Ad Valvas 1988-1989 - pagina 451

fD\ps^/p

21 APRIL 1989

Onderzoek naar de betekenis van religie bij psychiatrische patiënten

'God kun je niet onderzoeken, wél wat mensen ermee doen' "Religie en levensbeschouwing vormen een dimensie van het leven die, zeker in de psychiatrie, is onderge­ sneeuwd. Voor een kleine groep patiënten speelt religie echter een grote rol. Voor de één is het de ziekteverwek­ ker, bij de ander geeft religie een laatste zin a a n het leven", zegt geestelijk verzorger drs.G.J. Bach van de Valeriuskliniek. Begin dit jaar werd onder zijn leiding een grootscheeps empirisch onderzoek begonnen naar de rol die religie speelt in het leven van patiënten in psychiatrische ziekenhuizen. Het onderzoek is d e eerste em­ pirische speurtocht op dit ge­ bied in Nederland. Het idee er­ voor werd geboren in d e Valeri­ uskliniek, d e psychiatrische in­ richting w a a r Bach werkt onder supervisie v a n prof.dr.W. v a n Tilburg. Vijftig geestelijk verzorgers uit het hele land h e b b e n om te b e ­ ginnen hun gesprekken met p a ­ tiënten drie m a a n d e n geregis­ treerd. Om e e n idee te krijgen van w a a r zoal over wordt g e ­ praat. O p d e stoel in d e kamer van onderzoeksleider drs. Bach liggen alle g e g e v e n s opgesta­ peld. Die g e g e v e n s zullen statis­ tisch worden bewerkt, w a a r n a de belangrijkste thema's a a n een toegespitst onderzoek wor­ den onderworpen. Bach, die al tien j a a r in het vak zit, merkt dat bij hem vier v a n d e vijf gesprekken over d e zin v a n het leven g a a n . "Als je in e e n crisis zit, stuit je automatisch op die v r a a g . Niet dat iedereen er een antwoord o p wil, n e e d a a r zijn mensen tegenwoordig hui­ verig voor. Wel is er behoefte om die v r a g e n via symbolen, riten e n beelden te formuleren. Andere patiënten zitten vol schuldgevoel doordat ze den­ ken dat hun psychiatrisch g e ­ drag een straf is v a n God. Dot zijn knopen in het d e n k e n v a n mensen die je los moet maken. Ook gevoelens v a n wanhoop, woede op God e n w o e d e op het leven komen veel over tafel." Jongere patiënten zijn v a a k in

De vakgroep culturele antro­ pologie (f aciölteit sociaal­cultu­ rele wetenschappen) heeft een nieuw studieterrein ont­ dekt: d e bedrijfsantropologie. Voorlopig g a a t d e vakgroep alleen e e n bijvak op dit terrein verzorgen, m a a r als het a a n hoogleraar dr. Hans Tennekes ligt, zal d e nieuwe loot uit­ groeien tot e e n complete afstu­ deerrichting. Ook voor Nederlandse begrip­ pen is bedrijfsantropologie een nieuw studieterrein. A a n de Utrechtse universiteit zijn vorig j a a r d e eerste s t a p p e n gezet en met deze universiteit zal d a n ook n a u w worden sa­ mengewerkt. Tennekes: "De laatste tijd is er binnen d e organisatiewereld veel belangstelling voor be­ drijfscultuur e n ­rituelen. Er verschijnen om d e haverklap artikelen v a n organisatiekun­ digen w a a r i n lukraak uit a n ­ tropologische literatuur g e ­ plunderd wordt. Ze rotzooien vaak m a a r wat a a n . Als ik ze lees, denk Uc: d a a r valt wel iets fundamentelers over te zeg­ gen." Zelf schreef Tennekes e e n aantal jaren terug e e n artikel over stamhoofden en rituelen van verre landen, e n tot zijn

d e problemen gekomen n a d a t ze het ouderlijk huis verlieten, vertelt Bach. "Met het vertrek wordt ook het geloof overboord gegooid. Vaak is er d a n niets meer. Omdat er toch behoefte is a a n veiligheid sluiten ze zich a a n bij e e n sekte. Ja, w a n n e e r mensen iets verliezen wat ver­ trouwd is, komt d e misère. Ze lopen vast o p d e wissels v a n hun leven. Als geestelijk verzor­ ger geef je voertuigen om toch weer verder te kunnen. Ik zie religie als e e n ordenend mo­ ment in d e chaos v a n het leven."

Diana Doornenbal gen. God is heilig. Het ging er alleen om d e catechismus, om het leren en niet om het voelen. Zolang je dat denkt, blijft empi­ risch onderzoek n a a r religieus gevoel e n g e d r a g taboe. God kun je natuurlijk ook niet onder­ zoeken, wel wat m e n s e n ermee doen."

Droomtaal Bach hoopt door het onderzoek ook d e w e r k d a g e n v a n z'n colle­ ga's wat minder e e n z a a m te maken. Bach: "Als geestelijk

verzorger zit je in e e n heel eigen sfeer binnen zo'n ziekenhuis. Je spreekt een eigen theologische taal die psychologen e n psychi­ aters niet begrijpen. Alleen met héle ouderwetse woorden kun je a a n g e v e n w a a r je het over hebt. R eligieuze taal is ook moeilijk te begrijpen. Het is e e n soort droomtaal die dicht t e g e n d e taal v a n d e waanzin a a n ligt. Geestelijk verzorgers moeten e e n empirische taal g a a n spre­ ken, want zolang a n d e r e n je niet begrijpen, is g o e d e s a m e n ­ werking moeUijk." "Veel problemen v a n patiënten liggen op grensgebieden. Moet je iemand met schuldgevoel nu

E

n a a r een psycholoog of e e n geestelijk verzorger sturen? O p die v r a g e n hoop ik antwoord te krijgen, zodat er voortaan dui­ delijke strepen tussen mijn t a a k e n die v a n a n d e r e b e h a n d e ­ laars getrokken worden." Ondanks d e ontkerkelijking is een geestelijk verzorger onmis­ b a a r in d e psychiatrie, vindt Bach, want als iemand niet ker­ kelijk is, wil dat nog niet zeggen dat hij of zij niet godsdienstig is. "Steeds meer mensen houden zich bijvoorbeeld bezig met p a ­ ranormale ervaringen. Ze luis­ teren n a a r 'Het zwarte gat' e n lezen Paravisie. Sommigen ra­ ken in d e w a r v a n p a r a n o r m a l e ervaringen e n b e l a n d e n bij ons. De reguliere godsdienst m a a k t steeds meer plaats voor alter­ natieve godsdienst: d e Veroni­ ca­religie. Voor a n d e r e patiën­ ten is religie zo eigen dat ze d a a r niet met e e n arts over kun­ nen praten, m a a r wel met mij. Ze v r a g e n om e e n eigen sfeer. Natuurlijk lukt dat m a a r tot op zekere hoogte, want ik b e n g e e n imam of hele zware dominee."B

Koudwatervrees Bach hoopt dat op d e n duur pro­ blemen v a n religieuze e n le­ vensbeschouwelijke a a r d v a n psychiatrische patiënten beter zichtbaar zullen zijn e n op hun w a a r d e kunnen worden g e ­ schat. Dat k a n volgens h e m e e n begin zijn v a n d e ontwikkeling v a n e e n 'religieuze' diagnostiek. De Vereniging tot Christelijke Verzorging v a n Geestes­ e n Ze­ nuwzieken e n d e Vereniging v a n d e VU b e t a a l d e het regis­ tratie­onderzoek. Dat het d e eerste keer is dat in Nederland dergelijk empirisch onderzoek wordt g e d a a n , komt volgens Bach door d e houding v a n d e theologische faculteiten. "Vooral vanuit protestantse hoek is er altijd e e n soort koud­ watervrees geweest voor het beleven v a n religieuze ervarin­

Geestelijk verzorger Bach: "Veel problem en met schuldgevoel nu naar een psycholoog

van patiënten liggen op grensgebieden. Moet je iem and of een geestelijk verzorger sturen?" Foto Bram de Hollander

Ook antropologen ontdekken nu het bedrijfsleven stomme verbazing kreeg hij e e n enthousiast telefoontje v a n e e n v o o r a a n s t a a n d orga­ nisatieadviesbureau.

Dr. J. Tennekes:

Japanse

Die reactie scherpte bij Tenne­ kes d e g e d a c h t e dat er werk a a n d e winkel w a s voor antro­ pologen. Ze zien binnen orga­

uitdaging

FotoAVC/VU

Wim Crezee nisaties dingen die a n d e r e n niet zien. Zeker, d e plotselinge belang­ stelling v a n organisatieadvi­ seurs voor zaken als bedrijfs­ cultuur heeft iets modieus, er­ kent Tennekes. Men heeft in die wereld e e n p e r m a n e n t e behoefte a a n steeds weer nieuwe vergezichten. Het the­ m a v a n d e bedrijfsrafionaise­ ring is uitgekouwd e n moet nu plaatsmaken voor a n d e r e . Maar voor het overige is d e a a n d a c h t voor d e culturele component v a n organisaties zeer wel verklaarbaar. Be­ drijfsleiders h e b b e n het steeds vaker over 'de Japanse uitda­ ging'en kijken met e e n zekere jalouzie hoe men d a a r door gebruikmaking v a n gemeen­ schappelijke rituelen e e n be­ trokkenheid v a n het personeel bij het bedrijf creëert. Volgens Tennekes h e b b e n stu­ denten al veel belangstelling

getoond voor het nieuwe vak. De stafleden uit zijn vakgroep s t a a n er echter aarzelender tegenover. Zij zijn er zich scherp v a n bewust dat d e cfroei v a n het e n e vakterrein onwrikbaar s a m e n h a n g t met krimp v a n het a n d e r e . Voor e e n deel is het opzetten v a n het nieuw vakgebied voor d e antropologen e e n nood­ zaak. De studentenaantallen voor deze studierichting verto­ nen immers e e n d a l e n d e ten­ dens, ook landelijk. Nog vori­ g e m a a n d verscheen er e e n advies v a n d e Sociaal Weten­ schappelijk R aad, waarin werd voorgesteld om e e n a a n ­ tal sociale studierichtingen v a n d e VU en d e UvA s a m e n te voegen, juist v a n w e g e d e dalende populariteit. De eerste reacties w a r e n ver­ b a a s d en afwijzend. Tennekes lijkt er nu niet erg wakker v a n te liggen. Sterker nog: d e VU werkt momenteel al allerhar­ telijkst s a m e n met d e collegae in d e binnenstad e n dat is ooit wel 'ns a n d e r s geweest. En Termekes k a n zich levendig voorstellen dat in d e toekomst d e twee Amsterdamse univer­ siteiten e e n g e m e e n s c h a p p e ­ lijke studierichting verzorgen. "Dat k a n tot voordeel strekken v a n beide vestigingen."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen