Ad Valvas 1988-1989 - pagina 552

fiD\p3J^ps

16 JUNI 1989

1 ^ ^ De intellectuele wortels van de Franse Revolutie Voor de critici van de Franse revolutie was het een uitgemaakte zaak: de achttiende­eeuwse verlichtingsfilosofen met hun subversieve ideeën over de zelfverheffing van de mens zijn voUedig verantwoor­ delijk geweest voor het uitbreken van de revolutie en de daarop volgende terreur. In twee artikelen gaat Ad Valvas op zoek naar de intellectuele wortels van die Franse revolutie. In een interview met de filosoof prol. dr. H.E.S Woldri ng. buitengewoon hoogleraar a a n de

juridische faculteit, wordt duidelijk dat de invloed van de verllch­ tingsfilosofie vager en gecompliceerder is dan sommige rechtlijnige geesten het graag willen hebben. Het tweede artikel is een portret van een verlichtingsfilosoof: Deni s Di derot (1713­1784)­, die niet be­ paald het type van de geestelijke terrorist, maar eerder de aartsva­ der van de ondogmatische, geëngageerde intellectuelen genoemd kan worden.

'Revolutie wordt niet gemaakt door ideeën' Voor e e n h e d e n d a a g s füosoof moet d e herdenking v a n d e Franse revolutie een prachtige aanleiding zijn om het g e d a c h ­ tengoed v a n zijn twee e e u w e n oudere collega's e e n s a a n e e n kritische evaluatie te onderwer­ pen. Dat zou je tenminste den­ ken. M aar bij Henk Woldr i ng ligt dat anders. De a a n d a c h t die hij a a n d e verlichtingsfilosofen in zijn boek besteedt is eerder terloops d a n systematisch te noemen. Hij brengt ze alleen ter sprake w a n n e e r dat voor e e n verheldering v a n d e toenmalige gebeurtenissen strikt noodzake­ lijk is. Woldring zegt bewust voor die weg gekozen te hebben. "Er be­ staat i n d e r d a a d e e n relatie tus­ sen d e verlichtingsfUosofie e n d e Franse Revolutie. W a a r o m ik die relatie niet meer accent ge­ geven heb? Ach, je moet d e be­ tekenis v a n d e theorie voor het uitbreken v a n d e revolutie niet overschatten. De meeste ver­ lichtingsfilosofen w a r e n in 1789 al overleden e n w e r d e n door het merendeel v a n d e bevolking niet gelezen." Het uitbreken v a n d e revolutie heeft voor Woldring in d e eerste plaats te m a k e n met d e belab­ berde leefomstandigheden v a n het volk, d e deplorabele finan­ ciële situatie v a n het land e n met een ontevreden adel die meer zeggenschap wUde. En d e beroemde Verklari ng van de rechten van de mens en van de burger dan, is dat niet bij uitstek een prachtig staaltje verlich­ tingsdenken? Dat moet Wol­ dring i n d e r d a a d erkennen, m a a r ook op dat punt is volgens hem de invloed niet zuiver e n rechtlijnig. Woldring: "In d e Verklaring wordt nog keurig het Opperwe­ zen a a n g e r o e p e n e n d e calvi­ nistisch beïnvloede Const i tut i on of Vi rgi ni a wordt als voorbeeld gekozen. Natuurlijk hebben Rousseau e n a n d e r e intellectue­ len invloed g e h a d e n Robbe­ spierre w a s ook e e n m a n v a n intellectueel niveau. Je kunt ech­ ter niet zeggen dat het uitbreken v a n d e revolutie m o n o c a u s a a l verklaard k a n worden vanuit d e verlichtingsfilosofie. Dat ligt veel gecompliceerder."

Machtsstrijd De ruimte voor verlicht n a d e n ­ ken wordt in het verloop v a n d e revolutie nog aanzienlijk g e d e ­ cimeerd. Er breekt e e n verbeten machtsstrijd uit waarbij revolu­ tionairen e n contra­revolutio­ nairen elkaar d e verhitte kop­ pen trachtten in te slaan. Wol­ dring kan zich d a a r nu nog over opwinden. "Dat is iets afschu­ welijks. Parijs viert dit j a a r d e revolutie en M itterand presen­ teert zich g r a a g als d e koning v a n Frankrijk, m a a r bijvoor­ beeld in d e Vendee, bij d e Zwit­ serse grens e n in a n d e r e stre­ ken, wordt g e e n revolutie ge­ vierd. Ik heb d a a r monumenten gezien voor d e slachtoffers die d e revolutie heeft aangericht. Die worden eerder herdacht d a n d e glorie v a n d e revolutie." Toch zou je kunnen zeggen dat ook die uiterst radicale fracties

treerde ambities w e e s al snel eéiï richting op: het b e s t a a n d e regiem. Het e n e n a het a n d e r e opruiende pamflet d a a l d e neer op d e bevolking. Woldring: "Op die manier werd Rousseau gepopulariseerd en geradicaliseerd. M aar wat overgenomen werd, w a s niet veel meer d a n een p a a r kreten. Veel v a n die geschriften h a d ­ den een bijzonder l a a g niveau. Men h a d het over geslachtsziek­ ten bij geestelijken e n impoten­ tie bij d e adel. Darnton zegt d a a r o v e r dat op die manier d e stemming werd gekweekt dat het anci en régi me iets obsceens was; iets wat niet voor hervor­ mingen in aanmerking k w a m e n volledig verworpen moest worden."

El Salvador Als d e Franse revolutie niet zon­ der meer d e praktische uitvoe­ ring w a s v a n het theoretisch p r o g r a m m a v a n d e verlich­ tingsfilosofie, hoe zat het d a n wel? Woldring w a a g t e e n om­ zichtige poging tot e e n omschrij­ ving. "Op e e n g e g e v e n moment kon d e verlichtingsfUosofie e e n ingang vinden op grond v a n be­ p a a l d e gevoelens e n g e d a c h ­ ten die in d e maatschappij leef­ den. Het materiële en het ideële ontmoetten elkaar. De socialist Jean Jaurès heeft e e n s gezegd: uit honger kunnen wel opstan­ d e n voortkomen m a a r g e e n re­ volutie, d a a r is meer voor nodig. Revolutie wordt ook niet ge­ maakt door ideeën, d a a r krijg je d e m a s s a niet m e e d e straat op. Als d e ideeën beantwoorden a a n d e materiële omstandighe­ den v a n het volk, k a n er iets gebeuren." Prof. Woldri ng: 'Je kunt ni et zeggen dat het ui tbreken van de revolutie monocausaal verklaard kan worden vanu i t de verl i ch­ tingsfilosofie. Dat li gt veel gecompli ceerder." FotoAVCA^u wel degelijk­ d e erfgenamen v a n d e Verlichting zijn; d e anti­ religieuze houding lijkt e e n be­ langrijk punt v a n overeenstem­ ming te zijn. Woldring: "Dat anti­godsdienstige element werd steeds sterker. De verlich­ tingsfilosofen h a d d e n dat ook: zij hekelden het priesterbedrog en d e machtspositie en d e cor­ ruptie v a n d e kerk. M aar ja, dat vind ik allemaal n o g niet zo'n probleem." "Wat wel duidelijk e e n goed overwogen e n anti­christelijke actie was, dat w a s d e invoering v a n e e n nieuwe kalender. M en zei: we beginnen weer in het j a a r één. Dat kun je nu echt e e n voorbeeld v a n verlichtingsfilo­ sofie noemen, een stukje voor­ uitgangsgeloof, of zoals dat te­ genwoordig genoemd wordt: e e n strikt vertrouwen in d e m a a k b a a r h e i d v a n d e samen­ leving. Zo'n nieuwe kalender belichaamt d e gedachte dat we kunnen k a p p e n met d e geschie­ denis. Het is een sterk anti­histo­ rische manier v a n denken: w e beginnen helemaal opnieuw en zullen het wel eventjes g a a n maken. Dat vind ik echt e e n blunder." Wanneer het er om g a a t m a n e n p a a r d te noemen, deinst Wol­ dring echter terug. G e e n v a n d e

Koos Neuvel beroemdste verlichtingsfiloso­ fen als Rousseau, Voltaire, Di­ derot en d'Alembert k a n zijns inziens in concreto v a n e e n der­ gelijke simplistische denkwijze beschuldigd worden. Woldring: "Zij wilden wel e e n vernieuwde samenleving e n ook nog liefst op een vrij radicale wijze. M aar al die mensen w a r e n te histo­ risch ingesteld om te denken dat je zomaar e e n breuk in d e ge­ schiedenis kunt bewerkstelli­ gen. M en heeft o p e e n zeer ge­ d e g e n e r e e r d e manier Rous­ seau en Voltaire gebruikt e n ge­ dacht d a a r m e e in d e lijn v a n d e verlichtingsfilosofie te werken."

Broodschrijvertjes Hoe brokstukken v a n d e verlich­ tingsfilosofie d e ongeletterde m a s s a binnengeslingerd zijn, is vooral door d e historicus Robert Darnton onderzocht. Hij heeft gewezen op d e rol v a n d e vele honderden broodschrijvertjes die a a n d e lopende b a n d bro­ chures produceerden. Velen za­ gen zichzelf als miskende ge­ nieën; d e beschuldigende vin­ ger voor wie d e oorzaak w a s v a n al die ten onrechte gefrus­

"Ik moet wel e e n s denken a a n e e n land als El Salvador. W a a r ­ om lukt het d a a r niet e n is het zelfs mogelijk dat e e n uiterst rechtse figuur d a a r d e verkie­ zingen wint? Ik denk dat d e ma­ teriële e n politieke omstandig­ h e d e n e n e e n b e p a a l d e ideolo­ gie niet zo naadloos op elkaar aansluiten als destijds wel in Frankrijk het geval w a s . Dat w a s heel uniek. Het heeft ook niet langer d a n e e n jaartje g e ­ duurd, toen w a s het voorbij e n begon men elkaar te bestrij­ den." Zaten d e kiemen v a n het g e ­ weld al niet in het allereerste begin v a n d e revolutie verbor­ gen, luidt d e v r a a g a a n Wol­ dring. Hij moet over die v r a a g een poosje n a d e n k e n . "M oeUijk om te zeggen", mijmert hij. "Voor iemand als Groen van Pr i nste­ rer lag dat heel eenvoudig. On­ geloof leidt voor hem a u t o m a ­ ' tisch tot revolutie e n vervolgens tot geweld. M aar zo eenvoudig liggen de zaken niet." "Ik geloof niet dat d e 'Verklaring v a n d e rechten v a n d e mens' iets losgemaakt heeft w a a r d o o r het latere geweld mogelijk werd. Die verklaring w a s e e n buitengewoon zinnige uiting v a n d e revolutionairen. M en heeft verantwoording voor d e eigen d a d e n willen afleggen e n d e basis voor e e n nieuwe grondwet g e s c h a p e n . Als je die verklaring nu leest is dat e e n

buitengewoon evenwichtig ver­ haal. Zo wilde m e n bijvoorbeeld d e monarchie niet afschaffen. De opstellers v a n d e verklaring w a r e n h o o g s t a a n d e e n veelal intellectueel b e g a a f d e mensen."

Europese eenwording Die mensenrechtenverklaring wordt door velen gezien als iets dat nog onverminderd actueel is. Woldring is het d a a r wel mee eens, m a a r hij besteedt er in zijn boek verder weinig woorden a a n . "Als je ergens e e n open deur wüt intrappen, moet je het d a a r doen", meent hij. Liever plaatst hij d e Franse revolutie in het licht v a n d e Europese een­ wording v a n 1992. Ietwat ver­ gezocht, zou d e argeloze be­ schouwer kunnen opmerken, m a a r Woldring ziet wel degelijk e e n gemeenschappelijke pro­ blematiek: d e verhouding tus­ sen centralisatie e n decentrali­ satie. In zijn boek behandelt Woldring het denken v a n d e negentien­ de­eeuwse socioloog Tocquevi l­ le. Die constateerde al dat de Franse revolutie op zijn minst in e é h belangrijk opzicht geen breuk met, m a a r e e n voortzet­ ting v a n het ancien régime bete­ kende: d e revolutionairen heb­ b e n d e b e s t a a n d e politieke en bestuurlijke centralisatie eerder overgenomen e n versterkt dan afgebroken. Woldring: "De intermediaire structuren heeft m e n om zeep geholpen. Rousseau heeft dat ook gewild: hoe minder barriè­ res tussen overheid e n burgers, des te beter zou d e volonté gé­ nérale zich kunnen realiseren. De TocqevUle beklemtoont d a a r tegenover dat juist op dat maat­ schappelijk middenveld, zoals het tegenwoordig genoemd wordt, je het democratisch am­ bacht kunt leren."

G e e n bestrijder Wie nu denkt in Woldring een g e h a r n a s t bestrijder v a n d e Eu­ ropese eenwording te ontmoe­ ten, vergist zich: "Er is niets te­ g e n e e n zekere uniformering in d e wetgeving e n in het buiten­ lands beleid. M aar wat raakt mensen het meest? Als je een lezing houdt in Twente of Noord­Groningen, merk je dat mensen vooral geïnteresseerd zijn in hun eigen regio: hun kerk, school, bedrijf, familie. Hoewel d e boeren wel met het Europese beleid te m a k e n hebben, ligt Straatsburg voor h e n zeer ver weg." "Ik zou zeggen dat je die culture­ le verscheidenheid in Europa tot zijn recht moet laten komen. Als je dat niet doet krijg je e e n tota­ titair bewind, m a a r het blijft een moeilijke afweging. Er blijft een spanningsrelatie b e s t a a n tus­ sen verscheidenheid e n centra­ lisatie. M aar zolang die bestaat heb ik meer vreugde d a n onder een regiem waarbij die span­ ning volledig o p g e h e v e n is." Henk Woldring ­ De Franse Revolutie: een aktuele uitdaging. 1989, uitgeverij Kok, Kampen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen