Ad Valvas 1988-1989 - pagina 442

14 APRIL 1989

f£>\p3^^ Erg omvangrijk is het allemaal niet wat het Bezinningscentrum doet. Het centrum zelf heeft nog geen vier formatieplaatsen. Zo'n vijftig wetenschappers ko­ m e n op gezette tijden bij elkaar in e e n v a n d e studiegroepen van het centrum. De gespreks­ groepen lopen op dit moment slecht ­ Haan: "Daar zitten nog­ al sterke golfbewegingen in" ­ en de enige soort activiteit die echt massale belangstelling trekt, zijn d e liturgische vierin­ gen. Deze belangstelling komt echter vooral v a n buiten d e VU. Het Bezinningscentrum heeft geen enkel b e z w a a r tegen deze toeloop v a n buiten. Integen­ deel, zegt Haan, "want d e litur­ gische vernieuwing zal tenslotte moeten plaats vinden in d e plaatselijke gemeenten in d e n lande." Toch schiet het centrum min of meer zijn doel voorbij, geeft Musschenga toe. "De filo­ sofie achter deze vieringen is dat d e w e t e n s c h a p niet d e eni­ g e w e g is w a a r l a n g s d e werke­ lijkheid gekend k a n worden. Via poëzie en liturgie kun je a n ­ dere dimensies v a n d e werke­ lijkheid beleven. Deze relative­ rende kijk op d e w e t e n s c h a p komt natuurlijk niet goed uit d e verf als er nauwelijks weten­ schappers op af komen." Het Bezinningscenttimi werd tien j a a r geleden opgezet om meer gestalte te g e v e n a a n d e identiteit v a n d e VU. Er w a s "een nieuw zicht nodig op d e relatie tussen christelijk geloof e n wetenschappelijk bezig zijn", zo heet het in het zojuist ver­ schenen jaarverslag over 1987/1988. Het Bezinningscen­ tnmi moest d e gedachtenvor­ ming over dit soort v r a g e n sti­ muleren. In de tien j a a r v a n zijn b e s t a a n heeft het centnmi e e n respecta­ bele hoeveelheid activiteiten georganiseerd. De respons w a s niet altijd even groot, m a a r al met al is Musschenga "niet onte­ vreden". "Tien j a a r geleden w a s er spra­

Bezinningscentrum VU tien j a a r actief bezig met relatie geloof e n wetenschap

Wetenschappers moeilijk warm te krijgen voor 'bezinning' "Wè hebben duidelijk gemerkt dat er niets tot stand komt als we er niet hard voor vechten," zegt dr. A.W. Musschenga, hoofd van het Bezinningscentrum a a n de VU. Het Bezinningscentrum heeft in mei tien jaar vech­ ten achter de rug: het blijft moeilijk om wetenschappers te interesseren voor de relatie geloof­wetenschap. Mus­ schenga en W.T.G. Haan, beheerder van het centrum, zitten echter vol nieuwe plannen voor de komende tien jaar. k e v a n e e n sterk gepolariseerde situatie. Er w a r e n enerzijds mensen die g e e n enkele inte­ resse h a d d e n voor v r a g e n rond levensbeschouwing e n weten­ schap e n anderzijds mensen met totaal vastgeroeste ideeën daarover. Die gebruikten het christelijk geloof als het w a r e als een zeef voor b e p a a l d e we­ tenschappelijke theorieën: wat erop bleef liggen mocht, wat er­ door viel werd afgewezen. Dit soort denken kom je in uithoe­ ken nog steeds tegen." "Het Bezinningscentrum moet dus dynamiet gebruiken om oude gebouwen op te blazen e n tegelijkertijd proberen d e fun­ damenten te leggen voor e e n manier v a n denken die d e t a n d des tijds wèl doorstaat." Musschenga vindt dat het Be­ zinningscentrum d e impasse heeft doorbroken. Niet d a t d e contouren v a n e e n nieuwe ver­ houding tussen geloof e n we­ tenschap nu uit te tekenen zijn, m a a r dat w a s d e bedoeling ook niet. "In zekere zin is d e bezin­ ning erover doel op zich. Zolang die plaats vindt, is er al heel wat bereikt. Dan trekken mensen zich niet meer terug in twee ge­ scheiden werelden, die v a n d e

gelovigen e n die v a n d e weten­ schap. Ik denk d a t wij bereikt h e b b e n dat mensen zich niet he­ lemaal h a p p y meer voelen als ze zich in één v a n deze twee werelden opsluiten."

Samenstelling: Koos Neuvel

Het boek w a s een succes, d e fUm werd een hit. Door d e lezers v a n De Volks­ krant werd The unbearable lightness of being zelfs uitgeroepen tot beste film v a n 1988. Tegelijk g a a n er steeds meer stemmen op die Milan Kundera m a a r een overschat schrijver vinden. De er­ gernis g a a t vooral uit n a a r d e filosofi­ sche bespiegelingen die het boek vol­ gens sommigen bederven. Maar er is ook e e n a n d e r e vorm v a n kritiek mogelijk waarbij d e filosofie v a n het boek juist in het middelpunt v a n d e a a n d a c h t staat. De Pool Marek Leski onderwerpt het boek a a n zo'n filosofi­ sche lectuur e n zijn betoog staat afge­ drukt in KRISIS. Leski noemt Kundera e e n anti­conservatief schrijver e n d a t is niet b e p a a l d als compliment bedoeld. Volgens d e Poolse filosoof is het boek een groot pleidooi voor d e lichtheid, dat wil zeggen e e n pleidooi voor het uit d e weg g a a n of verbreken v a n vaste b a n ­ den; zowel het verbreken v a n persoon­ lijke relaties als d e b a n d e n v a n klasse, cultuur e n vaderland. "Het boek is door­ drongen v a n e e n onverschilligheid te­ genover dat wat in d e cultuur als uni­ verseel en onwrikbaar beschouwd wordt e n wat niet op het spel m a g wor­ den gezet", vindt Leski. In hetzelfde nummer v a n Krisis bekriti­ seert Ries v a n der Wouden d e interpre­

d e n verricht. De respons w a s niet overdonderend, m a a r in­ middels zijn er e e n p a a r onder­ zoeksprogranmia's in voorbe­ reiding. Binnenkort zal e e n medewerker v a n het centrum beginnen met een 'interviewronde' l a n g s alle faculteiten. Daarin zal geïnven­ tariseerd worden wat d e wen­ sen e n mogelijkheden zijn op het gebied v a n onderzoek bui­ ten d e officiële programma's om. Op deze manier hoopt Mus­ schenga suggesties "voor d e ko­ m e n d e tien jaar" te verzamelen.

Studiepunten Het Bezinningscentrum wü zich g r a a g e e n wat meer structurele plaats a a n d e VU verwerven. Zo g a a t er binnenkort e e n brief riaar d e faciliteiten w a a r i n om medewerking g e v r a a g d wordt bij het verlenen v a n studiepun­ ten a a n studenten die e e n cur­ sus v a n het Bezinningscentrum volgen. Haan: "Vanaf komend n a j a a r kunnen studenten onze cursussen laten meetellen. Dat betekent dat ze steeds a a n w e ­ zig moeten zijn e n bijvoorbeeld een werkstukje moeten maken. Het betekent ook dat we docen­ ten nodig h e b b e n die deze werkstukken willen beoorde­ len." Ruim e e n j a a r geleden heeft het Bezinningscentrum d e facultei­ ten e e n notitie toegestuurd waarin om a a n d a c h t g e v r a a g d wordt voor onderzoek dat op het terrein v a n levensbeschouwing en wetenschap zou kunnen wor­

De onverschilligheid van Kundera ^cjct^ck%i^tC9t

Hanne Obbink

tatie v a n Leski. Hij vindt dat je het boek niet zo eenzijdig als e e n filosofische ver­ handeling m a g lezen. Het boek is voor Van der Wouden niet zozeer e e n plei­ dooi voor e e n b e p a a l d e levenshouding, m a a r eerder e e n onderzoek n a a r uit­ eenlopende bestaansmogelijkheden zonder dat d a a r e e n direct moreel oor­ deel over wordt uitgesproken. Toch k a n Van der Wouden zich wel voorstellen w a a r o m d e wereld v a n Kundera, w a a r i n lichtheid, toeval e n

Musschenga: s chhkefiect weeg brengen

te­

"De notitie v a n vorig j a a r w a s e e n beetje bedoeld om e e n schrikeffect teweeg te brengen," zegt Musschenga, "om te laten zien dat er op dit vlak eigenlijk nogal weinig gebeurt a a n d e VU. De faculteiten h e b b e n sterk d e neiging zich a a n te p a s s e n a a n d e a g e n d a v a n d e domi­ nante wetenschapsopvatting. Levensbeschouwelijke onder­ werpen worden v a a k als 'soft' beschouwd. Daarom moeten we proberen invloed uit te oefe­ nen op d e prioriteitenlijst v a n d e faculteiten." "We moeten strategisch opere­ ren. De faciliteiten h e b b e n te maken met voorwaardelijk gefi­ nancierd onderzoek. VF­pro­ gramma's zijn rijdende vracht­ wagencombinaties. Het Bezin­ ningscentrum k a n niet tegen een faculteit zeggen: 'Zet jullie w a g e n p a r k e e n s stil, d a n kop­ pelen we er e e n a n d e r e opleg­ ger achter.' We kunnen hoog­ stens kijken of er nog e e n klein a a n h a n g w a g e n t j e bij kan." Het blijft dus allemaal nogal marginaal, m a a r Musschenga is d a a r niet rouwig om. Het Be­ zinningscentrum, zegt hij, is des­ tijds zelfs bewust in d e m a r g e geplaatst. "De schaduwzijde v a n deze positie is dat d e af­ stand tussen d e m a r g e e n het centrum w a a r d e beslissingen genomen worden soms groot is. De zonkant is dat je vanuit d e m a r g e dingen kunt onderne­ men die je vanuit het centrum niet kunt ondernemen. De a g e n ­ d a v a n het centrum wordt n a ­ melijk gedomineerd door priori­ teiten die je in e e n a n d e r e rich­ ting dwingen."

Foto Bram d e Hollander

ironie zo'n belangrijke rol spelen, erger­ nis oproept bij Leski. Veel Poolse intel­ lectuelen h e b b e n namelijk d e neiging om het b e l a n g v a n e n g a g e m e n t e n ethiek te benadrukken. Relativering e n e n ironie kunnen alleen m a a r afbreuk doen a a n dat e n g a g e m e n t . Bij westerse intellectuelen s t a a n zaken als toeval e n onbepaaldheid d a a r e n t e g e n volop in d e postmoderne belangstelling. In die zin zou Kundera, ondanks zijn Tsjechi­ sche afkomst, wel eens e e n typisch westeuropese auteur kunnen zijn.

Peter Hoos, hoogleraar antropologie a a n deze universiteit, heeft het z w a a r te verduren. In zijn oratie n o e m d e hij d e wetenschap e e n illusie, net zoals d e re­ ligie dat onder a n d e r e ook is. Dat lever­ d e hem d e onmetelijke w o e d e op v a n professor Bos (de Khomeiny v a n d e VU in d e woorden v a n doctor Degen). Ein­ deloos bleef hij doorzeuren dat hier toch echt alle christelijke grenzen overschre­ den waren. In het AMSTERDAMS SOCIOLOGISCH TIJDSCHRIFT wordt Kloos v a n d e a n ­ dere kant onder vuur g e n o e m e n . A.J .F. Köbben bekritiseert d e stelling dat w e ­ tenschap e e n illusie is. Voor Kloos is het strikte onderscheid tussen w e t e n s c h a p e n politiek niet h o u d b a a r e n is partijdig­ heid onvermijdelijk. Köbben is het d a a r wel m e e eens, m a a r waarschuwt voor doorschieten n a a r d e a n d e r e kant. "In geval iemand het veld ingaat met een sterke politieke overtuiging en bo­ vendien met zijn onderzoek politieke bedoelingen heeft, is d e k a n s wel heel groot dat d e wens bij h e m d e v a d e r v a n d e gedachte wordt." Ook bij d e opvatting dat onderzoekers zich meer zouden moeten vereenzelvi­ gen met d e wensen en inzichten v a n d e groep bij wie zij werken, plaatst Köbben enkele kanttekeningen. "Maar wat als die wensen irreëel e n die inzichten vals

zijn? En wat als d e é é n er zus, d e a n d e r er zo over denkt? Want ook d e armsten der a r m e n zuUen het niet altijd met el­ k a a r e e n s zijn. Of zie ik dat verkeerd?"

In Amerika g a a n 150 miljoen mensen met het zweet in d e h a n d e n elk j a a r n a a r d e tandarts, zo weet PSYCHOLO­ GIE te melden, e n 25 miljoen mensen g a a n uit angst helemaal niet. De Neder­ landse psycholoog Karel Soudijn laat al evenmin voor zijn lol zijn gebit onder­ zoeken. Uit eigen ervaring weet hij ech­ ter dat in d e spreekkamer er v a n alles a a n g e d a a n wordt om d e angst w e g te nemen: een zacht muziekje op d e ach­ tergrond, een ets v a n Escher om tegen a a n te kijken; d e tandarts m a a k t zich­ zelf n a g e n o e g onzichtbaar door zich achter d e patiënt op te stellen. Deze setting, zo constateert Soudijn, doet denken a a n e e n psycho­analyti­ sche behandelkamer; d e patiënt wordt in e e n rustige stemming gebracht w a a r ­ in d e g e d a c h t e n d e vrije loop kunnen krijgen. Zoiets k a n bij e e n psycho­ana­ lytische therapie gunstig uitpakken, m a a r in d e tandartskamer k a n die vrije gedachtenstroom d e a n g s t e n eerder nog versterken, stelt Soudijn. Soudijn stelt d a a r o m voor d e patiënt e e n actief a a n d e e l te g e v e n in d e be­ handeling, bijvoorbeeld het vasthou­ d e n v a n a p p a r a t e n . "Door d e concen­ tratie op dit karweitje beheers ik mijn gedachten. Ik merk waarschijnlijk ook snel dat ik d e t a a k redelijk goed uitvoer; dat versterkt d a n het idee dat ik de situatie a a r d i g onder controle heb." Door dit kleine stukje zelfwerkzaamheid k a n iedereen dus voortaan fluitend n a a r d e tandarts.

Krisis, tijdschrift voor filosofie ­ O u d e Looiersstraat 55, 1016 VG Amsterdam; Amsterdams Sociologisch Tijdschrift ­ Postbus 5352, 1007 AJ Amsterdam; Psy­ chologie ­ Rokin 58, 1012 KV Amsterdam.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen