Ad Valvas 1988-1989 - pagina 283

ID

CULTUUR

De waarheid van een wasmachine Stelt u zich eens voor: Marga­ reth Thatcher die Lord Carring­ ton om d e oren slaat omdat hij tijdens het v e r g a d e r e n in s l a a p is gesukkeld. Of neem R e a g a n , die zich eens duchtig a a n zijn kont krabt terwijl hij liefdevol d e beruchte knop beroert. Wie d e Engelse t.v.­serie 'Spitting I ma­ ges' kent, kan zich dergelijke ta­ ferelen moeiteloos voor d e geest halen. Maar wat als het nu e e n s niet om R e a g a n of Thatcher, maar om figuren uit het nazi­ tijdperk gaat? Hitler die zich in zijn aardbeiengebakjes verslikt terwijl hij het fatale woord over het jodenvraagstuk uitspreekt? Had u d a n nog steeds gela­ chen? Het is dit heikele morele g e g e ­ ven dat d e Duitse dichter en schrijver Friedrich Delias m e d e moet h e b b e n geïnspireerd tot het schrijven v a n e e n satirisch­ absurd theaterstuk over vier nazi­grootheden in d e Span­ dau­gevangenis in Berlijn. Het gaat om Von Schirach, Doenitz, Hess e n Speer, die hij (onder fictieve namen) iedere m a a n ­ dag laat samenkomen in het washok v a n Spandau. G e w a ­ pend met teU, wasbord en wrin­ ger mogen ze d a a r hun eigen

Jan Oegema w a s doen. 20 j a a r l a n g is dit dampige hok d e plaats w a a r d e heren hun herinneringen o p h a ­ len, ruzie m a k e n en elkaar met w a s g o e d om d e oren slaan. Het Duizendjarig Rijk, vervluch­ tigend boven d e wastobbes. Sa­ tirisch? Zeer zeker. Maar wat Waschtag - want zo heet het stuk v a n Delius ­ v a n d e Engelse serie onderscheidt, is dat het be­ rust op historisch feitenmateri­ aal. Delius heeft zijn stof n a m e ­ lijk voor het grootste deel ont­ leend a a n d e Spandauer Tagebücher v a n Albert S p e e r . En weten dat hetgeen zich voor je afspeelt ooit echt zo gebeurd is, blijft voor d e toeschouwer niet zonder gevolgen. Neem bijvoorbeeld Speer. I n een fictief stuk zou hij het meest interessante p e r s o n a g e zijn, omdat juist hij in conflict is met zichzelf. Tijdens d e Neurenber­ ger processen w a s hij e e n v a n d e weinige nazi's, die d e ver­ derfelijkheid v a n het Hitler­regi­ me volmondig toegaven. Oot­ moedig betuigde hij spijt e n a c ­ cepteerde d e h e m opgelegde straf volkomen. Over d e recht­ matigheid v a n d e nazi­dictatuur

Klassicisme zonder clou Kunst v a n rond 1800 in het Stedelijk? Verbaasd bekijk ik de neo­klassicistische teke­ ningen (1760­1830) uit d e verzameling v a n Lodewijk Houthakker. De reden voor deze expositie in e e n mu­ seum voor moderne kunst blijft v a a g . I n een voorwoord verwijst d e directeur n a a r d e hedendaagse "postmoder­ ne" belangstelling voor d e klassieken, m a a r zo p r a a t je de sculpturen v a n het Par­ thenon je museum nog in. De expositie zelf (ontwerpen voor architectuur, theaterde­ cors en kunstnijverheid) biedt niet meer d a n e e n for­ meel overzicht v a n e e n stijl. Het gebruik v a n motieven uit d e oudheid werd in d e acht­ tiende eeuw, n a d e ontdek­ king v a n Pompei e n Hercula­ neum, een w a r e r a g e . Het frivole rococo moest plaats­ maken voor klassieke strengheid. Niet toevallig w a s juist het tijdperk v a n d e Verlichting a a n g e b r o k e n . De expositie wekt echter d e in­ druk dat m e n koepels e n co­ lonnades a a n gebouwen 'plakte' e n cupido's op kan­ delaars a a n b r a c h t met het­ zelfde gemak w a a r m e e in het rococo gedecoreerd werd. De stijl lijkt zo e e n mode zonder ideologische basis. Vooral bij d e tekeningen uit Frankrijk frappeert dit. Het neo­klassicisme viel d a a r namelijk s a m e n met e e n v a n 's lands roerigste periodes. Schijnbaar zonder schokken of beven doorstaat het uit­ eenlopende ordes als die van Louis XVI , d e revolutie en Napoleon. Op e e n p a a r revolutiemonumenten na springen weinig ontwerpen er echt uit. Toch ontstond, zo­

als d e laatste zaal heel sum­ mier laat zien, juist rond 1789 een groep architecten met een heel eigen stijl, d e zoge­ n a a m d e 'revolutie­architec­ ten'. Ook zij b e w o n d e r d e n d e klassieke bouwkunst, m a a r in plaats v a n uiterlijke tier­ lantijnen te imiteren bestu­ deerden ze elementaire vor­ men. Etienne­Louis Boullée en Claude­Nicolas Ledoux beoogden imposante gebou­ wen, gevormd uit simpele volumes cds d e hol, d e p i r a ­ mide en d e kubus. "Weg met het ornament!" luidde hun devies. Elke refe­ rentie n a a r d e oude orde moest vermeden worden. Bekend is Boullées (nooit uit­ gevoerde) ontwerp voor e e n monument voor Newton, in d e vorm v a n e e n gigantische bol. Ledoux ontwierp zijn in­ drukwekkende stad v a n d e toekomst. Het merendeel v a n hun ont­ werpen bleef utopie. Juist d a a r o m is het jammer d a t d e expositie m a a r é é n tekening v a n Boullée e n enkele v a n Ledoux toont. Uit hun werk spreekt ontegenzeggelijk het ideaal v a n d e revolutie. Ook h a d d e n ze e e n niet te onder­ schatten invloed op d e twin­ tigste­eeuwse a v a n t ­ g a r d e . Het idee voor d e expositie ontstond reeds drie j a a r ge­ leden. Tijd zat, dunkt me, om Houthakkers collectie, d e kunstgeschiedenis è n d e her­ denking v a n 1789 recht te doen door het tonen v a n meer v a n dergelijke vooruit­ strevende ontwerpen. Post­ modern of niet, het museum miste een kans.

(Iris Dik) Klassiek I deaal, t / m 22­1 in het Ste­ delijk Museum, dagelijks v a n 11­17 u.

heeft hij g e e n enkele Ulusie. Dat brengt hem regelmatig in con­ flict met vooral Doenitz e n Hess, wier hardnekkige loyaliteit a a n Hitler e n diens ideeën hij met onverholen cynisme tegemoet treedt. Zelf wordt hij echter ook niet g e s p a a r d . W a n n e e r h e m g e v r a a g d wordt w a a r o m hij Hit­ ler niet vermoord heeft ­ hij h a d inmiers al voor 1940 zijn twijfels over d e Führer ­ d a n luidt zijn even onthullende als ontluiste­ rende antwoord: "I ch h a b e mir den Staat nicht vorstellen kön­ nen ohne üin"... Hoewel psychologisch het boei­ endst, is niet Speer m a a r Hess het p e r s o n a g e dat in het thea­ terstuk meest fascineert. Literair gesproken is hij e e n 'flat cha­ racter', ontwikkelingsloos. Maar juist omdat hij niet verzonnen is en e e n historische symbool­ w a a r d e heeft, g a a t v a n hem d e meeste dramatische spanning uit. A a n het einde v a n het stuk is hij d e enige die overgebleven is, d e a n d e r e drie zijn d a n al vrij­ gelaten. Wringer e n wasteil h e b b e n plaats g e m a a k t voor e e n volautomatische Miele. Be­ slist g e e n onplezierig gezel­ schap voor Hess, die in zijn w a s ­ machine meer vertrouwen heeft d a n in zijn 'verraterische' ex­ compagnons. Nogmaals: is dit sarire? Als Tat­ cher voor h a a r roterende linge­ rie h a d gezeten, d a n zeker. Hddr h a d je er zo bij in willen schoppen. M a a r bij Hess ligt dat anders. Hem kun je er niet bij inschoppen, want hij is zelf die machine. Heilloos opgesloten in zichzelf, is hij nog steeds d e le­ venloze ledenpop wiens ge­ dachten ingefluisterd worden door d e perfect geoliede reto­ riek v a n het nationaal­socialis­

. Foto Ulf Benwich

Betrouwbaarheid en technische perfectie: Delius heeft e e n sterk symbool g e v o n d e n om d e psy­ che v a n Hess aanschouwelijk te maken. De mens als machine ­ dat maakt d e figuur v a n Hess zo a n g s t a a n j a g e n d . Dat d e macht ooit gemaakt is (en nog steeds g e m a a k t wordt) door lieden die d e v a n bovenaf g e g e v e n direc­ tieven niet op hun a a r d kunnen of willen onderzoeken, is voorbij alle cynisme. Hess is d a a r o m niet langer grotesk, m a a r sim­ pelweg gruwelijk. Hetgeen ove­

rigens niet afdoet a a n d e kwali­ teit v a n Waschtag, integendeel. Wanneer Delius' volgende stuk evenveel diepgang, spanning e n sprankelende Witz heeft als dit debuut, d a n teken ik voor hem.

Waschtag (regie Wolfgang Rommerskir­ chen; opgevoerd door het Wolfgang Bor­ chert Theater) is te zien op vrijdag 20 januari (20.15 uur) in de Meervaart m Amsterdam­Osdorp.

De N a m a a k v a n De Palma Brian d e Palma w a s e e n veelbelovend regisseur. Van zijn film Hi mom uit 1969 her­ inner ik me vooral het frag­ ment 'Be Black Baby', w a a r i n d e blanke bezoekers v a n e e n zwarte theatervoorstelling g e d w o n g e n wcwden alle ver­ nederingen te o n d e r g a a n die het blanke r a s ooit het zwarte r a s a a n d e e d . Als het publiek ­ geschopt e n ver­ kracht, er is zelfs e e n d o d e gevallen ­ verfomfaaid weer buiten staat, variëren d e re­ acties v a n 'hoogst interes­ sant' tot 'buitengewoon ver­ nieuwend'. Hi mo m is e e n verfrissende mengeling v a n d e experi­ menteerdrift v a n Jean­Luc Godard e n het klassieke v a k m a n s c h a p v a n Alfred Hitchcock. Veel jatwerk, dat

wel, m a a r dat lijkt me niet zo'n b e z w a a r voor e e n regis­ seur die zich d e filmtaal ei­ g e n wil maken. Het probleem met De Palma is dat ook zijn latere werk zo bol staat v a n verwijzingen n a a r e n citaten uit a n d e r e füms e n dat e e n eigen stijl ontbreekt. Zijn verwerking v a n d e filmgeschiedenis is soms heel origineel. I n Blo w up v a n Michelangelo Anto­ nioni komt e e n fotograaf een moord op het spoor door e e n foto eindeloos te vergroten. In Blo w o ut uit 1981 laat De Palma John Travolta hetzelf­ d e d o e n met e e n geluids­ band. In d e jaren zeventig leek De Palma vastbesloten zich tot d e nieuwe Hitchcock te laten kronen. Alleen in Ho me mo -

'Ji

vies uit 1979 vind je nog iets terug v a n het Godard­ach­ tige experiment dat Hi mo m kenmerkte. In PH' 31 draai(d)en deze m a a n d drie füms v a n De Pal­ m a uit het Hitchcock­idioom. Sisters uit 1972 verwijst n a a r Psycho door allerlei schrizo­ frene toestanden e n n a a r Rear windo w doordat het hoofdpersonage vanuit h a a r r a a m getuige is v a n e e n moord a a n d e overkant. Obsession uit 1976 herinnert sterk a a n Vertigo , omdat in beide films het verhaal draait om d e schijnbare reïn­ carnatie v a n e e n verloren geliefde. En d a n natuurlijk Dressed ot kill uit 1980, die als uitgangspunt d e beroem­ de douche­moord uit Psycho heeft. Het pleit voor De Pal­ m a dat hij zijn dweperij met Hitchcock weet te relative­ ren: ook in Blo w o ut zit e e n dergelijke douche­scène, die bij n a d e r inzien d e o p n a m e voor een pornofilm blijkt te zijn. Maar in Dressed ot kill heeft De Palma zelfs e e n on­ aangenaam trekje van Hitchcock overgenomen: zelfstandige vrouwen wor­ den gestraft, of het nu met d e dood of in e e n droom is. D a a r n a a s t bevat d e film ech­ ter meer suspense d a n meni­ ge Hitchcock. N a m a a k dus, m a a r met d e grote N v a n kuNst.

(Dick

Dressed to kill: De Palma als nieuwe

Hitchc o ck

o Ro denburg)

Dressed to IdM draait dinsdag 17 ja­ nuari (21.30 uur) in PH' 31, Prins Hen­ driklaan 31, tel. 736850.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen