Ad Valvas 1988-1989 - pagina 109

30 SEPTEMBER 1988 Met zijn 51 j a a r is Mart Bax niet bepaald d e jongste hoogleraar die ooit a a n d e VU benoemd is. Voor menige ambitieuze a c a d e micus is het hoogleraarschap de hoogst denkbare levensvervulling, niet voor Bax: "Ik h e b me tot dusverre uiterst terughoudend opgesteld. Sinds het einde van d e jaren zestig is steeds duidelijker gebleken dat, w a n n e e r je ambitie hebt om e e n leerstoel te bezetten, zoiets ten koste g a a t van je werk. Ik b e n b a n g dat ik ondergesneeuwd r a a k in werk wat ik eigenlijk niet wil doen. Ik zou d a n iedere avond het b e d induiken met het gevoel: ik h e b weer niets g e d a a n . Daar k a n ik niet m e e leven." "Dat vind ik ook zo vreemd v a n universiteiten. Het zijn kennelijk heel a p a r t e instellingen. Wanneer in het bedrijfsleven taken te omvangrijk worden, vindt er een functiedeling plaats. Maar hier wordt nog altijd verwacht dat een hoogleraar zowel e e n goed m a n a g e r als e e n g o e d e wetenschapper is. Dat k a n niet meer tegenwoordig. Of m e n doet het e e n stiekem niet e n het andere wel." De nieuwe leerstoel in d e politieke antropologie biedt Bax echter e e n uitweg. Als bijzonder hoogleraar hoeft hij zich n a m e lijk niet zo intensief te bemoeien met die m a n a g e m e n t s t a k e n e n kan hij zich vooral blijven storten op het wetenschappelijk onderzoek. Een a a n t a l onderzoekingen v a n hem, eerder gepubliceerd in wetenschappelijke tijdschriften, is dit j a a r ook gebundeld in het boek religieuze regimes in ontwikkeling.

jUDVfiLVfiS Bijzonder hoogleraar in d e politieke antropologie antropc Mart Bax:

'Ook in de religie wint tenslotte de sterkste' sterkj Niets m e n s e l i i k s is e e n ageestelijke e e s t e l i i k e vvreemd. r e e m d . Vnlrre>nR menselijks Volgens Mart Bax die per 1 september a a n d e VU b e n o e m d is tot bijzonder hoogleraar in d e politieke antropologie, h a n delen katholieke geestelijken evenzeer als a n d e r e mensen uit concurrentie-overwegingen e n uit rivaliteit met hun coUega's. De kritiek v a n Bax op zijn antropologische vakgenoten is dat zij voor zulke a s p e c t e n te weinig a a n d a c h t h e b b e n . Er is dus heel w a t rivaliteit, h a a t en nijd, e n marktgerichte veroveringsstrategie onder d e katholieke geestelijkheid geweest. Bax beschrijft die twisten in geuren en kleuren, hetgeen niet iedereen hem in d a n k afneemt: "Dat soort dingen hoor je er niet bij te halen omdat het niet thuishoort bij religie, wordt er wel gezegd. Dat vind ik zoiets merkwaardigs. We h e b b e n grote

wist, gesteund door d e communistische staat, hun invloed op d e lokale bevolking terug te dringen. Totdat er in 1981 e e n Maria-verschijning zou h e b b e n plaatsgevonden. De franciscaner orde bevestigde deze gebeurtenis e n er ontstond e e n bedevaartsoord voor miljoenen pelgrims. Volgens Bax w a s d e bevordering v a n die Maria-devotie e e n ef-

Rode horden In dit boek onderzoekt Bax d e historische ontwikkeling v a n het roomskatholicisme, vooral gericht op d e provincie Brabant. Gebruikelijk is het daarbij te spreken over het emancipatieproces v a n een zuil, v a n achtersteUing n a a r gelijkberechtiging. De katholieke zuil breidde h a a r invloed steeds verder uit tot n a genoeg alle terreinen v a n het dagelijks leven: v a n katholieke vakbeweging tot korfbalclub. Die expansiedrift moet volgens veel wetenschappers verklaard worden als reactie op d e dreiging v a n buitenaf, zowel v a n d e protestanten als v a n d e oprukkende rode horden. Bax ziet het iets a n d e r s . De ontwikkeling v a n d e roomskatholieke zuil is voor h e m grotendeels een gevolg v a n e e n interne tegenstelling. In d e katholieke kerk b e s t a a n namelijk twee soorten priesters. A a n d e e n e kant zijn er d e wereldlijke priesters, die rechtstreeks onder het gezag v a n d e bisschopf vallen. Aan d e a n d e r e kant zijn er d e geestelijken, d e regulieren, die deel uitmaken v a n e e n congregatie of orde en die v a a k verbindingen over regionale e n landelijke grenzen h e e n h e b ben. Tussen deze twee typen geestelijken, zo beschrijft Bax, bestaat in principe altijd onderlinge concurrentie wie d e zielzorg v a n de parochianen voor zijn rekening mocht nemen. De ordegeestelijken verloren deze strijd, m a a r gingen zich als antwoord onder a n d e r e bezighouden met het missiewerk in d e derde wereld. Bovendien gingen d e geestesorden zich toeleggen op, modern gesproken, d e kwartaire sector. 'Elke instelling w a s er op uit terreinen v a n d e 'markt' te veroveren en v r a a g bij het publiek te creëren', schrijft Bax. En zo ontstonden d e katholieke blindeninstituten, doofstommeninstellingen en dergelijke.

Koos Neuvel zoete devotie. Calvinisten e n ook a n d e r e mensen denken dat die twee eUcaar uitsluiten, m a a r voor veel katholieken zijn het helemaal niet eikaars antipoden. Zelf h e b ik er ook heel l a n g over g e d a a n om dat te onderkennen." Voor Bax zijn religie e n machtsuitoefening n a u w met elkaar verbonden. Hij vindt dat religie d o o r g a a n s op e e n te beperkte wijze wordt bestudeerd: "Als iem a n d die vroeger op d e Gemeentelijke Universiteit gestudeerd heeft, liep ik aanvankelijk met veel vooroordelen over d e VU rond. Toch is het opmerkelijk dat ik e e n a a n t a l v a n die vooroordelen tot op d e d a g v a n vand a a g als realiteiten bevestigd zie." Na e e n niet begrijpende blik v a n d e interviewer licht Bax zijn kritiek n a d e r toe: "Veel m e n s e n die zich hier bezighouden met religie zijn niet bereid om stelselmatig een onderscheid te m a k e n tussen d e g e d a c h t e n w e reld v a n e e n geloofsgemeenschap en sociologische categorieën. Dat is karakteristiek voor heel veel godsdienstwetenschap e n niet alleen op deze universiteit. Begrippen als zending, missie e n roeping worden heel gemakkelijk gebruikt als sociologische categorieën, m a a r dat zijn het niet." Maar een wetenschapper kan toch moeilijk om de begrippen heen die in de geloofsgemeenschap zelf gangbaar zijn? "Natuurlijk, a n d e r s kun je g e e n onderzoek doen. De volgende stap hoort echter te zijn dat je d e gevestigde denkbeelden die in zo'n geloofsgemeenschap heersen, gaat problematiseren. Waarom is het zo dat in roomskatholieke kring zo ontzaglijk veel bestudeerd is over het gelovige volk e n dat er zo weinig geschreven is over hoe d e leiders v a n het gelovige volk in d e loop der tijden geëvolueerd zijn? Dat soort v r a g e n wordt in d e godsdienstwetenschap te weinig gesteld."

Vooroordeel

Mart Bax: "We hebben moeite om religie met politiek of economie te verbinden." Foto Bram de Hollander moeite om religie te verbinden met politiek of economie." "Wanneer je oude bronnen bestudeert zie je juist dat priesters d a a r vroeger heel openhartig in waren. Ze noteerden in hun boekhouding precies hoeveel missen ze o p g e d r a g e n h a d d e n en wat d a a r tegenover stond. Men dacht heel sterk in termen v a n dienst e n wederdienst. Het idee dat een dergelijke vorm v a n denken d e religie zou ontluisteren, is zeker niet v a n alle tijden.

Machtsspel Een kras voorbeeld v a n religieuze rivaliteit beschrijft Bax in zijn artikel over Mariaverering in Joegoslavië. Eeuwenlang w a s d a a r d e geestelijke zorg in h a n d e n v a n d e franciscanen, m a a r d e bisschop v a n Mostar

fectieve verdedigingsstrategie v a n d e franciscanen welke hun positie in de religieuze a r e n a versterkte. 'Vanuit e e n m e d e hierdoor verbeterde machtspositie wisten d e franciscanen eertijds verloren terrein terug te winnen.' Wordt met zulke verhalen niet aangetoond dat de gelovigen de speelbal zijn van een cynisch machtsspel dat over bun hoofden heen uitgevochten wordt? "Dat denkt u", antwoordt Bax. "Met onze calvinistische achtergrond zijn w e geneigd om zo te redeneren. Maar je hoeft alleen m a a r e e n tijdje met katholieken uit het zuiden om te g a a n e n je zult er a n d e r s over denken. A a n d e e n e kant het je het h a n d i g e manoevreren, het uitgekookte pragmatisme, e n a a n d e a n d e r e kant d e volledige overgave, d e

"Of neem zo'n uitdrukking als 'gaat h e e n en verkondigt het evangelie a a n aUe volkeren.' Zelf h e b ik dat v a n huisuit, en ik vermoed heel veel mensen, nooit geproblematiseerd. Maar w a a r o m is dat nodig, w a a r o m zijn we niet in onszelf gekeerd? V a n w a a r die zending e n missie? Het antwoord dat d a n door veel mensen g e g e v e n wordt, is: het staat in d e bijbel." "Zulke verklaringen vind ik vol-

strekt onvoldoende. Als wetenschapper moet je a a n kunnen geven hoe zo'n opdracht gegroeid is. Door d e wording en ontwikkeling v a n die w a a r d e n a a n te geven, problematiseer je ze gelijkertijd. Zelf probeer ik dat te doen door e e n religieus regime te vergelijken met staatsontwikkeling, door zending en missie onder meer in het teken te plaatsen v a n e e n machtsstrijd tussen geestelijken." Later voegt Bax a a n zijn kritiek d e opmerking toe dat d e VU vanuit d e traditie niettemin e e n ideale plaats is voor d e bestudering v a n religie en politiek. Hij wijst ook op een groot internationaal congres dat in 1987 op d e VU werd g e h o u d e n met enkele antropologische grootheden, w a a r dat nieuwe perspectief enthousiast ontvangen zou zijn. De kritiek v a n Bax op d e wijze waarop religie bestudeerd wordt, beperkt hij ook niet tot d e VU, n a g e n o e g d e gehele antropologie moet het bezuren. Als motto bij het eerste artikel in zijn boek heeft hij e e n uitspraak v a n d e antropoloog Talal Asad: 'De moderne antropologie heeft zich zelden b e k w a a m geacht tot het bestuderen v a n christelijke historische verschijnselen. Wat dat betreft zijn d e meeste antropolog e n even "traditioneel" als d e samenlevingen die ze bestuderen.' Even verder haalt hij instemmend e e n uitspraak v a n d e antropologe Mary Douglas a a n die d e sociale w e t e n s c h a p p e n v a n e e n algeheel cultureel vooroordeel beticht, met n a m e w a a r het d e bestudering v a n religie betreft. Vernietigende kritiek, zo op het oog. Vindt Bax echt dat het zo slecht gesteld is met d e sociale wetenschappen, in het bijzonder d e antropologie? "Tuurlijk niet", stelt hij gerust. "Schrijven is ook e e n vorm v a n politiek bedrijven. Het is er niet zo slecht m e e gesteld, m a a r l a n g e tijd heeft d e antropologie v a n d e religie zich vooral beziggehouden met zingeving, met het beschrijven v a n rituelen e n het uiteenrafelen v a n symbolen. Voortreffelijk werk, m a a r wel eenzijdig. Je ziet vervolgens dat e e n a a n tal mensen gelijktijdig e e n zelfde soort kritiek g a a t uitoefenen. Dat gebeurt wel vaker in d e wetenschap: er ontstaat n a verloop van tijd een tegenbeweging die zich afzet tegen d e voorgangers." Kortom, in de wetenschap is het al niet anders dan in de religie: machtsstrijd en concurrentie bepalen er de gang van zaken? "Je probeert met argumenten w a a r de a n d e r gevoelig voor is, die a n d e r te overtuigen. Maar ik merk inmiddels dat hetgeen ik zelf beweer ook al weer gemeengoed a a n het worden is e n dat er e e n tegenbeweging op g a n g komt. Dat is heel nuttig, zo kom je verder. Het komt inderd a a d neer op een vorm v a n politiek bedrijven waarbij op d e sterkste wint. Ook in d e religie wint op d e n duur d e sterkste."B

Adverteren in Ad Valvas is adverteren vooreen herkenbare groep en dus gericht adverteren

Advertenties opgeven bij;

Bureau Van Vliet B.V. Telefoon: 02507-14745

"fl

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen