Ad Valvas 1989-1990 - pagina 369

AD VALVAS 1 MAART 1990

PAGINA 5

Praten met een chimpansee Principiële verschillen tussen dieren­ en mensentaal zijn er eigenlijk niet Dieren kunnen niet pra­ mens een grote voorsprong genomen en een uiterst geavanceerd spraaksys­ ten. Ais er één eigen­ teem ontwikkeld. Volgende week hoopt drs. G.M.J. schap is die de mens Raijmakers te promoveren op een li­ sclieidt van het dier, teratuurstudie over dit onderwerp. Raijmakers, 72 jaar oud en gepensio­ dan is dat zijn taai, zo neerd zenuwarts, woont in een Zuid­ frans dorpje, waar hij zich de afgelo­ luidt een veelgehoorde pen jaren in alle rust boog over een stelling. Het is een wan­ groot aantal wetenschappelijke arti­ kelend wereldbeeld. On­ kelen. Zelf deed hij geen praktisch onderzoek; het nieuwe van het proef­ derzoekers kunnen te­ schrift zit hem vooral in het bijeenha­ van gegevens uit verschillende genwoordig een behoor­ len vakgebieden als de anatomie, de neu­ lijke boom opzetten met rologie en de linguïstiek. een chimpansee. De Gradueel taal van apen blijkt veel De centrale vraag was daarbij: is er essentieel verschil tussen spraak op die van ons te lijken. een en taal bij hogere primaten enerzijds, Sterker nog: er is geen en de mens anderzijds. Raijmakers' antwoord: een volmondig nee. Hoe­ enkel principieel ver­ zeer een diepzinnig menselijk ge­ sprek ook mag verschillen van het op schil, concludeert drs. het oor betekenisloze gekrijs van G.M.J. Raijmakers. We apen, in feite is het onderscheid maar gradueel. Er is bij de mens een enor­ moeten de apen zelfs me verfijning opgetreden, maar prin­ dankbaar zijn. cipieel is er niets nieuws onder de zon.

Martin Enserink Ze kletsen wat af, de dieren in de Fa­ beltjeskrant, en nog in duidelijk ver­ staanbaar Nederlands ook. Sprekende beesten komen al duizenden jaren in de menselijke fantasie voor. Het is blijkbaar een intrigerend idee dat die­ ren via mensentaal hun zegje zouden kunnen doen. Ook de vraag of dieren eeri eigen taal hebben, en waar de menselijke taal eigenlijk vandaan komt, is goed geweest voor veel spe­ culaties. De laatste decennia is er veel onder­ zoek gedaan naar taal en spraak bij de primaten, de groep zoogdieren waar­ in halfapen, apen, mensapen en de mens thuishoren. Behalve meer in­ zicht in de communicatie bij dieren levert dat ook informatie op over de oorsprong van de taal bij mensen. Mensapen, zoals de chimpansee zijn evolutionair gezien immers onze neefjes; ergens in de evolutie heeft de

De promovendus baseert dat op een aantal verschillende waarnemingen. Bij mensapen zoals de chimpansee verschilt de stemweg, waarmee klan­ ken gevormd worden, niet zoveel van die van de mens. In principe zou een chimpansee zelfs alle klanken uit onze taal kunnen maken. Ook het ge­ hoor van de chimpansee lijkt erg op het onze. Menselijke hersenen verto­ nen lateralisatie: het verschijnsel dat de besturing van lichaamsfuncties, zoals de spraak, vrijwel geheel vanuit één van de beide hersenhelften ge­ beurt. Bij de chimpansee komt het­ zelfde voor.

Echte taal? Interessanter dan dit soort fysieke ei­ genschappen is echter de vraag of de communicatie van de mensapen aan de criteria voor een echte taal vol­ doet. Raijmakers haalt een groot aan­ tal publicaties aan waaruit blijkt dat dat zo is. De geluiden die de beesten tegen elkaar gebruiken, vocalisaties genaamd, en hun gebaren, blijken bij nauwkeurige analyse uit losse eenhe­ den te bestaan, die je woorden zou kunnen noemen. Bovendien is er een vorm van syn­ taxis, een set regels die aangeeft in welke volgorde de 'woorden' gezet

Chimpansees kunnen elkaar nieuwe woorden leren moeten worden. Een andere volgor­ de levert soms een andere betekenis op. Verder hebben de dieren een lexicon, een woordenlijst die bij tijd en wijle uitgebreid wordt. Hoewel, over dat laatste wordt ge­ twist. Veel linguïsten van naam, waaronder de bekende Noam Chom­ sky, houden het erop dat alle dieren, ook de hogere primaten, een gesloten taalsysteem hebben. Volgens die theorie is de menselijke taal de enige taal die geleerd moet worden; alle dierentalen liggen genetisch vast, zo­ dat het aantal vocalisaties nooit uitge­ breid kan worden. Onderzoek van de laatste drie jaar lijkt dit beeld echter te weerleggen. Ook apen breiden soms hun vocabulaire uit; ze kunnen elkaar nieuwe woorden en zelfs 'dia­ lecten' leren. Behalve met elkaar kunnen apen in het laboratorium ook communiceren met onderzoekers. Chimpansees als Sara en Kanzi hebben in de weten­

Onderkast

onder de loep De redactie van Ond erkast reikt met ingang van d it nummer maand elijks een prijs uit voor vernieuwend , verhullend d an wel krankzinnig taalgebruik. Alleen d eelnemers aan het bestuurs­ en vergadercircuit komen in aanmerking. Over de uitslag is geen correspondentie mogelijk. In februari kunnen wij feliciteren: de heer A. W. d e Jager, lid van het college van bestuur. In d e vergadering van d e universiteitsraad werd De Jager d e vraag gesteld of zijn ambtenaren inmid d els d e mogelijkheden onder de loep hadden

genomen voor het werken in deeltijd van hoger en leidinggevend personeel. "Wat is er uit d at onderzoek gekomen!'" vroeg het raadslid Groeneveld. De Jager: "Niets. Ond er de loep nemen kan heel globaal en heel snel, en je kunt iets zeer uitvoerig gaan bekijken." Dr.ir.A.W. de Jager

wat een mooie baan! Het had allemaal heel anders kunnen lopen. Het was halverwege de jaren zeventig. De democratiseringsgolf had zelfs d e VU bereikt en daarom moest er onder meer een college van

bestuur komen. Er liepen aan de VU minstens twee veelbelovende jongemannen rond , een letterkundige en een filosoof. Men zag wel wat in A.P. Bos, d e filosoof: die werd gevraagd lid te worden van het nieuwe college. Bos was dankbaar voor dit

schappelijke literatuur ­ en in menig onderzoekershart ­ een blijvende plaats ingenomen door de manier waarop ze via geometrische figuren (driehoeken, cirkels en dergelijke) vragen konden stellen en beantwoor­ den. Uit deze proeven blijkt dat de dieren het voor een taal essentiële vermogen tot symbolisatie hebben: voorwerpen worden aangeduid met een symbool dat geen enkele gelijke­ nis met het voorwerp venoont, net zoals in mensentaal elk woord een symbool is. Zo kon Sara om een ap­ pel vragen door een rood driehoekje aan te wijzen. In de modernste va­ riant drukken de apen op toetsen waarop het symbool staat; een com­ puter registreert hun toetsaanslagen. Via deze symbolentaal kunnen er heuse gesprekjes plaatsvinden. Al met al is er reden genoeg, vindt Raijmakers, om het principiële on­ derscheid tussen mensen­ en dieren­ taal te laten varen. Met name tussen aanbod, niet omdat hij zo graag tot het college wilde toetreden, maar omdat hij hoogleraar wilde worden. Hij beld e de decaan van zijn faculteit, zei tegen hem: "Moet je horen wat een mooie baan ze me aanbieden, ik weet eigenlijk maar één mooiere", en een dag later was hij hoogleraar. De letterkundige, H.J. Brinkman, neemt op voorspraak van Bos zijn plaats in in het college. Dit alles vertelde Bos onlangs aan het blad van zijn faculteit. Als lid van het college van bestuur was Bos er misschien in geslaagd de VU op de rechte, dat is de gereformeerde koers te houden. Nu moet hij als lid van d e universiteitsraad machteloos toezien hoe Brinkman een heel andere koers ingeslagen is. Nog maar pas geleden verzette Bos zich tegen het eredoctoraat van Ernesto Cardenal. Tevergeefs. Niet alleen Brinkman, maar de hele universiteitsraad vond hij tegenover zich. Maar het had allemaal heel anders kunnen lopen...

Foto John Doidge/ABC­press

mens en chimpansee zijn de overeen­ komsten opvallender dan de verschil­ len. Volgens Raijmakers wijst dit erop dat de gemeenschappelijke verre voor­ ouder van de mens en de chimpan­ see, waarschijnlijk één van de Rama­ pithecoïden, in aanleg al over taalver­ mogens beschikte. Terwijl de evolu­ tie voortschreed werd er in de ene tak, die van de chimpansees, slechts weinig vooruitgang geboekt; in de andere, die leidde tot de mens, ont­ wikkelde zich in circa een half mil­ joen generaties de huidige verbale begaafdheid.

Voortgaande strijd De strijd over de oorsprong van de taal is echter nog lang niet gestreden. Raijmakers' overtuiging dat taal bij mens en dier niet wezenlijk van el­ kaar verschillen ontmoet vaak felle tegenstand, niet alleen uit linguïsti­ sche maar ook uit religieuze en filo­ sofische overwegingen. Als de mens zelfs al niet het monopolie op de taal heeft, wat onderscheidt hem dan nog van het dierenrijk? Of, zoals de lin­ guïst Max Muller, fel tegenstander van Darwin, in 1871 zei: "Language is our Rubicon and no brute will dare to cross it". Raijmakers heeft er geen problemen mee. Het verwijt van de ontluistering van de mens kent hij zo langzamer­ hand wel. "De mens wordt niet ont­ luisterd doordat hij om te communi­ ceren van dezelfde klanken en me­ chanieken gebruikt maakt als de apen. We moeten juist dankbaar zijn dat ze zo vriendelijk zijn geweest dit voor te bereiden", zegt hij laconiek.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen