Ad Valvas 1988-1989 - pagina 323

3 FEBRUARI 1989

CULTUUR

Jonas volgens het Nieuwste Testament t

"En Jonas b a d tot d e n Here, zijn God, uit het ingewand v a n d e n vis. Hij zeide: uit d e n schoot v a n het dodenrijk schreeuwde ik. Gij hoorde mijn stem." Deze Jonas heeft mazzel. Opgeslokt worden door een vis is natuurlijk g e e n pretje, m a a r d e held v a n dit bij­ belverhaal wist wat hij op zijn kerfstok h a d e n bij wie hij te­ recht kon om weer uitgekotst te worden. Een dergelijke luxe is d e Jonas van de Roemeense toneelschrij­ ver Marin Sorescu niet bescho­ ren. Zijn protagonist is even­ eens ongehoorzaam, m a a r voor hem is er g e e n God die zijn roe­ pen beantwoordt. Deze Jonas moet d e antwoorden zelf vin­ den. Marin Sorescu (1936) is in ons land n a g e n o e g onbekend. Er verschenen hier enkele verta­ lingen v a n zijn poëzie e n hij gaf enkele malen acfe d e presence op 'Poetry I nternational'. Toch verdient Sorescu meer a a n ­ dacht. Hij heeft internationaal naam g e m a a k t met zijn toneel­ werk dat men op e e n lijn stelt

Jan Oegema met dat v a n Beckett e n zijn landgenoot lonesco. Vooral zijn toneeldebuut Jonas, geschreven in 1965, werd over­ al in Europa als e e n gebeurtenis v a n d e eerste orde beschouwd. Ook in Roemenië zelf, m a a r d a a r is het stuk n a 1970, dus vanaf het moment dat C e a u c e s ­ cu dictatoriale neigingen b e g o n te vertonen, niet meer opge­ voerd. Niet omdat Jonas expli­ ciete verwijzingen zou bevatten n a a r d e politieke situatie in Roe­ menië, m a a r eerder omdat het stuk een tamelijk ontluisterende a n a l y s e biedt v a n de" 'condition humaine', e e n a n a l y s e die op g e s p a n n e n voet staat met het pathetisch­heroïsche mens­ beeld v a n d e officiële partij­ ideologie. In het begin v a n Jonas zien w e een m a n die dagelijks uit vissen gaat. Telkens gooit hij zijn hen­ gel uit in e e n walvisbek (overi­ gens zonder iets te vangen), de­ zelfde bek die hem op goed mo­

Verliefd op J o h a n n a Hulpeloze a r m g e b a r e n . "Je veux..uh..uh.,küt..je peut acheter ce chose? Mais e e n R hè, Raymond hè, Roel, Rex. Uh..que beaucoup? ... Je veux beaucoup." Met het oog op 1992 valt er nog wel wat bij te spijkeren. Alle slogans op regeringsniveau ten spijt, zal een Europese eenwor­ ding p a s gestalte krijgen in de directe ­dialoog tussen d e bewoners. Of zoiets. Film kan daarbij een hulpmiddel

zijn, op dezelfde manier als westerns ooit d e ./'merikanen uitlegden hoe hun m a a t ­ schappij in elkaar zat. Dergelijke overwegingen zuUen e e n rol gespeeld heb­ ben bij d e toekenning v a n een Europese filmprijs a a n Johanna ter Steege voor h a a r pogingen over d e grens een sleutelhanger te be­ machtigen. Spoorloos vertelt het v e r h a a l van een jong Nederlands stel, dat met vakantie n a a r Frankrijk g a a t . Tijdens een oponthoud bij e e n benzine­ station ­ w a a r zich bovenge­ noemde scène afspeelt ­ ver­ dwijnt Saskia. Rex blijft zich de rest v a n d e film afvragen

wat er met h a a r g e b e u r d e . De Tour d e France ­ toch ook e e n Europees g e b e u r e n bij uitstek ­ bepaalt voor e e n deel d e achtergrond v a n Spoorloos. Niet voor niets is het scenario v a n wielerfa­ n a a t Tim Krabbé. Gelukkig zijn er meer d a n politieke overwegingen te b e d e n k e n voor d e prijs die Johanna ter Steege met h a a r rol als Saskia in d e wacht sleepte. Want of je nu Griek, Fransman of Belg bent, je wordt verliefd op Johanna. I k wel tenminste. Op dezelfde manier als ik ooit verliefd raakte op Miou Miou en Han­ n a h SchyguUa e n e e n beetje op Monique v a n d e Ven. Noem het hun a l l e d a a g s e puurheid, natuurlijke acteer­ stijl en op z'n tijd e e n tikkeltje ordinair. Ach, Brigitte Bardot of Catherine Deneuve, voor mij g e e n grote tieten of onbe­ reikbare schoonheid. Een actrice ­ en uiteraard ook e e n acteur ­ moet gevoelens los weten te maken. I n het geval v a n Saskia/Johanna g a ik me als een oudere broer ver­ antwoordelijk voelen voor wat er met h a a r gebeurt. Aan die identificatie ontleent Spoorloos zijn spanning en d a a r o m is het beschreven fragment d e sleutel tot d e füm. De scène laat zien hoe­ veel Saskia om Lex geeft e n verklaart d a a r m e e w a a r o m Rex later zo wanhopig achter de w a r e toedracht probeert te komen. Vooral echter blijkt d e gevoelloosheid v a n d e ei­ g e n a a r v a n d e sleutelhan­ ger, v a n wie d e kijker al lang vermoedt dat hij d e moorde­ n a a r is. Als ­ hopelijk ­ enige Europese m a n laat hij zich door d e o n t w a p e n e n d e char­ me v a n Saskia niet v a n zijn plannen afbrengen.

(Dick

Roodenburg)

Spoorloos draait nog steeds in Tu­ schmski en op vrijdag 10 februari in Filmhuis Uilenstede, tel. 5488076, a a n v a n g 21.00 uur.

ment zal opslokken. I n d e vol­ g e n d e scènes zien w e Jonas hardnekkige pogingen onder­ nemen om zich met behulp v a n e e n mes uit d e walvis te b e vrij­ den...enkel e n alleen om te ont­ dekken dat hij in e e n nog grote­ re walvis g e v a n g e n zit. Want in Jonas' universimi zit d e e n e wal­ vis opgesloten in d e a n d e r e , ­ tot in het oneindige.

Het decor v a n d e laatste scène wekt d e suggestie v a n e e n defi­ nitieve uitbraak. Jonas staat op het strand, achter hem zie je en­ kele huizen. Achter o p het toneel is nog d e 'snee' te zien w a a r ­ door hij n a a r buiten is gekrope­ n...alsof er e e n walvis bestaat, zo groot dat hij zelfs d e hele wereld heeft kunnen inslikken. "Het probleem is of je w a n n e e r je geboren bent ergens uit kunt ontsnappen." Zo verwoordt Jo­ n a s het centrale thema v a n het stuk. De mens overgeleverd a a n e e n wereld die g e e n vaste coör­ dinatiepunten biedt, w a a r i n b e ­ sef v a n tijd wordt o n d e r g r a v e n door monotone herhaling, waarin ruimte wordt terugge­ bracht tot e e n punt op e e n lege bladzij ­ deze absurdistische strategie v a n radicale metafysi­ sche reductie vind je ook in Jo­ nas terug. Ook Jonas is op zoek n a a r het ultieme punt dat hel­ ' derheid k a n b r e n g e n in d e cha­ os, zin in het zinloze. Hij blijft echter niet wachten op Godot, m a a r vindt zelf e e n oplossing: op het einde v a n het stuk doodt hij zichzelf. Nu bevat deze dood e e n ele­ ment v a n tragiek, m a a r er spreekt ook een zekere hoop uit. Vanzelfsprekend is Jonas verbit­ terd om het feit dat hij niet k a n ontsnappen a a n het mysterieu­ ze 'iets' dat hem g e v a n g e n houdt. Zijn dood is echter het besluit v a n iemand die tegen d e wreedheid e n willekeur v a n d e wereld in, vast houdt a a n d e hartstocht v a n zijn ratio. Als d e wereld niet logisch is, d a n b e n ik het wel... Deze positieve w a a r d e r i n g v a n d e menselijke rede bepaalt d e bijzondere

Remco Melles speelt

'Jonas'

plaats v a n Sorescu binnen d e absurdistische toneelliteratuur. Mocht u dit aUes wat z w a a r op d e m a a g liggen, d a n wil ik u onmiddellijk geruststellen. Jo­ nas is geschreven met e e n flin­ ke portie himior. ("Het is hier nogal nauw, m a a r er is ruimte g e n o e g om je verstand kwijt te raken.") Of beter: het is geschre­ ven vanuit d e humor, d e himior als het meest sublieme e n ver­ fijnde w a p e n v a n d e r e d e om d e

Foto Bram d e Hollander

onredelijkheid v a n d e wereld te pareren. Ook om zijn principiële ironie is Jonas een prachtig stuk, licht e n donker tegelijk.

In het k a d e r v a n d e Roemeniè­cyclus v a n CREA (UvA) wordt lonas, s a m e n Het vlot van Medusa, op 2 tot 4 en van 9 tot 12 maart uitgevoerd door het {Ri­ t hea t er. Regie: Liliana Alexandrescu. Plaats: voormalige Binnengasthuisterrein. De Crea­cyclus start op 8 februari. Voor in­ formatie: tel. 26.24.12

Van Goghs worsteling met Millet "Ben ik een schilder of niet?", vroeg Van Gogh zich af. I n d e brieven a a n zijn broer Theo beschreef hij alles w a a r hij m e e worstelde. Hij twijfelde a a n alles m a a r vooral a a n zichzelf. Als hij op dertigjarige leeftijd begint te schilderen, kopieert hij het werk v a n d e Franse schilder MiUet om zich in het schilde­ ren te bekwamen. Hij w a s idolaat v a n MUlets geschil­ derde platteland e n wüde hem evenaren. In 1881 verscheen er e e n geï­ dealiseerde biografie over Millet, geschreven door zijn vriend Sensier. Van Gogh spelde het boek v a n achte­ ren n a a r voren. Al zijn idea­ len zag hij erin vertolkt. Het w a s d e t a a k v a n d e kunste­ n a a r het goddelijke, het "quelque chose la haut" v a n het plattelandsleven vast te leggen, vond hij. Hoewel Van Gogh erg reli­ gieus w a s schüderde hij zel­ den bijbelse onderwerpen. Alleen Rembrandt e n Dela­ croix konden dat volgens hem. "Millet heeft d e leer v a n Christus geschilderd. De rest v a n d e religieuze schilder­ kunst doet mij e e n beetje glimlachen, uit religieus oog­

punt dan, niet v a n het stand­ punt der schilderkunst uit", schreef hij in e e n v a n zijn brieven. Plattelandsonder­ werpen w a r e n bijbels ge­ noeg: "Millet is v a n kinds af d a a r m e e opgegroeid, en heeft g e e n a n d e r boek gele­ zen! En toch heeft hij nooit of bijna nooit, bijbelse onder­ werpen geschilderd." Op d e tentoonstelling in het Van Goghmuseimi hangt e e n groot a a n t a l werken v a n Van Gogh e n Mület n a a s t el­ kaar. De tentoonstelling be­ staat uit drie delen w a a r v a n het laatste deel geheel a a n het thema d e zaaier is g e ­ wijd. Vooral halverwege d e expositie zijn veel schilderij­ en v a n Van Gogh te zien die bijna e e n letterlijke kopie zijn v a n het werk v a n zijn leer­ meester. Niet alleen tijdens zijn beginperiode kopieerde Van Gogh, m a a r ook toen hij n a e e n zenuwinstorting weer op g a n g wilde komen. Toch is er veel verschil on­ danks d e opvallende over­ eenkomsten. MUlets werken m a k e n een vlakkere en min­ der bewogen indruk d a n die v a n Van Gogh. MUlet, zelf een boerenzoon, "was in wer­

kelijkheid iemand die m a a r wat g r a a g voor g r a n d seig­ neur door wüde g a a n . Zijn verering voor het landelijke boerenleven w a s a n d e r s ge­ tint d a n bij Van Gogh. De echte bewogenheid moet d a n ook bij Van Gogh wor­ den gezocht. Het is aangrijpend te zien hoe hij worstelde. Hoe hij veel verder komt d a n zijn idool en leermeester e n tege­ lijkertijd door gebrek a a n ge­ voel v a n eigenwaarde, on­ zelfstandigheid en zwaar­ moedigheid terug moet n a a r 'af'. Met zijn zaaier m a a k t hij in d e loop v a n zijn carrière e e n hele ontwikkeling door. Hij wilde iets nieuws brengen in kleur e n vorm en s l a a g d e er ook in. Zijn laatst poging om d e zaaier op e e n nieuwe ma­ nier weer te geven wordt thans beschouwd als e e n ge­ lukkige onderneming. "Ver­ talingen in kleur", zo noemde hij het zelf. Een vertaling in fel geel en korenblauw, e e n vertaling v a n veel emotie. Kortom e e n vernieuwing. (Karin Feens t ra) Van Gogh Millet, Rijksmuseum Vin­ cent v a n Gogh, tot 26 februari. O p e n di t/m zo 10­17 uur.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen