Ad Valvas 1988-1989 - pagina 135

PDVfiJ^PS

14 OKTOBER 1988 De boekenkast in zijn kamer op de n e g e n d e verdieping is ge­ vuld met d e meest uiteenlopen­ de boeken over taal. O p d e tafel is, tussen d e stapels papieren, nog net plaats voor e e n broodt­ rommeltje.Temidden v a n dit al­ les zit Arie Verhagen zich te ver­ bazen over d e schrijffouten in een artikel in 'Surf', e e n tijd­ schrift over computerdienstver­ lening in het hoger onderwijs. "Er zijn nog andere categorieën van betekenisverlening aan lin­ guïstische variabelen aanwe­ zig, zoals de conditionerende (als / dan), d a a r k a n ik nog enig brood v a n bakken, of de verwij­ zende (met), staat er d a n . Nou d a a r s n a p ik g e e n hout v a n . Wat heeft het voorzetsel mef met verwijzende te maken? Wat is trouwens verwijzende beteke­ nisverlening? Dit is modder e n duisternis." Denk je dat de taal aan het ver­ loederen is? "Nee, dat zou ik eigenlijk niet zo willen zeggen. De taal verloe­ dert niet, m a a r m e n s e n beste­ den v a a k g e e n a a n d a c h t a a n hun taalgebruik. De fouten die gemaakt worden zijn v a n aUe tijden. Al wil dat niet zeggen dat ik me er niet a a n stoor. Een mooi voorbeeld geeft H.J. Verkuyl in NRC Handelsblad als hij Ge­ rard Arninkhof v a n het NOS­ journaal citeert met dollog in de Pezzische gof. Hij gebruikt v a n die half uitgesproken woorden en slikt met n a m e medeklinkers in. Maar dat is gesproken taal, in geschreven taal worden ook veel fouten gemaakt. Van hele elementaire df­fouten e n ver­ keerd gebruikte woorden, tot stijlfouten waarbij het taalmate­ riaal gewoon niet helder g e ­ noeg gebruikt wordt om e e n boodschap over te brengen."

Als altijd "De fouten zijn van alle tijden", zeg je. Hoe komt het dan dat iedereen er nu ineens over lijkt te struikelen? "Het is niet zo dat er zo vreselijk veel meer fouten g e m a a k t wor­ den. Mensen praten e n schrij­ ven net zo slecht als ze altijd al deden, m a a r op d e e e n of ande­^ re manier slippen die altijd al g e m a a k t e fouten nu door d e mazen v a n d e correctie h e e n e n verschijnen d a n in druk. Het idee komt l a n g z a m e r h a n d weer

Docent 'schriftelijke taalbeheersing' dr. Arie Verhagen:

'Studenten hunkeren naar verbetering taalgebruik' De discussie over taalverval viert momenteel hoogtij. Wetenschappers en pseudo­wetenschappers buigen zich over dit onderwerp en de landelijke pers staat bol van hun artikelen en vaak zeer emotionele ingezonden brieven. Waar komt deze bezorgdheid voor taal ineens vandaan? I s de taal in verval? Een gesprek met taal­ kundige en docent 'schriftelijke taalbeheersing' a a n de VU, dr. Arie Verhagen.

net leren spellen. Het blijkt dat d e '­dt kwestie' m a a r e e n heel klein deel v a n d e tijd om kinde­ ren d e gehele spelling te leren opeist. Zelfs als je aUe hervor­ mingen, die d e Vereniging voor Wetenschappelijke Spelling

Erger jij je in dat opzicht dan ook aan vreemde woorden, bij­ voorbeeld Engelse woorden in de Nederlandse taal? "Tja, ik gebruik ze zelf nogal! Er h e b b e n zich altijd al vreemde

op dat gedrukte taal, bedoeld om publiek te worden gemaakt, a a n b e p a a l d e kwaliteitsnormen moet voldoen." "Een hele tijd w a s het toch wel bon ton dat dat niet hoefde; het w a s m a a r vorm e n het ging toch om d e inhoud. Als d e bood­ schap m a a r goed a a n k w a m d a n deed d e manier w a a r o p dat g e b e u r d e , het papiertje w a a r die boodschap in verpakt zat, er helemaal niet zoveel toe". "Ik geloof dat het e e n vergissing is d e verhouding tussen taalge­ bruik e n b o o d s c h a p te zien als een tussen buitenkant e n bin­ nenkant. Die twee g a a n ge­ woon samen; je kunt alleen m a a r zicht krijgen o p d e inhoud v a n d e boodschap door het taalgebruik heen. Als e e n tekst a n d e r s wordt opgeschreven krijgt deze ook e e n a n d e r e in­ houd." Hoe is de situatie op de VU? "Als je e e n a a n t a l jaren geleden e e n opmerking over het taalge­ bruik v a n e e n student m a a k t e kreeg je te horen d a t het er toch eigenlijk wel stond e n dat het prima te begrijpen w a s w a n ­ neer je een beetje goed las. Te­ genwoordig hunkeren studen­ ten soms gewoon n a a r verbete­ ring v a n hun taalgebruik. Ja, het is echt w a a r . Ze zijn op zoek n a a r normen, die ze gelukkig niet klakkeloos a a n v a a r d e n . Ze blijven wel kritische v r a g e n stel­ len." "De belangstelling voor het taal­ gebruik komt ook v a n buiten d e faculteit Letteren. Uit oogpunt v a n carrière planning wülen

Wetenschapper verdient 3000 gulden met artikel VU­psycholoog Bert Klan­ dermans heeft m a a n d a g 10 oktober e e n prijs v a n drie­ duizend gulden gekregen v a n d e Koninklijke Neder­ l a n d s e Akademie v a n We­ tenschappen. Dat g e b e u r d e in het kader v a n d e toeken­ ning v a n e e n a a n t a l geld­ prijzen a a n auteurs v a n overzichtsartikelen op het gebied v a n d e sociale we­ tenschappen. Het artikel v a n Klandermans heet: Ongeluk alleen maakt niet opstandig. De complexe relatie tussen ontevreden­ heid en protestgedrag. De auteur concludeert d a a r i n dat ontevredenheid niet au­ tomatisch tot protest leidt. Hij vermoedt zelfs dat d e minst tevredenen in e e n samenle­ ving het moeilijkst te mobili­ seren zijn. Zulke mensen, stelt Klandermans, missen het inzicht om hun ontevre­ denheid n a a r m a a t s c h a p p e ­ lijke oorzaken te vertalen en ze geloven niet dat het moge­ lijk is maatschappijverande­

Marianne Baas

gingen e e n m a a l ingevoerd zouden zijn zouden ze op d e n duur g e e n verwarring meer ver­ oorzaken, m a a r voor mensen die reeds ingewijd zijn in d e schriftcultuur betekent het op zijn minst af en toe uitglijden. Het woordbeeld zit er zo in ge­ bakken. Je leest niet letter voor letter, m a a r complete brokken tegelijk. Lezen is e e n geautoma­ tiseerde vaardigheid gewor­ den, die hinderlijk doorbroken zou worden bij spellingherzie­ ning."

Bert

Klandermans Foto Peter Wolters, AVCWU

ringen af te dwingen. Uit het feit dat m e n s e n niet proteste­ ren kunnen politici gemakke­ lijk afleiden dat ze tevreden zijn met d e status quo. Dat is dus volgens Klandermans onjuist.

(Koos Neuvel)

Arie Verhagen: "Mensen praten en schrijven net zo slecht als ze altijd al deden." Foto Michel C l a u s , AVCAfU

m e n s e n g r a a g e e n cursus 'schriftelijke taalbeheersing' volgen. Wie goed e n helder schrijft schopt het verder d a n iemand die in elke zin valt over zijn eigen fouten. Kijk m a a r n a a r sollicitatiebrieven. Als er een schrijffout in staat wordt d e brief meteen opzij geschoven."

Niet serieus Ten behoeve van het onderwijs worden er veel plannen ge­ maakt tot taaihervorming. Ik denk aan prof. Paardekooper (inmiddels gepensioneerd hoogleraar Nederlandse taal­ kunde in Kortrijk (België) en schrijver van de 'Beknopte ABN­syntaksis', beter, bekend als de 'methode Paardekoo­ per'), die bijvoorbeeld vindt dat de dt op het eind van een ver­ voegd werkwoord moet ver­ dwijnen om plaats te maken voor een t. Wat vind jij van dit soort herzieningen? Breed glimlachend: "I k n e e m net als d e meeste taalkundigen mijn collega Paardekooper niet serieus. Hij huldigt in extreme mate het idee dat ge­ schreven t a a l eenvoudig e e n af­ beelding is v a n gesproken taal. Daarom wil hij d e ­dt laten ver­ vallen, kindere in plaats v a n kindéren schrijven e n wep in plaats v a n web. Je zegt immers g e e n ­d, ­n of ­b. Mensen leren in eerste instantie het schrift ook wel als afbeelding v a n het ge­ sprokene, m a a r n a a r m a t e ze vorderen g a a t het schrift e e n steeds zelfstandiger leven lei­ den. Grammatica v a n gespro­ ken Nederlands is bijvoorbeeld heel a n d e r s d a n dat v a n ge­ schreven Nederlands." "Er is e e n onderzoek g e d a a n n a a r d e m a t e v a n moeite die kinderen met regels h e b b e n bij

voorstelt, zou uitvoeren, zou d a t op zijn best e e n besparing v a n 25% in het speUingsonderwijs met zich meebrengen. Dat is on­ geveer drie m a a n d e n op zes j a a r basisonderwijs. Hier staat echter, een enorm n a d e e l voor d e lezer tegenover: hij verliest immers in grote m a t e constant­ heid v a n het woordbeeld, en moet in veel gevallen uit d e con­ text o p m a k e n w a t er bedoeld wordt. Nu zijn er veel meer lezers d a n schrijvers, dus zou eigenlijk het b e l a n g v a n d e lezer doorslag moeten geven."

Inconsequenties Au, OU, ei, ij...? "Er zijn een p a a r dingen zo in­ consequent in d e Nederlandse heersende spelling, dat ieder­ e e n het er over e e n s is dat d a a r wat a a n moet v e r a n d e r e n . De 'c/k kwestie' is bijvoorbeeld in 1954 volstrekt h a p s n a p gere­ geld." (I n opdracht v a n d e Ne­ derlandse en Belgische rege­ ring is tussen 1947 e n 1954 d e 'Woordenlijst v a n d e Neder­ landse taal', ook wel bekend als het 'groene boekje', s a m e n g e ­ steld,mb.) "Naar d e au/ ou wordt ook ge­ keken. Woorden met au e n ou h e b b e n e e n verschillende histo­ rische oorsprong. Voor het mo­ derne Nederlands zit er g e e n consequentie meer in. Mis­ schien is er in d e Nederlandse dialecten nog wel e e n w a a r ­ n e e m b a a r verschil. I n sommige dialecten h e b b e n mensen ook g e e n moeite met ei e n ij; d e ij spreken ze uit als ie en d e ei als ij." "Puur persoonlijk zou ik het heel lastig vinden als al deze dingen werden veranderd. Dat komt omdat ik al zo in die geschreven taal b e n ingewijd. Als d e wijzi­

woorden in onze taal genesteld. 'Zolder' en 'kelder' komen recht­ streeks uit het Latijn v a n 'solari­ um' en 'cellarium'. Het is natuur­ lijk ook veel gemakkelijker er e e n Engels/Amerikaanse kreet tegen a a n te gooien d a n e e n goed Nederlands woord of e e n g o e d e omschrijving te beden­ ken die toch dezelfde gevoels­ w a a r d e uitdrukt. Je ziet toch v a a k dat het Nederlandse woord het op d e n duur v a n het buitenlandse wint: wordproces­ sor wordt tekstverwerker." "Elk j a a r komt er e e n woorden­ boek uit v a n nieuwe woorden. Er is d a n al e e n selectie ge­ maakt: een woord moet meer d a n een keer door verschillende personen en over e e n periode v a n tenminste drie m a a n d e n in dat betreffende j a a r gebruikt zijn. Het blijkt dat ook het leeu­ wendeel v a n deze woorden het toch niet definitief redt. Echt on­ geveer 99% v a n nieuw a a n g e ­ m a a k t e woorden haalt het niet. Ik k a n me niet echt druk m a k e n over die vreemde woorden. Juist door het o p n e m e n v a n nieuwe woorden houdt d e taal zich zelf in stand." Is de discussie over taalgebruik nuttig? "Ja, ik denk dat het heel nuttig is, al w a s het alleen m a a r om het b e l a n g v a n taalgebruik te be­ nadrukken, m a a r op een g e g e ­ ven moment h e b je natuurlijk wel aUes over spelling gezegd. Als je ziet wat e e n w o e d e n d e brieven d e plannen voor spel­ linghervorming teweeg bren­ gen, kun je je serieus af g a a n v r a g e n wat je er a a n hebt om al die ergernis op te wekken voor hoogstens e e n p a a r m a a n d e n winst in het onderwijs. Het is veel belangrijker energie te ste­ ken in voorkoming v a n raritei­ ten als die in het Surf­blad."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen