Ad Valvas 1988-1989 - pagina 28

ü

pD^/pi^/Fs

Joop heeft er blijkbaar weinig zin m. Hij zit a a n de r a n d v a n het water en kijkt ongeïnteres­ seerd om zich heen. Maar d a n zakt het plateau l a n g z a a m on­ der water en verdwijnt in d e diepte. Joop blijft er Siberisch onder. Hij heeft het al zo v a a k meegemaakt. Gelaten zwemt hij n a a r het plateau a a n d e overkant, drie meter verder. Hij klautert uit het water en schudt zich op zijn gemak uit. Joop is een rat v a n d e vakgroep Far­ macochemie (Scheikunde). Het zwembad is, s a m e n met d e mstrumentmakerij e n d e elec­ tronische werkplaats v a n schei­ kunde, ontworpen voor stress­ onderzoek. Maar ook a n d e r e experimenten, bijvoorbeeld met betrekking tot leergedrag, spier­ functies en zelfs d e toetsing v a n medicijnen tegen depressie, zouden in dit zwembad plaats kunnen vinden. Stressonderzoek bij ratten is niet nieuw. Wetenschappers speu­ ren al lang n a a r een verband tussen stress en een verminder­ d e lichamelijke gezondheid. Sommige onderzoekers wekken stress bij ratten op door ze over een lopende b a n d te laten lo­ pen. Bloedmonsters kunnen vervolgens iets vertellen over de gevolgen v a n stress voor het lichaam. Maar ook het zwem­ b a d is in dit verband een veel­ vuldig gebruikt instrument. Ratten hebben ten behoeve v a n d e wetenschap al heel wat af­ gezwommen. Maar d e omstan­ digheden w a a r o n d e r gezwom­ men wordt zijn nogal verschil­ lend waardoor eenduidige con­ clusies moeilijk te trekken zijn. Een Amerikaanse geleerde ver­ telde 'badmeester' Klaas Kra­ mer, die werkzaam is als labo­ ratoriumassistent bij d e vak­ groep, dat h a a r ratten met wil­ den zwemmen. Ze laten zich drijven tot ze verdrinken. "Lo­ gisch, want het bleek dat ze geen ontsnappingsmogelijk­ heid h a d d e n en dat is een ver­ eiste om ratten te laten zwem­ men", zegt Kramer. "Een rat heeft geen hekel a a n water m a a r g a a t nu e e n m a a l niet zon­

Als het ooit nog goed komt met de dakpannenindustrie in het dorpje K a r a n g g e n e n g in Mid­ den­Java is dat voor e e n g e ­ deelte de verdienste v a n d e 28­ jarige Enk Hemen. De econoom vertrok vorig j a a r n a a r Indone­ sië in het kader v a n een samen­ werkingsverband tussen de Vrije Universiteit en d e Universi­ tas Kristen Satya W a c a n a , een protestants bolwerk m het voor­ al islamitisch georiënteerde ge­ bied rond de stad Salatiga. Nu heeft hij werk g e v o n d e n bij d e Stichting Nederlandse Vrijwilli­ gers, die hem als eerste stand­ plaats West­Afrika heeft toebe­ deeld. In september vertrekt hij. Hij heeft op d e valreep nog even tijd voor e e n terugblik op zijn J a v a a n s e periode. Hemen zou in totaal zes m a a n ­ den verblijven m Boyolali, zoalsi het door veel arme boeren be­ Advertentie

DIKS Autoverhuur b.v. Generaal Vetterstraat 55, (aan de Coentunnelweg). Tel. 178505 V. Ostadestraat 278, Amsterdam(Z). Telefoon: 623366. Filiaal: W. de Zwijgerlaan 101. Telefoon: 183767. 400 nieuwe luxe- en Iwstelwagens waaronder: FORD - OPEL - RENAULT - BMW en MERCEDES. NIEUWE MERCEDES VRACHTWAGENS tot42m3en9ton. (groot en klein rijbewijs) tegen irilevering van deze advertentie 10% korting

19 AUGUSTUS 1988

Onderzoeksapparatuur (1)

Het rattenzwem b a d Henk Vlaming dat hij kan w e n n e n a a n het wa­ ter en de temperatuursverande­ ring. Na weer e e n minuut ver­ dwijnt het plateau definitief n a a r d e negentig centimeter diepe bodem. De rat heeft g e e n enkel houvast meer. "Dat is be­ langrijk want nu moet d e rat e e n ontsnappingsmogelijkheid zoe­ ken", legt Kramer uit. "Ratten zoeken een steunpunt, zelfs met hun staart. Daarom is het zwem­ b a d zo diep. Hun enige ont­ snappingsmogelijkheid is het plateau a a n de a n d e r e kant van het zwembad." Onder het zwembad is e e n pomp gemonteerd die m staat is om het water in verschiEende snelheden te laten stromen. Voor iedere rat is er e e n stroom­ nelheid die hij net niet meer lankan. Enkele weken lang l'iat d e onderzoeker ze twee­ maal d a a g s d e afstand over­ bruggen. Dan zijn ze goed ge­ tiamd.

Klaas Kramer: 'Na elke training geef ik ze e e n snoepje.' Foto M a n u s v/d Plas, AVC/VU

der reden zwemmen. In d e n a ­ tuur doen ze het alleen om voed­ sel te zoeken." De ratten worden aangekocht als ze drie weken oud zijn. Na hun vierde week g a a n ze voor

het eerst in het zwembad. "Een rat leert snel", zegt Kramer. De rat komt eerst op e e n plateau boven de w^aterspiegel. Na e e n minuut zakt het plateau onder water. Wanneer d e rat natte po­ ten krijgt stopt het plateau, zo­

Het zwembad is toegerust met moderne snufjes. O m d e tien centimeter tast een lichtstraal even onder d e waterspiegel het b a d af. De stralen zijn a a n g e ­ sloten op e e n computer. Die k a n via d e laserstralen d e gedragin­ gen v a n d e rat volgen en inter­ preteren. "Ik kan zien hoe snel hij zwemt, of hij teruggaat, of hij a a n d e kant krabbelt of snuf­ felt", zegt Kramer. In d e toe­ komst moet d e computer met al­ leen signalen kunnen ontvan­ gen, m a a r ook uitzenden, zodat ook bijvoorbeeld de snelheid van d e pomp geregeld k a n wor­ den. De onderzoeker hoeft niet meer met een stopwatch, pen en papier over d e r a n d v a n het b a d te loeren. Hij k a n alles via d e computer regelen. "Ik wil fysieke en emotionele

De dakpannen van de Indonesische boeren woonde gebied rond Salatiga heet. Het is e e n economisch achtergebleven regio, aldus Heinen. "De Indonesische rege­ ring heeft er l a n g e tijd een emi­ gratiepolitiek gevoerd. Veel fa­ milies zijn vertrokken n a a r a n ­ dere delen v a n het land. Er wo­ nen veel boeren, die in hun le­ vensonderhoud voorzien met allerlei karweitjes. Ze doen a a n veeteelt, landbouw, ambachte­ lijk werk als het m a k e n v a n m a n d e n en d a k p a n n e n , e n zo nu en d a n kunnen ze iets verdie­ nen in d e rijst­ e n textielfabrie­ ken in d e stad." Voor zijn d e e l n a m e a a n het pro­ jekt h a d Heinen vrij ernstige b e ­ zwaren tegen d e samenwerking met d e Indonesische universi­ teit. Uiteindelijk kon het worden gezien als een d a a d v a n sym­ pathie ten opzichte v a n het regi­ me Soeharto. G a a n d e w e g heeft hij die reserve echter laten va­ ren. "Het blijft er natuurlijk e e n dictatuur. Je merkt het a a n za­ ken als dat Marx bijvoorbeeld niet m a g worden gedoceerd. Het IS heel moeilijk om met de mensen zelf v a n g e d a c h t e n te wisselen over politiek. De schrik zit er duidelijk in. Niet zo gek als je je bedenkt dat er in 1983 nog

duizenden mensen op Java zijn omgekomen bij e e n soort zuive­ ringsactie tegen mensen die v a n criminaliteit w e r d e n ver­ dacht. Bij e e n Nederlandse col­ lega d a a r l a g e n d e lijken in d e achtertuin. Maar ik vind dat je d e bevolking v a n een land best k a n ondersteunen, al staat het bewind je niet a a n . Als je eerst d e l a n d e n op hun politiek g a a t selecteren houd je er weinig over." S a m e n met studenten en docen­ ten v a n d e plaatselijke universi­ teit werkte Heinen a a n een on­ derzoek n a a r mogelijkheden om d e boeren e e n reguliere bron v a n inkomsten te verschaf­ fen. De keuze viel uiteindelijk op d e lokale dakpannenindustrie. Dat g e b e u r d e n a e e n l a n g e pe­ riode v a n observatie en inter­ views om zicht te krijgen op het leven en werk v a n d e boeren. Dat w a s niet alleen voor Heinen een kennismaking met e e n vreemde cultuur. O ok d e stu­ denten a a n d e universiteit v a n Salatiga keken er met vreemde ogen n a a r . Heinen: "De studen­ ten d a a r richten zich bijna alle­ m a a l op bedrijfseconomie. Ze weten alles v a n d e marktstrate­

René Zwaap gie v a n MacDonalds of IBM, m a a r wat er een p a a r kilometer buiten hun eigen stad a a n de g a n g is vonden ze tot dusver niet zo interessant. Dergelijk on­ derzoek heeft er ook niet veel status." In d e ontwikkelingseconomie is het gebruikelijk om met grote, allesomvattende scenario's op de proppen te komen. Heinen en zijn mede­onderzoekers pre­ fereerden echter een kleinscha­ lige a a n p a k met resultaat op korte termijn: d e keuze viel op de dakpannenindustrie in het duizend mensen tellende dorp Karanggeneng. Daar bestaat al een lange traditie in het m a k e n v a n dakpannen, met e e n primi­ tief en tijdrovend procédé. O p krediet v a n een interkerkelijk steunfonds kon er nu echter worden o v e r g e g a a n tot d e a a n ­ schaf van dakpanpersen. Langs die mechanische w e g kan de produktie worden uitge­ breid en aanzienlijk geperfec­ tioneerd. Inmiddels zijn er twee van die persen m gebruik in het dorp. Het wachten is nu op e e n

stress v a n elkaar kunnen schei­ den", zegt Kramer. "Voor fysieke stress m a a k ik d e rat moe door hem enkele minuten tegen een stroming op te laten zwemmen die hij net niet a a n k a n . Emotio­ nele stress wek ik op door hem m e e n soort doolhofje te laten zwemmen. Ik verdeel het zwem­ b a d met schotten in vijf compar­ timenten. Door in deze schotten op verschillende plaatsen g a t e n te m a k e n kan d e rat zijn w e g n a a r het ontsnappingsplateau vinden. Wanneer hij d a a r a a n gewend is sluit ik het eerste schot af. De rat k a n met meer ontsnappen en raakt in paniek. De emotionele stress is opge­ wekt." Dit experiment is het laatste w a a r deze rat a a n deel zal ne­ men. Een e e n m a a l gestresste rat kan niet verder voor het fy­ sieke stressonderzoek worden gebruikt. De a a r d v a n d e stress is d a n bij verdere experimenten niet meer te achterhalen. De rat wordt gedecapiteerd (onthoofd), de verschillende organen wor­ den verwijderd en voor verder onderzoek gebruikt. Ook worden v a n d e gestresste ratten bloedmonsters genomen en deze worden vergeleken met monsters v a n controledieren. Kramer kijkt speciaal n a a r d e verandering in receptoren. Dat zijn biomoleculen die v a a k heel specifiek met verbindingen (hormonen of medicijnen) rea­ geren, w a a r a a n die stoffen hun activiteit verlenen. Fysieke en emotionele stress kan leiden tot veranderingen m het functione­ ren v a n receptoren. En omge­ keerd wordt zo inzicht verkre­ gen m d e biochemische veran­ deringen die optreden ten ge­ volge v a n stress­situaties. "Onze ratten moeten zoveel mo­ gelijk in dezelfde omstandighe­ d e n leven", weet Kramer. "Alles w a a r ze niet a a n zijn gewend, zoals extra geluid, kan stress opwekken. Alleen d e student e n ik g a a n het rattenverblijf binnen want ons leren ze kennen. Zeker als je ze n a iedere training be­ ­ loond door e e n snoepje, e e n brokje kattenvoer, te geven."

grote weg, die over twee j a a r bij het plaatsje moet komen en het transport v a n d e d a k p a n n e n n a a r d e grote steden zal verge­ makkelijken. O ok zullen de a a n ­ nemers nog bereid moeten wor­ den gevonden om d e d a k p a n ­ nen v a n het dorp af te nemen. G e e n gemakkelijke t a a k m dit door smeergeld overheerste cir­ cuit, aldus Heinen. Niet alle boeren w a r e n voor d e zegeningen v a n d e nieuwe tijd te porren. In het naburige dorp Ketoyan bijvoorbeeld het een v a n d e boeren weten liever een koe te kopen voor dat geld. En in een plaatselijke krant kregen de boeren e n d e wetenschap­ pers h a r d e kritiek te verwerken. 'De boeren v a n K a r a n g g e n e n g vernielen hun land tegen beter weten in', luidde d e kop v a n het artikel w a a r m e e w^erd g e a ­ geerd tegen het afgraven v a n grond ten behoeve v a n d e dak­ pannenproduktie. Niettemin heeft Heinen g o e d e hoop op e e n aanmerkelijke in­ komensverbetering m het dorp met d e komst v a n d e persen. "Het probleem is wel dat d e vrouwen v a n het dorp nu uit d e dakpannenproduktie dreigen te worden genomen. De m a n n e n vinden het prachtig om achter zo'n pers te g a a n staan. Het a a n d e e l dat de vrouwen voor­ dien h a d d e n m dat werk dreigt te vervallen. Maar dat zal wel weer rechttrekken zodra ze er e e n beetje a a n zijn gewend."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen