Ad Valvas 1988-1989 - pagina 505

Antropoloog schrijft proefschrift over joodse stroming in de vorm van een roman

De cultuur van het chassidisme Het opvallende a a n het boek 'De revolutie der vromen' is met name d e vorm. Veel promoven­ di doen hardnekkig hun best om hun proefschrift zo o n l e e s b a a r mogelijk te m a k e n door het ver­ haal vol te stoppen met voetno­ ten, vakjargon e n abstracte theorieën. Alles w a t riekt n a a r fictie wordt systematisch g e m e ­ den. Bij het proefschrift v a n d e VU­antropoloog Meijers ligt dat anders. "Het boek leest als e e n roman", wordt bij wijze v a n compliment wel e e n s over e e n non­fictie boek opgemerkt, maar in dit geval is het boek ook daadwerkelijk grotendeels in de vorm v a n e e n r o m a n opge­ zet. De geschiedenis v a n het chassi­

Het chassidisme is een mystieke stroming in het joden­ dom die in Oost­Europa onder het 'gewone' volk veel aanhang vond. In zijn proefschrift 'De revolutie der vromen' beschrijft de antropoloog Daniël Meijers het ontstaan en de ontwikkeling van deze beweging. Een interview over de positie van de chassidiem in het hedendaagse Israël en over Meijers bezorgdheid over een mogelijk oplevend antisemitisme in Nederland. schiedenis v a n d e opkomst v a n het chassidisme in termen v a n macht weer te geven. Dat heeft een vies ondertoontje. Maar het is onzin om het niet te doen want je wilt toch beschrijven wat er werkelijk gebeurd is." De ontwikkeling v a n het joden­ dom beschrijft Meijers als e e n concurrentiestrijd tussen twee

'Kritiek op Israël is al vaker een mooie verpakking voor antisemitisme geweest' dische jodendom wordt verteld aan d e h a n d v a n d e reis door de eeuwigheid v a n het fictieve personage Reb Dan. Zo wordt de lezer ingevoerd in het d a g e ­ lijkse leven v a n d e joden in Oost­Europa, d e opkomst v a n het chassidisme e n alle vervol­ gingen w a a r d e joden onder te lijden h a d d e n . Reb D a n weet weet al die pogroms te overle­ ven totdat hij in d e k a m p e n v a n Stalin terechtkomt e n dat wordt hem fataal. Maar Reb Dan re'incarneert a a n de a n d e r e kant v a n d e wereld in Amerika als Danny Easton. Na aanvankelijk deel te h e b b e n uitgemaakt v a n het niet­ortho­ doxe, ongelovige jodendom, sluit hij zich, n a e e n geestelijke crisis te h e b b e n doorgemaakt, aan bij d e chassidiem. Hij trekt naar Israël w a a r hij deel g a a t uitmaken v a n d e chassidische gemeenschap. Waarom heeft Meijers eigenlijk deze fictionele vorm gekozen? "In 1983 h a d ik al e e n versie v a n mijn proefschrift klaar", vertelt hij. "Dat w a s g e e n slecht stuk, maar het beviel mij niet. Mijn idee v a n antropolgie is dat je een cultuur en dus ook d e dra­ gers v a n e e n cultuur in al hun opvattingen, emoties e n h a n ­ delwijzen moet zien te begrij­ pen. Die sfeer kun je het beste beschrijven door e e n soort feite­ lijke fictie. Het zijn geromanti­ seerde interviews of op informa­ tie berustende verhalen."

Ondertoontje ­ Gaf die fictionele aanpak u ook de g eleg enlieid uw eig en ontwikkelingsgang te beschrij­ ven. Hebt u zoals Danny Easton aanvankelijk tot de meer vrijzin­ nige joden behoord? "Helemaal niet. Als je schrijft zo­ als ik g e d a a n heb, g a a t er altijd wel iets v a n je eigen gevoel in­ zitten. Dat k a n niet a n d e r s . Maar d e belevenissen die ik be­ schrijf zijn niet d e mijne. Ik kom uit een b e h o u d e n d e n niet uit een orthodox milieu. Ik h e b met behulp v a n interviews gepro­ beerd me zoveel mogelijk in het bestaan v a n die m e n s e n in te leven. In mijn boek g a ik v a n twee perspectieven uit, d e insi­ der en d e outsider. De weten­ schapper bekijkt d e z a a k vanuit een afstand terwijl d e m a n v a n de cultuur zelf zegt wat hij denkt en voelt." "Ik h e b geaarzeld om d e ge­

typen religieuze regimes, het ra­ tionalistische e n het mystieke. De eerste hield zich vooral bezig met wereldse zaken, met het b e ­ stuur v a n d e joodse g e m e e n ­ schap. Daardoor k w a m e n vra­ gen n a a r individuele religieuze zingeving in het g e d r a n g . Het chassidisme, met zijn strenge nadruk op d e naleving v a n joodse wetten in het dagelijks leven, s l a a g d e erin a a n deze verwaarloosde behoefte tege­ moet te komen. Tot op d e d a g v a n v a n d a a g is het chassidisme e e n niet o n a a n ­ zienlijke stroming in het joden­ dom, zeker ook in Israël. Die stroming kent zelf ook weer di­ verse varianten, w a a r v a n het Chaiiad­chassidisme ­ w a a r Meijers zelf deel v a n uitmaakt ­ een ven d e belangrijkste is.

standpunten in te nemen, niet de mog elijkheid om als een­ heidsstichter van de natie te kunnen fun g eren? "Misschien, dat is d a n jammer. Het zijn g e e n m e n s e n die op zulke punten water in d e wijn doen, w a t d a t betreft is het e e n echte orthodoxie. M a a r binnen d e joodse orthodoxie zijn er ook groepen die h e l e m a a l niet voor het behoud v a n d e bezette ge­ bieden zijn. Die hebben, simpel gezegd, het gevoel dat het h e n niet a a n g a a t . Die extreem­or­ thodoxen willen hun studie doen, hun leven leiden e n d a a r moeten g e e n oorlogen tussen komen. Ze h e b b e n daarbij wel d e steun, m a a r niet d e sympa­ thie v a n links." "Dat is iets heel r a a r s : anti­or­ thodoxen g a a n coalities a a n met extreem­orthodoxen die ze heel antipathiek vinden, terwijl ze met C h a b a d wel goed kun­ nen opschieten, m a a r v a n w e g e e e n verschil in standpunt g e e n coalitie kunnen a a n g a a n . C h a ­

Koos Neuvel mening dat w a n n e e r e e n niet­ jood zich m a a r a a n enkele alge­ meen menselijke geboden houdt, hij ook in het paradijs k a n komen. Dat missionaire is e e n christelijke e n niet e e n spe­ cifiek joodse traditie."

Antisemitisch "Binnen het jodendom b e s t a a t ook duidelijk d e g e d a c h t e dat er verschillende w e g e n zijn, ver­ schillende manieren om ortho­ dox te zijn. Wel vindt m e n dat e e n niet­orthodox i e m a n d in principe orthodox zou moeten zijn, m a a r dat wordt vooral b e ­ schouwd als e e n kwestie v a n eigen verantwoordelijkheid." ­ Toch beschrijft u in uw boek het Chabad­chassidisme als zeer op expansie g ericht. "Onder joden is m e n wel missio­ nair. Er b e s t a a t e e n idee v a n verantwoordelijkheid voor het geheel v a n het joodse volk. Het is het voorbeeld v a n dat w a n ­ neer je last hebt v a n e e n teen, je d a a r hoofdpijn v a n kunt krijgen. Van het laagste k a n het lichaam last krijgen. Maar dat totaliteits­ idee heeft zijn grenzen, je m a g niet a a n a n d e r e n komen. In kib­ boetsim zie je ook d a t er groe­ pen musicerende chassidiem

en langs d e d o u a n e loop, word ik half uitgekleed, dat is her­ haaldelijk gebeurd. Dat gebeurt in het bijzonder w a n n e e r ik uit e e n onderzoeksgebied kom e n door mijn donkere kleren e e n goed h e r k e n b a r e orthodoxe jood ben. Ik m a a k mij d a a r wei­ nig illusies over." ­ Maar het is toch niet zo dat iedere kritiek op Israël g etui g t van een anti­Israëlische g e­ zindheid, laat staan van een an­ tisemitische houdin g ? "Dat is niet altijd zo, m a a r in d e praktijk werkt dat toch a n d e r s . Ik k a n mij goed voorstellen dat m e n s e n g e n u a n c e e r d e stand­ punten innemen. M a a r d e b e ­ richtgeving in d e media is niet erg evenredig met d a t g e n e wat er plaatsvindt. AU e slachtoffers die vallen a a n d e kant v a n d e PLO worden altijd vermeld, d e joodse slachtoffers niet. Er is bij­ n a g e e n positief woord over Is­ raël te lezen. Natuurlijk is het niet zo dat iedereen die het met Israël oneens is, antisemiet is, m a a r het g e v a a r is toch niet denkbeeldig. Anti­zionistische politieke standpunten zijn al v a ­ ker e e n mooie verpakking voor antisemitisme geweest." "Zo'n d o u a n e b e h a n d e l i n g w a s tien j a a r geleden nog ondenk­ b a a r . Ik h e b op het punt g e ­ s t a a n d a a r e e n brief over te schrijven a a n d e minister, want

­ Kan uw boek ook als een plei­ dooi voor de chassidische cul­ tuur g elezen worden? "Vindt u dat?" ­ U schrijft toch dat het Chabad­ chassidisme uitstekend g eschikt is als eenheidsstichtende ideo­ logie in het door g te enstellin g en verscheurde Israël? "Zo h e b ik dat niet bedoeld", ant­ woordt Meijers. "Wat wel het ge­ val is, is dat mensen in Israël die anti­orthodox zijn, zelden iets o n a a n g e n a a m s zeggen over het Chabad­chassidisme. Dat komt omdat het e e n vrij toleran­ te ideologie is die a n d e r e opvat­ tingen niet kapot wil maken. Het Chabad­chassidisme k a n op die manier e e n brugfunctie ver­ vullen tussen orthodox e n niet­ orthodox."

Coalities Die populariteit zou m e d e te d a n k e n zijn a a n het feit dat het Chabad­chassidisme zich niet direct met politiek bemoeit. Toch neemt het Chabad­chassidisme wel standpunten in die politieke implicaties hebben. Men is voor­ stander v a n het behoud v a n d e bezette gebieden e n m e n wil een aanscherping van de bepa­ lingen wie als jood beschouwd moet worden die in overeen­ stemming is met d e joodse wet. Daardoor zouden veel m e n s e n die momenteel in Israël w o n e n zich niet langer jood kunnen noemen. ­ Verkleint het disme door zulke

Chabad­chassi­ controversiële

Dr. Daniël Meijers: "Bij de douane bad is duidelijk voor het behoud v a n d e bezette gebieden op reli­ gieuze gronden. Dat is e e n joods­wettelijke beslissing w a a r je niet om h e e n kunt." ­ Ik blijf moeite hebben om de positie van het Chabad­chassi­ disme te bepalen. Aan de ene kant zijn ze heel streng in de joodse leer maar aan de andere kant beschrijft u ze ook als wei­ nig star en fundamentalistisch. Hoe valt dat met elkaar te rij­ men? "Wat is het probleem? U kunt het niet met elkaar rijmen", kaatst Meijers d e bal terug. "In Neder­ land valt zoiets misschien moei­ lijk te rijmen m a a r het g a a t hier om e e n a n d e r e cultuur. Het jo­ dendom heeft nooit gesteld dat d e hele wereld joods moet wor­ den; joden kunnen best leven met a n d e r e standpunten. Dat g a a t n o g verder: m e n is v a n

word ik vaak half

uit g ekleed!"

Foto Peter Wolters, AVC/VU

n a a r binnen worden g e h a a l d . Die m e n s e n weten heel goed wat d e bedoeling v a n d e c h a s ­ sieden is, m a a r het is voor h e n niet bedreigend. Het interes­ seert ze wel e n ze vinden het mooi."

ik h e b v a n verschillende men­ sen dezelfde verhalen gehoord e n dat g a a t mij te ver. U iteinde­ lijk h e b ik het niet g e d a a n , w a n t ik w a s er te lui voor. Maar dat m e n s e n in uniform je a n d e r s te­ gemoet g a a n treden, is wel ken­ merkend." "Nederlandse joden zijn g e e n Israëli's. De meesten voelen wel e e n b a n d met het land, m a a r h e b b e n er soms ook kritiek op. Desondanks vertaalt d e situatie in Israël zich in klein antisemitis­ me. Waarom d a n ? Dat klopt toch h e l e m a a l niet. Ik denk dat d e PLO­sympathisanten in Ne­ derland ook g e b a a t zijn bij eni­ g e rust. Hoe meer het hele con­ flict buiten Nederland g e h o u d e n wordt, hoe beter het is. Wij jo­ den h e b b e n alle r e d e n om voor­ zichtig e n b a n g te zijn voor wat er g a a t gebeuren. We weten eenvoudig niet hoe het verder zal g a a n . "

­ In een stelling bij een proef­ schrift ze0 u dat de Nederland­ se politiek een anti­Israelische en anti­zionistische tendens ver­ toont en dat aan de hand daar­ van de sociog enese van het an­ tisemitisme bestudeerd kan worden. Waaraan herkent u die tendens? "De sympathie voor Israël is steeds minder a a n het worden e n d e sympathie voor d e PLO steeds groter. Ik denk dat dat e e n vergissing is. Ik zie wat er g a a t g e b e u r e n e n dat m a a k t m e b a n g . Momenteel g e b e u r e n e r al heel a n d e r e dingen. W a n ­ neer ik uit het buitenland kom

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen