Ad Valvas 1988-1989 - pagina 279

fD\pn^FS

13 JANUARI 1989

n

VU­wetenschappers n e m e n deel a a n veredelingsbedrijf

Biologen g a a n op de bloemenmarkt Gedurende tientallen jaren kweekten biologen v a n d e universiteit v a n Amsterdam allerlei varianten v a n pe­ tunia's. Het is echter d e VU die d e vruchten d a a r v a n plukt. Zij gebruikt d e resultaten, die d e UvA destijds v a n de h a n d deed, om h a a r kennis om te zetten in e e n minderheidsaandeel in e e n onderzoeksbedrijf voor snijbloemen. "Dit project zou nooit zo succes­ vol zijn geweest als er in Am­ sterdam niet al tientallen jaren onderzoek w a s g e d a a n n a a r het ontwikkelen v a n varianten bij petunia's", weet professor dr. H.J.J. Nijkamp, bioloog a a n d e VU. Hij doelt op d e overname van het petuniaonderzoek a a n de UvA, e e n transactie die re­ sulteerde in e e n minderheid­ s a a n d e e l v a n d e VU in Fl origene, e e n p a s opgericht onder­ zoeksbedrijf voor snijbloemen. In het kader v a n d e taakverde­ lingsoperatie (TVC), enkele ja­ ren geleden, is d e kennis over en een deel v a n d e mankracht van het petuniaonderzoek v a n de UvA n a a r d e VU verhuisd. Onder leiding v a n dr. J.N.M. Mol is het onderzoek uitgebouwd en heeft het internationale bekend­ heid gekregen. O v e r n a m e v a n onderzoek v a n d e UvA beteken­ de e e n enorme stimulans voor de genetici a a n d e VU, die petu­ nia's op moleculair niveau gin­ gen onderzoeken. Het verhaal lijkt e n beetje op d e geschiedenis v a n Alaska. Pas toen deze b a r r e steppe v a n Rus­ sische in Amerikaanse h a n d e n was overgegaan, bleek het rijk a a n delfstoffen te zijn. De Am­ sterdamse universiteit stootte het onderzoek n a a r petunia's een a a n t a l jaren geleden af. De VU, die e v e n e e n s onderzoek n a a r petunia's deed, n a m het over. "Er moest nog e e n reddingsope­ ratie a a n te p a s komen om hun collectie petunia's te behouden", zegt Nijkamp. Het onderzoek werd inclusief betrokken weten­ schappers en petunia's n a a r d e Boelelaan overgeheveld.

Henk Vlaming VU­biologen verkregen zo e e n schat a a n extra informatie over de petunia. Ze ontwikkelden e e n techniek w a a r m e e ze het pigment v a n d e bloemen kon­ d e n manipuleren. O nder leiding v a n dr. Mol ontdekten m e d e ­ werkers v a n d e werkgroep dat door in d e bloem e e n b e p a a l d gen (een erfelijkheidsdrager) om te draaien, d e kleur v a n d e petunia verflauwt of verandert. Ook het kleurpatroon v a n d e bloem v e r a n d e r d e . Voor deze techniek, antisense DNA ge­ noemd, heeft d e VU inmiddels e e n octrooi a a n g e v r a a g d .

Pigment G e n e n fungeren als bood­ schappers die erfelijke informa­ tie overdragen. Deze is nodig voor d e vorming v a n pigment en dus d e kleur v a n d e bloem. Door e e n b e p a a l d g e n om te d r a a i e n stopt d e informatie­ stroom. Het pigment hoopt zich op waardoor d e kleur of het kleurpatroon verandert. Wat voor kleur of welk patroon dat wordt, is afhankelijk v a n d e plaats w a a r d e informatie­ stroom wordt onderbroken; kort­ om weUc g e n er wordt omge­ draaid. Het voordeel v a n deze techniek is dat d e resultaten onmiddellijk zichtbaar worden. Er zijn nog a n d e r e manieren om bloemen te veredelen, zoals kruising v a n verschillende ras­ sen. Hierbij worden d e resulta­ ten p a s n a langere tijd, bij e e n volgende generatie, zichtbaar. Overigens ondervindt d e plant

De Amerikaanse inititiatiefne­ mer v a n Florigene, DNAP, zocht aanvankelijk in J a p a n n a a r een partner. Dat lukte niet. Vorig j a a r probeerde hij het in Neder­ land. "Dat is allemaal heel ge­ lukkig" vindt professor Nijkamp. "Nederland is beroemd om zijn bloemen en wenst niet dat nieu­ w e ontwikkelingen op dat ge­ bied zich in het buitenland af­ spelen." De VU krijgt vijf procent v a n d e a a n d e l e n v a n d e nieuwe onder­ neming in ruil voor d e kennis over pigmentmanipulatie bij pe­ tunia's. De a a n d e l e n worden ondergebracht in d e stichting Phyto­Genetics, opererend on­ der d e vleugels v a n het Cen­ trum voor Toegepaste Weten­ s c h a p p e n (CTW) v a n d e VU. Medio december werden d e p a ­ pieren getekend. D a a r m e e is het d e eerste keer dat d e VU participeert in e e n commerciële onderneming. Behalve d e VU heeft Florigene nog vijf a n d e r e e i g e n a r e n w a a r v a n het Amerikaans be­ drijf DNAP d e meeste a a n d e l e n heeft. O ok d e Zaadunie e n d e Rabobank (via e e n biotechnolo­ gische dochtermaatschappij) doen mee. Het wachten is op een beslissing v a n het Ministe­ rie v a n Justitie die d e besloten vennootschap moet goedkeu­ ren. Het kersverse bedrijf hoopt d e gepatenteerde kennis v a n d e

Kunst trotseert zwaartekracht In het Exposorium v a n d e VU is van 9 januari tot en met 21 fe­ bruari e e n tentoonstelling te zien v a n e e n a a n t a l kunstwer­ ken die Loes van der Horst (69)­ tussen 1983 e n 1988 heeft ge­ maakt. De titel 'Lijnen in d e ruimte' verwijst n a a r d e artistie­ ke visie v a n d e kunstenares: via een lijn d e blik v a n d e toeschou­ wer v a n g e n om ruimte die a n ­ ders niet ervaren zou worden te benadrukken. Die ruimte kan e e n buitenruimte zijn (de tuin v a n het Gemeente

Gearceerd lv ak

Museum in Arnhem), e e n bin­ nenplaats (van het Amsterdams Historisch Museum) of d e hal v a n een gebouw (Stedelijk Mu­ seum Amsterdam). De tentoon­ stelling heeft g e e n driedimen­ sionale ervaringen te bieden ­ daarvoor zal gereisd moeten worden ­, m a a r dit onvermijde­ lijke gemis wordt tweedimensio­ n a a l g o e d g e m a a k t met e e n vi­ deofilm (van arrpzalige geluids­ kwaliteit) w a a r i n d e kunstobjec­ ten in hun omgeving worden getoond. De bedoeling v a n

"S?

g e e n s c h a d e v a n d e ingreep. "In d e vrije natuur zouden deze planten misschien d e mindere v a n hun soortgenoten in het wild zijn", zegt dr. Mol. "De kleur v a n een bloem speelt e e n rol bij d e aantrekkingskracht op insec­ ten." Dat is in dit geval minder belangrijk want d e petunia's in kwestie zijn alleen bedoeld voor d e sierteelt. "Anders zou het zijn w a n n e e r je ingrijpt in g e n e n die informatie over d e vorming v a n bladgroen overdragen", denkt d e onderzoeker. "In dat geval zou d e plant het waarschijnlijk niet overleven."

deze tentoonstelling is om door foto's, tekeningen e n werkschet­ sen iets te laten zien v a n d e wordingsgeschiedenis v a n d e kunstwerken. Duidelijk wordt dat Loes v a n der Horst goed op d e hoogte moet zijn v a n zaken uit d e me­ chanica, zoals druk­, trek­ en spankrachten, om te voorkomen dat h a a r kunstwerken vroegtij­ dig sterven in schoonheid. O p­ g e h a n g e n a a n stevige kabels trotseert h a a r kunst d e wind en d e zwaartekracht. Een v a n d e opvallendste objec­ ten is 'Vleugels, dubbel Velum', in 1983 g e m a a k t in opdracht v a n d e Nederlandse Spoorwe­ gen voor het nieuwe station in Z a a n d a m . Twee delen grijs doek met een gele b a a n , sym­ metrisch g e s p a n n e n in d e over­ kapping v a n het station, lijken te symboliseren hoe d e reizigers op het perron als op vleugelen per trein n a a r hun bestemming zullen worden gebracht. Fraai is ook 'Gearceerd vlak', een project in 1985 g e m a a k t voor d e tentoonstelling 'Beelden op d e berg' in Wageningen. De voorbijganger ziet tot zijn schrik ineens e e n schimmig gat vallen in d e hem omringende natuur.» (Frank van Ko l ischooten)

Onder l eiding van dr. Mol wordt er met de genen van petunia's geknutseld. Foto Michel Claus, AVCAVU VU­biologen met succes te gel­ d e te kunnen maken. De eige­ n a r e n v a n Florigene m e n e n profijt te trekken uit d e lucratie­ ve snijbloemhandel. Die heeft in Nederland nu al e e n jaaromzet v a n vier miljard gulden. Vol­ gens dr. Mol bestaat er op d e snijbloemmarkt e e n "schreeu­ wend tekort a a n bloemen in zui­ ver wit en heldergeel." Behalve petunia's komen ook a n d e r e bloemen zoals anjer, roos, chrysant of g e r b e r a in aanmerking voor kleurmanipu­ latie. Naast kennis beschikken d e biologen op d e VU ook over het nodige materiaal e n d e technologie om dit onderzoek uit te kunnen voeren. Overigens heeft d e O ctrooiraad d e p a t e n t a a n v r a a g v a n d e VU nog niet gehonoreerd. Mol wijst erop dat d e techniek v a n het omgedraaide g e n niet uitslui­ tend voor pigmentmanipulatie hoeft te worden gebruikt. O ok bij a n d e r e agrarische toepas­ singen, bijvoorbeeld het bevor­ deren v a n d e resistentie v a n planten tegen virussen en schimmels, kan het v a n p a s ko­ men, ledereen die antisense DNA wil toepassen, stuit op het patent dat d e VU d a a r o p heeft. "Maar dat hangt v a n d e breedte v a n d e toekenning v a n het oc­ trooi af", meent dr. Mol. "De O c­ trooiraad zal d a a r wel beper­ kingen a a n steUen." Welke dat zullen zijn is nu nog speculatief.

Zes miljoen Op dit moment h e b b e n volgens Nijkamp d e financiers v a n Flori­ gene, w a a r o n d e r d e Zaadunie e n d e Rabobank, ongeveer zes miljoen gulden in d e onderne­ ming gestoken. De bioloog schat dat er in d e toekomst nog enkele malen zo'n b e d r a g zal worden geïnvesteerd. Een deel d a a r v a n vloeit n a a r d e VU ten behoeve v a n het onderzoek voor Florigene. De VU kan dat geld echter niet a a n w e n d e n ter leniging v a n h a a r financiële no­ den. Nijkamp: "Een belangrijk ele­ ment is dat d e financiers als voorwaarde h e b b e n gesteld dat het geld dat n a a r d e VU g a a t nu citeer ik dus die mensen ­ niet in een bodemloze put m a g ver­ dwijnen. Het moet voor specifie­ ke doelen worden gebruikt.

Daar is d e stichting, w a a r die doelen s t a a n omschreven, e e n ideale vorm voor." Voor d e faculteit Biologie, en speciaal voor d e werkgroep v a n dr. Mol, bestaat het voor­ deel v a n d e participatie in Flori­ g e n e vooral uit contractrese­ arch ten behoeve v a n Florigene en publicaties over d e onder­ zoeksresultaten. Groei v a n d e werkgroep zit er echter niet in. De infrastructuur, dat wü zeg­ gen d e o m v a n g v a n het perso­ neel, laat g e e n verdere uitbrei­ ding toe. "In 1988 zijn wij h a r d gegroeid en dat is m e d e te d a n k e n a a n het stimulatiebeleid v a n d e fa­ culteit Biologie", legt Nijkamp uit. "We h e b b e n er veertien per­ soneelsleden bijgekregen; gefi­ nancierd uit tweede en derde geldstroomprojecten. Helaas ziet d e toekomst er bewolkt uit. Het huidige bestuur v a n d e fa­ culteit overweegt e e n reductie v a n het personeel in het kader v a n d e bezuinigingen. Dat is het slachten v a n d e kip met d e gou­ den eieren. Wij denken dat plantengenetica profilerend kan zijn voor d e faculteit Biolo­ gie a a n d e VU. Wij h e b b e n een heel goede n a a m in Neder­ land."

Hinderwet Een a n d e r e vrees v a n d e des­ betreffende biologen is dat d e benodigde uitbreiding v a n d e faciliteiten voor het genetica­ onderzoek g e e n doorgang zal vinden. Het knutselen met ge­ nen v a n snijbloemen valt onder de Hinderwet. De planten w a a r ­ mee is gemanipuleerd mogen niet in het milieu komen. Zo'n plant zou zich kunnen kruisen met in het wild voorkomende vegetatie en d e overheid wü dergelijke gevallen uitsluiten omdat gevolgen d a a r v a n nog onbekend zijn. Voor toekomstige werkzaamhe­ den ten behoeve v a n pigment­ manipulatie bij d e snijbloemen is een kas met een hogere vei­ ligheidsgraad vereist. Een voor­ stel voor d e aanschaf v a n zo'n kas is ingediend, m a a r d e biolo­ gen zijn er niet zeker v a n dat d e kas er komt. Zo niet, d a n bete­ kent dat e e n streep door d e re­ kening v a n de biologen. "Wij g a a n er m a a r v a n uit dat het doorgaat", zegt Nijkamp.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen