zo kritisch stond ten opzichte v a n d e louter abstrahe­ rende geest k a n verwondering wekken. Diderot w a s toch bij uitstek e e n rationalist? En het woord 'rationalist' heeft tegen­ woordig voor m a a r weinig men­ sen e e n complimenteuze bij­ klank. W a n n e e r het beeld v a n e e n rationalist geschetst wordt, krijgt hij al snel d e contouren v a n d e humorloze klerk v a n d e zuivere wetenschappelijke ken­

Koos Neuvel nis, d e m o n o m a n e oogkleppen­ bezitter die vol vertrouwen o p b e g r i p p e n a p p a r a a t e n metho­ d e d e wereld te lijf g a a t e n ver­ ontwaardigd raakt w a n n e e r iets niet in zijn fraai uitgedokter­ d e systeempje past. Het is het rationalisme v a n d e negentiende e e u w dat in zo'n portret vorm krijgt. W a a r e e n dergelijke denkwijze al snel ont­ a a r d d e in e e n nieuwe vorm v a n dogmatiek, d a a r is het achttien­ d e eeuwse rationalisme v a n mensen als Voltaire e n Diderot juist e e n wonder v a n flexibiliteit, geestkracht en sensibiliteit. Het a a n rationalisten veelvuldig toegeschreven naïeve vooruit­ gangsgeloof w a s Diderot ook ten e n e n m a l e vreemd. In zijn schitterende roman Jac­ ques de fatalist en zijn meester verkondigt d e knecht weliswaar dat alles ' d a a r boven' al g e ­ schreven staat, dat eUce gebeur­ tenis voorbeschikt is, m a a r d e realiteit in en v a n d e r o m a n is a n d e r s . Zowel d e vorm v a n d e roman als d e gebeurtenissen h a n g e n v a n d e onvoorspel­ baarheid en het toeval a a n el­ kaar; e e n vast systeem e n e e n o p g a a n d e lijn valt er met d e beste wil v a n d e wereld niet in te herkennen. Het rationalisme v a n Diderot w a s in d e eerste plaats e e n vorm v a n vrijdenkerij, e e n af­ wijzing v a n iedere vorm v a n dogmatiek e n vooroordeel. In d e strijd d a a r t e g e n z a g hij in d e moderne wetenschap een bondgenoot. V a n d a a r dat hij het plan voor d e Encyclopedie initieerde, een project dat meer d a n twintig j a a r v a n zijn leven in b e s l a g heeft genomen. Het doel ervan w a s om alle kennis op het terrein v a n d e natuurwe­ tenschappen, d e techniek, d e politiek e n d e kunsten bijeen te brengen. Ook bij deze zo serieus o g e n d e wetenschappelijke arbeid w a s d e vergroting v a n het plezier een belangrijke doelstelling. Di­ derot w e e s iedere vorm v a n le­ venloos jargon of duistere g e ­ heimtaal af; 'er moet inbreuk g e ­ pleegd worden in het heiligdom v a n d e ijdelheid e n onwetend­ heid', luidde het parool voor d e Encyclopedie.

Universeel

V#mfs *ï"W feto?? 'iéaym

.

.,,j.^

. ­.

.

.

­a.^i:­iV/**»iv***'**"­*;^.­.­

^

.

­t­.­Zi­:* A : ­ * , ^ / ^ " * ? ^ * * ; ! *

Diderot zou de 'Verklaring van de rechten van de mens' van harte iebben ondersteund, maar van de moorden in naam van de tsvolutie zou bij niets hebben willen weten.

De Encyclopedie w a s e e n hoog­ moedig project d a t tegenwoor­ dig nauwelijks nog voorstelbaar is. De h e d e n d a a g s e weten­ schap is dusdanig opgedeeld in subspecialismen dat het vrijwel niet meer voorkomt dat e e n ge­ leerde die iets zinnigs te zeggen heeft over d e deeltjesfysica ook e e n scherp betoog k a n afsteken over d e poststructuralistische li­ teratuurwetenschap. Diderot w a s nog wel zo'n 'universele' intellectueel, voortgedreven als hij werd door e e n onuitputtelijke nieuwsgierigheid. De Duitse schrijver flans Mag­ nus Enzensberger meent zelfs dat Diderot d e eerste echte in­ tellectueel uit d e geschiedenis genoemd kan worden. Hij is het prototype te noemen v a n d e mo­ derne, onafhankelijke denker die zich overal m e e bemoeit, misstanden kritiseert e n het op­ neemt voor buitenstaanders e n onderdrukten. De mensen­ vriend heet d a n ook het toneel­ stuk dat Enzensberger bij wijze v a n h o m m a g e a a n Diderot heeft geschreven.

Diderot, wegbereider eer die uitbrak.

van de Franse revolutie, overleed vijftien jaar

De generositeit v a n Diderot is inderdaad legendarisch gewor­ den. Het is bekend d a t hij ten behoeve v a n a n d e r e n verdra­ gen opstelde, bezwaarschriften formuleerde of zelfs gedichtma­ nuscripten schreef. W a n n e e r te­ g e n hem gezegd werd dat hij zich niet zo moest laten beste­ len, placht hij te antwoorden: 'Men besteelt mij niet ­ ik geef!' Maar anders d a n bij veel mo­ derne g e ë n g a g e e r d e intellec­ tuelen e n hulpverleners die

weten hoe een opdracht te schrijven, zegt Diderot: ' G a a t u zitten! Dat doe ik voor u.' Het epistel wordt geschreven, d e jongeman krijgt er geld voor van d e hertog en komt later te­ rug om Diderot hartelijk te be­ danken. Met zijn vrijzinnige, kritische houding wordt Diderot evenals a n d e r e verlichtingsfilosofen ge­ zien als e e n v a n d e wegberei­ ders v a n d e Franse revolutie. Vijftien j a a r voor het uitbreken v a n d e revolutie overleed hij echter, zodat alleen g e r a d e n kan worden wat hij d a a r v a n ge­ vonden zou hebben. Bij d a t gis­ sen ontbreekt op het eerste ge­ zicht ieder mogelijk handvat; Diderot heeft zich namelijk nim­ mer beziggehouden met het uit­ werken v a n e e n coherente poli­ tieke filosofie of met a a n b e v e ­ lingen voor e e n verbeterd staatsbestel. Een dergelijke manier v a n filo­ zichzelf buitengewoon serieus soferen l a g ook niet zo in zijn nemen, b e h a n d e l d e Diderot zijn a a r d . Hij h a d e e n springerige, eigen weldoenersschap altijd associatieve manier v a n n a ­ met e e n flinke dosis ironie e n denken, waarvoor hij bij voor­ zelfspot. Een mooi voorbeeld keur d e dialoogvorm hanteerde, d a a r v a n is het verhaal dcrt zijn die altijd g e b o n d e n w a s a a n dochter verteld heeft over e e n concrete ervaringen; het vast­ jongeman die met e e n manu­ leggen v a n abstracte, morele script bij Diderot k w a m dat é é n principes w a s iets dat h e m b e ­ grote bespotting v a n zijn per­ slist niet lag. soon en werk w a s . De jonge­ In die houding kan wellicht e e n m a n hoopte dat Diderot h e m aanknopingspunt gevonden geld zou geven om te voorko­. worden voor d e houding die Di­ m e n d a t het werk in druk uit­ derot a a n g e n o m e n zou h e b b e n . kwam. Ongetwijfeld zou hij d e Verkla­ ring v a n d e rechten v a n d e Diderot: 'U bent niet d e eerste ondersteund schrijver, die m e n g r a a g zou be­" mens hartelijk talen om h e m zijn mond te laten hebben. Alles wat d e menselij­ houden. M aar ik weet e e n bete­ ke vrijheid vergrootte, kon im­ mers op zijn goedmoedige in­ re manier hoe u toch n o g iets stemming rekenen. M aar om op zou kunnen verdienen a a n uw knoeiwerk. De broer v a n d e her­ grond v a n enkele theoretische principes d e m e n s e n bij bosjes tog v a n Orleans leeft terugge­ over d e kling te jagen, d a a r zou trokken in Sainte­Genevieve; hij hij vast zijn stem tegen verhef­ is heel vroom; hij h a a t me; d r a a g uw satire a a n h e m op; fen. laat u het geschrift inbinden e n Dat h d d zijn standpunt kunnen v a n zijn w a p e n voorzien; g a a t u zijn, m a a r misschien ook niet. in d e voormiddag n a a r h e m toe Misschien zou hij op e e n veel e n b r e n g h e m het boek; u zult origineler e n onvoorspelbaar­ niet met lege h a n d e n w e g g a a n . ' der manier uit d e hoek gekomen Wanneer d e jongeman zegt d e zijn. M et Diderot weet je het hertog niet te kennen e n rüet te m a a r nooit.

Hij h a d e e n associatieve manier v a n filosoferen

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen