Ad Valvas 1988-1989 - pagina 455

fD\FJJ^F£

21 APRIL 1989

H

Biofysicus prof. Joh. Blok neemt afscheid van de VU

'Het gebroken geweertje, d a a r werd thuis om gelachen' Radioactiviteit is e e n specialiteit van professor Blok. Hij schreef er zijn proefschrift over en hij was bij het TNO werkzaam als stralingsdeskundige totdat hij in 1965 benoemd werd tot hoogleraar in d e biofysica. Hij onderzocht met n a m e hoe je radioactieve straling het beste kon meten. De v r a a g n a a r het g e v a a r van kernenergie kon p a s later onderzocht worden; in d e jaren zestig werd het mogelijk om in vitro te onderzoeken wat het effect v a n straling w a s op menselijk weefsel, of er kanker door ontstond. Het TNO werd destijds nog gefinancierd door d e Rijks Verdedigings Organisatie. Dat w a s d e reden dat Blok enige tijd aarzelde voordat hij d e betrekking bij TNO a a n n a m . Dat hij uiteindelijk toch toehapte verklaart Blok uit d e overweging dort het onderzoek bij TNO e e n louter fundamenteel karakter zou h e b ben. "Als ik m a a r even gemerkt h a d dat er ontwikkelingen w a r e n die konden leiden tot d e produktie v a n w a p e n s , w a s ik w e g geweest. N a a r mijn huidige ontwikkeling zou ik ü b e r h a u p t niet meer willen w e r k e n in e e n laboratorium dat iets met militairen v a n d o e n heeft. Voor wie het n o g niet b e g r e p e n heeft: Blok is atoompacifist in hart e n nieren. Die overtuiging heeft hem niet b e p a a l d v a n jongs af a a n in het bloed gezeten, het is bij h e m meer e e n kwestie v a n e e n l a n g z a m e ontwikkeling geweest. "Mijn eerste verwarring ontstond n a d e tweede wereldoorlog toen ik z a g op wat voor agressieve wijze d e westerse landen hun koloniën wüden terugveroveren. Maar die kritische opstelling h a d ik toen nog niet. Bij mij thuis werd ook hartelijk gelachen om het gebroken geweertje. Dat g a a t je niet in d e koude kleren zitten, d a a r kom je niet zo snel v a n af." Na d e tweede wereldoorlog was Blok e e n w a r m voorstander van een sterke krijgsmacht. "Als je het leger accepteert moet je er ook voor zorgen dat het zinvolle wetenschapppelijke ondersteuning krijgt. Zo werd er met g a s s e n gewerkt om g o e d e gasmaskers te ontwikkelen e n evenzogoed w a s het mijn t a a k om d e ontwikkelingen op het gebied v a n d e straling bij te houden."

Engagement en wetenschap, tegenwoordig lijkt het er soms op alsof die twee grootheden elkaar uitsluiten. Voor prof. Joh. Blok. biofysicus, hangen ze echter onafscheidelijk met elkaar samen. Hij deinsde er niet voor terug om telkens weer te waarschuwen tegen de atoombewapening. Twee jaar geleden ging Blok al officieel met emeritaat, maar deze maand houdt hij pas zijn afscheidscollege. kwamen overvliegen om d e Duitse steden te vernietigen. Nu is het voor mij onvoorstelbaar dat ik niet m a a l d e om d e duizenden d o d e n die er destijds per d a g vielen. Je raakte door dat oorlogsgeweld volledig afgestompt."

Onvergelijkbaar Blok denkt ook dat je d e t w e e d e wereldoorlog niet kunt vergelijken met d e later ontstane koude oorlog en d e b e w a p e n i n g s w e d loop. "De oorlog tegen d e Duitsers w a s noodzakelijk om e e n

ongeveer 90.000 mensen overleden e n bij enkele honderden kan dat toegeschreven worden a a n d e straling. In het hele gebied is het a a n t a l gevallen v a n kanker gestegen met 10%. Je m a g nooit zeggen dat dat onbetekenende aantallen zijn, m a a r b i n n e n het g e h e l e b e e l d g a a t het wel om kleine percentages." "Dat argimient wordt ook omgedraaid. Na Tsjemobyl wordt heel gemakkelijk gezegd dat die straling niets voorstelt. Zoiets m a g je wel zeggen om d e mensen gerust te stellen opdat

ging v a n wat d a a r gebeurde, d a n protesteer ik."

Paniek Blok vertelt vervolgens over d e herbezinningsrapportage over kernenergie. Daarin wordt berekend wat een reactorongeluk d e staat a a n geld zou kosten. Het resultaat v a n d e berekening is dat d e kosten v a n e e n atoomr a m p niet onoverkomelijk groot zijn. Dat b e z w a a r tegen kernenergie zou dus ook weer v a n d e b a a n zijn. De biofysicus windt zich zichtb a a r op over zulke argimientaties. "Ik gruw d a a r v a n . Het betekent dat technici over d e levensloop v a n mensen g a a n beslissen. Want hoewel d e effecten v a n straling beperkt zijn, zullen toch 20.000 tot 50.000 m e n s e n voortijdig door kanker sterven. Hoe ouder je wordt, hoe vaker je e e n ziekbed met kanker gezien hebt. Dat moet je d a n met 10.000 vermenigvuldigen om het extra leed dat mensen a a n g e d a a n wordt, onder o g e n te zien." Hoewel kernenergie e e n schone, zuivere vorm v a n energieproduktie is, blijft voor Blok d e atoomramp e e n probleem. "Niet dat Nederland, zoals ik laatst Wim Kayzer op d e radio hoorde zeggen, d a n het einde v a n zijn geschiedenis heeft bereikt. M a a r leven d a t organisatorisch verstoord is e n w a a r i n e e n latente p a n i e k a a n w e z i g is. Dat is voor e e n dichtbevolkt l a n d niet a a n te bevelen. M a a r dat er e e n d o d e valt in d e buurt v a n e e n centrale, is hoogst onwaarschijnlijk." Wat d e deskundigen ook zeggen, d e angst voor d e radioactieve straling blijft e e n verrassend hardnekkig fenomeen. Zou het misschien d e onzichtbaarheid v a n d e straling kunnen zijn die mensen zo b a n g maakt? Dat. denkt Blok niet, hij ziet in het verzet t e g e n d e radio-activiteit e e r d e r e e n a l g e h e e l wantrouw e n t e g e n d e technocratie tot uiting komen. "De v r a a g is alleen w a a r je d a t w a n t r o u w e n op moet richten e n in het g e v a l v a n d e k e r n e n e r g i e h e b je iets concreets."

Moordenaar Voor veel natuurwetenschappers w a r e n d e bommen op Hirosjima e n Nagasaki e e n traumatische ervaring. Voor het eerst realiseerde m e n zich waartoe schijnbaar onschuldig, zuiver wetenschappelijk onderzoek kon leiden; w e t e n s c h a p niet tot heil m a a r ter destructie van d e mensheid. Wetenschap en politiek bleken niet zo strikt van e l k a a r g e s c h e i d e n te kunnen worden a l s m e n verondersteld e n gehoopt h a d . Dat soort inzichten w a r e n echter destijds a a n Blok a l s fysicus in s p e nog niet b e s t e e d . Blok: "Toen die atoombommen vielen w a s ik 21. Ik herinner mij dat een p a s afgestudeerde n a a r mij toekwam e n zei: ik s c h a a m mij fysicus te zijn. Dat sprak mij totaal niet a a n . Ik w a s ook zo gewend in d e h a n d e n te wrijven wanneer er bommenwerpers

Koos Neuvel

Prof. Blok: 'De vraag naar wat het beste systeem is, kapitalisme oi communisme, is weinig relevant als er geen wereld meer bestaat om de overwinning te vieren.' Foto Bram de Hollander

einde a a n het geweld te maken. Het vijandbeeld verschoof vervolgens v a n Duitsland n a a r Rusland. Stalin werd, niet ten onrechte, gezien als d e grote moordenaar. Maar toen Stalin in 1953 overleed en het regime minder extreem v a n karakter werd, kwam bij veel mensen, zeker ook bij mijzelf, d e v r a a g op of je dat land als d e grote vijand moest blijven beschouwen." Opvallend g e n o e g staat het verzet v a n Blok tegen het atoomwapen relatief los v a n zijn eigen vakspecifieke kennis; zijn overleden: "Je moet er echt met een wetenschappelijk vergrootglas n a a r kijken. Er zijn

ze niet in onnodige angst leven. Maar zo gouw als dit argument gebruikt wordt ter rechtvaardibeter gezegd: die vakspecifieke kennis brengt h e m er toe d e dreiging v a n radioactieve straling bij atoomexplosies enigszins te relativeren. "De straling is op zichzelf niet, zo'n belangrijk element v a n dood e n vernietiging. Veel belangrijker is het roet e n het vuü dat vrijkomt w a a r d o o r er e e n klimaatverandering k a n optreden. Zoiets is p a s echt fnuikend voor d e wereld." Blok stelt dat er bij d e atoombommen v a n Hirosjima e n Nagasaki betrekkelijk weinig mensen als gevolg v a n d e straling

"Het g a a t om geloofsartikelen. Kerncentrales, straling, atoombommen, het is allemaal des duivels. Vooral milieuactivisten halen heel veel dingen door elkaar. Van d e weeromstuit h e b ben d e reactordeskundigen altijd hun mond gehouden. Als die deskundigen wat eerder a a n d e bel h a d d e n getrokken e n h a d d e n g e w a a r s c h u w d tegen d e atoomwapens, d a n zou d e bevolking nu misschien niet zo ongelooflijk a r g w a n e n d zijn ten opzichte v a n kerncentrales."

Engagement Je mond houden over kwesties waarin wetenschap e n politiek in elkaar overvloeien is voor Blok zelf nooit zijn grootste liefhebberij geweest. Het zich opsluiten in e e n natuurwetenschappelijk laboratorium ziet hij niet als het hoogste academische ideaal. Een m a a t s c h a p p e lijk e n g a g e m e n t k a n zijns inziens d e betrouwbaarheid v a n

d e wetenschapper alleen m a a r ten goede komen. Het zou d e a r g w a a n v a n d e bevolking jegens d e academici die in hun afgesloten laboratoria met h u n duistere hocus-pocus bezig zijn, enigszins kunnen wegnemen. Voor maatschappelijk e n g a g e ment zijn d e omstandigheden momenteel op d e universiteiten echter niet buitengewoon gunstig, vindt Blok. "Er heerst e e n sterke vorm v a n concurrentie, die v a a k v a n bovenaf opgelegd is, waarbij iedere wetenschapper zich sterk identificeert met d e eigen groep. Er wordt ook veel te veel gepubliceerd. Dan blijkt later dat die artikelen onvoldoende onderbouwd zijn of simpelweg o n w a a r zijn." "Er worden bovendien systematisch relaties gekweekt, buitenlanders uitgenodigd, om ervoor te zorgen dat je geciteerd wordt. Dat soort vormen v a n bederf treedt op. In zo'n klimaat wordt het moeilijk om tegen d e wetenschappers te zeggen dat m e n iets zinvols voor d e m a a t s c h a p pij moet doen. Men heeft wel iets a n d e r s a a n het hoofd." Al te lang wil Blok echter niet stü s t a a n bij zijn kritiek op het huidig e functioneren v a n d e universiteit. "Als je w e g g a a t a a n e e n universiteit moet je d e verleiding w e e r s t a a n om n o g eventjes in e e n nutshell te vertellen hoe het h a d gemoeten, want niemand luistert meer n a a r je. Een j a a r voordat je vertrekt merk je al dat mensen niet meer echt geïnteresseerd zijn in wat je te vertellen hebt."

Milieu Wie evenwel denkt dat Blok als een ontluisterd, gedesillusioneerd m a n d e universiteit verlaat, vergist zich. Hij investeert zijn energie liever in zijn huidige activiteiten, zoals zijn lidmaatschap v a n d e gezondheidsraad en v a n d e centrale r a a d voor milieuhygiëne. Hij steekt niet onder stoelen of b a n k e n dat hij verheugd is met d e a a n d a c h t die d e laatste tijd voor het milieu ontstaan is. Blok: "Ik weet nog dat ik e e n j a a r of toen geleden bij e e n lezing v a n d e polemoloog professor Röling a a n w e z i g w a s . Die dacht d a t d e grote m o g e n d h e den er niet met e e n beroep op hun gezonde verstand toe te bew e g e n w a r e n om v a n atoomw a p e n s af te zien. Maar Röling veronderstelde dat ze d a a r uiteindelijk wel toe zouden gedwongen worden doordat d e milieuproblemen zo wereldbedreigend worden dat d e grote m o g e n d h e d e n wel moeten samenwerken. O p die manier zou het probleem, op weliswaar ona a n g e n a m e manier, zichzelf oplossen." "Zelf h e b ik daaruit enige hoop geput. Die verandering is nu ind e r d a a d gekomen, hoewel ik vind dat het westen toch nog te wantrouwend en te agressief reageert op Gorbatsjov. Niettemin is er iets a a n het v e r a n d e ren e n dat gebeurt twintig j a a r eerder d a n ik zelf verwacht h a d . Daarbij moet wel gezegd worden dat d e bedreigingen v a n het milieu ook veel sneller opgekomen zijn d a n we gedacht h a d d e n . De v r a a g n a a r w a t het beste systeem is, kapitalisme of communisme, is weinig relevant als er g e e n wereld meer bestaat om d e overwinning te vieren."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen