Ad Valvas 1989-1990 - pagina 419

AD VALVAS 22 MAART 1990

I CULTUUR I

PAGINA 1 1

De hartstocht om te overleven Black rain. Op vrijdag 30 maart om 21.00 uur in Filmhuis Uilenstede, informatie­ 548 8888

pSick Roodenburg Net als die twee vrienden die hun grappen genummerd hebben: de een zegt een getal en de ander barst in la­ chen uit. Bij liefhebbers van klassieke muziek zie je dat soms ook. Noem een K.V.­nummer van Mozart en ­ blik op oneindig ­ ze verzinken in ge­ peins. Het betreffende muziekstuk speelt zich in hun hoofd af. Mij over­ komt dat met Japanse films. Alleen al titels als Ugetsu monogatari van Mi­ zoguchi, oi Banshun van Ozu doen me in totale verrukking verstommen. De beelden ontvouwen zich voor mijn ogen. Vraag me niet waaróm ze zo prachtig zijn. Japanse films moet je zien. Helaas, ik zou een stuk schrij­ ven. Shohei Imamura is een Japanner en zijn films zijn 'typisch Japans'. Verge­ lijk je zijn werk echter­ met dat van zijn landgenoten, dan vallen eerder de verschillen dan de overeenkom­ sten op. Niet zo vreemd als je be­ denkt dat de geschiedenis van de Ja­ panse film minstens zo geschakeerd is als die van Hollywood. Tegenover de humanistische visie van Kurosawa ­ kijk naar Drunken Angel, kijk naar Dodeskadenl - stelt Imamura het gebrek aan moraal bij veel van zijn hoofdpersonen. In Aan mij de wraak (1979) doodt een arbei­ der zonder aanleiding twee collega's. Tegenover de strak gestileerde vorm­ geving in Harakiri van Kobayashi staan de rauwe beelden van The profound desire of the gods (1968), een

bijna antropologische weergave van het leven op een Japans eiland. Bij Mizoguchi berusten de vrouwen in hun lot, bij Imamura komen ze er te­ gen in opstand. Intentions of murder (1964) laat zien hoe een vrouw wraak neemt op haar verkrachter. Bekend is, dat de in 1982 overleden Rainer Werner Fassbinder Imamura als zijn favoriete regisseur beschouw­ de. Wie met name de vroegere films van Imamura ziet, zal begrijpen waar­ om. Zowel in hun keuze van onder­ werpen uit de zogeheten zelfkant der maatschappij, als in hun thematiek blijken de regisseurs aan elkaar ver­ want. Beiden weigeren ze de wereld in te delen in goed en kwaad. Zij registre­ ren en de toeschouwer mag oordelen. In The insect woman (1963) gaat Tome na de dood van haar man naar Tokio. Ze belandt in de prostitutie. Als haar dochter haar minnaar af­ pakt, ziet Tome dat als een bewijs dat die dochter haar levenslessen in prak­ tijk weet te brengen. De vrouwen van Imamura lijken op die van Fassbin­ der. Ze worden vernederd en mis­ bruikt, maar zijn uiteindelijk het sterkst: zij weten te overleven. Die hartstocht om te overleven is ook het thema van Imamura's meest re­ cente film. Black rain vertelt het ver­ haal van Yasako, die bij haar oom en tante woont in een dorp niet ver van Hiroshima. Toen de bom viel, bevon­ den ze zich alledrie vlak bij de stad. Yasako slaagt er niet in de radio­ac­ tieve neerslag uit haar jas te wassen: die 'zwarte regen' zal de rest van haar leven bepalen. Op een heel ontroe­ rende manier laat Imamura zien, hoe

In de ban van het kwaad Lezingenserie 'In de ban van liet liwaad'. georga­ niseerd door CREA (tel 262412). zaal A, Turf­ draagsterpad 17 Op donderdag 22 maart (20 30 uur) een lezing over de Joodse mystiek door VU­ hoogleraarA van der Heide Toegang gratis

ian Oegema Op het Binnengasthuisterrein in Amsterdam (waar onder andere CREA en de mensa van de UvA ge­

huisvest zijn) staan drie bronzen bo­ men. Het is een werk van de beel­ dend kunstenaar Tom Puckey. In die bomen zitten zes grote convexe len­ zen. Die hebben hetzelfde effect als de bolle kant van een lepel: ze zetten het spiegelbeeld op z'n kop. Kijk je door die lenzen naar de nieuwbouw erachter, dan zie je aan de onderkant de blauwe lucht en aan de bovenkant

Barbiepoppen met power Mitsy Groenendijli, tentoonstellingen vanaf 31 maart in galene Apunto (Damrak 3G­1, di t/m za. van 13 tot 17 uur) en in Arti et Amicitiae (Rokin 112, dl t/m zo van 12 tot 17 uur).

Iris Dik Een welgevormde reuzin torst een kruis van penselen door een onheil­ spellend landschap. De boodschap lijkt duidelijk: kunstenaars leggen een kruisweg af Dit is echter in tegen­ spraak met de zwierige, plezierige hand waarmee de voorstelling is ge­ tekend. Ook de titel schept verwar­ ring: "Via delle Rose". Gaat de weg van kunstenares Mitsy Groenendijk soms wél over rozen? M et oliekrijt en

pastel tekent ze dromerige voorstel­ lingen vol herkenbare symbolen. In april is haar werk te zien in galerie Apunto en in sociëteit Arti in het ka­ der van de manifestatie 'First Blos­ som', een initiatief van verschillende Amsterdamse galeries om een kun­ ' stenaar (beginnend of gevorderd) voor het eerst in hun ruimte te laten exposeren. Te midden van kitcherige snuisterijen in haar woning in de Amsterdamse Jordaan rolt Mitsy haar metersgrote tekeningen voor me uit. Een wellus­ tige engel zit op een peer waaruit een monnikje kruipt. Een vrolijke cupido speelt de harp voor een lachend her­

Uit: Black Rain de atoombom ingrijpt in het alle­ daagse leven van dit 'gezin'. De beschrijvingen van de familieom­ standigheden ­ ziektes, het zoeken naar een man voor Yasako ­ zijn zo volstrekt ingetogen, dat Harry Hos­ man in een artikel in 'De Volkskrant' spreekt van een keerpunt in het werk van Imamura, een terugkeer naar de subtiele familierelaties van zijn leer­ meester Ozu. Daar lijkt veel voor te zeggen, maar het klopt toch niet he­ lemaal. Weliswaar maakte Imamura in de tachtiger jaren films waarin de brui­ sende chaos van het alledaagse leven de boventoon voert ­ Eijanaika (1982) is een ware spektakelfilm ­,

maar in Narayama (1983) weet hij de verhouding tussen de grootmoeder en haar zoon op een heel rustige ma­ nier uit te werken. Aan de andere kant zitten in Black rain genoeg scènes die niets met Ozu te maken hebben. De surrealistische dooltocht door het verwoeste Hiro­ shima doet eerder aan Kwaidan van Kobayashi denken, de jongen in het dorp die bussen te lijf gaat en in zijn werkplaats prachtige beelden maakt ­ beide het gevolg van een oorlogstrau­ ma ­ zou zo uit een Japanse theater­ film gestapt kunnen zijn. En die prachtige scène van Yasako en haar oom bij de karpervijver verwijst recht­ streeks naar de poëzie van filmers als

bijvoorbeeld Kinoshita. Wat je dus ze­ ker zou kunnen stellen is, dat Ima­ mura zich met Black rain meer dan vroeger binnen de traditie van de Ja­ panse film plaatst. En daarnaast, op een heel algemeen nivo, toch weer Fassbinder? In Die ehe der Maria Braun schets Fassbin­ der een beeld van het naoorlogse Duitsland: hoe ga je als individu ver­ der na een uitbarsting van collectieve waanzin? Op zijn manier doet Ima­ mura hetzelfde voor het Japan van na de atoombom en ik zou geen regis­ seur weten die dat op een mooiere manier had kunnen doen.

beton met pastelkleuren. Dit motief van de omgekeerde wereld komt va­ ker in Puckey's werk voor en is gem­ spireerd op het middeleeuwse alche­ misme. De alchemisten op hun beurt ont­ leenden het aan het gnosticisme, een verzamelnaam voor een aantal specu­ latieve godsdienstige systemen, ont­ staan in de vierde eeuw voor Chris­ tus. Al die systemen berusten op het idee dat de wereld beheerst wordt door kwade machten, de archonten, met aan hun hoofd de Demiurg, de vorst der duisternis. Door dat subver­ sieve wereldbeeld kon op den duur een confrontatie met het christen­ dom niet uitblijven. Het gnosticisme verloor, maar leefde ondergronds verder. In de renaissance kwam het weer naar de oppervlakte, om sinds­

dien nooit meer uit het Westerse denken te verdwijnen. Volgens gnostici is het heelal ont­ staan door de uitvloeiing van een ver­ borgen Lichtgod. Bij de schepping werd dit licht echter opgeslokt door de Demiurg, de grote tegenstrever van de Lichtgod. Toch kon hij niet voorkomen dat kleine vonken van het Eerste Licht in de mens terecht kwamen. Diens opdracht is nu dat licht in zichzelf te ontdekken en te bevrijden, hoewel hij daarbij zwaar gehinderd wordt door de dienaren van de Demiurg, die de mens juist dom en onwetend moeten houden. Want dat is het doel van de gnosticus: hij wil de ware aard der dingen leren kennen. Het gnostisch denken is sub­ versief en ondermijnend. Zo wordt bijvoorbeeld het scheppingsverhaal

uit de Bijbel precies op z'n kop gezet: de God die altijd als goed is voorge­ steld, is feitelijk de Demiurg, terwijl de slang juist een verlicht wezen is: hij wijst op de boom der kennis (= gnosis). Dat verklaart al iets van de enorme aantrekkingskracht die het gnosticisme altijd is blijven uitoefe­ nen, de laatste twee eeuwen vooral op schrijvers en kunstenaars. Ondanks zijn grote invloed is het gnosticisme als paradigma voor de moderne kunst vrij onbekend. Daarin komt nu verandering door een vijftal lezingen georganiseerd door CREA. Daarin zal onder andere worden in­ gegaan op het werk van De Sade, Anselm Kiefer en Tom Puckney. De laatste zette in ieder geval al het illus­ tratie­materiaal voor de deur.

tje. Popster Madonna kust haar heili­ ge neger te midden van een zee vol haaien, en de 'beauty' uit de televisie­ serie krijgt, op een roos drijvend, de langverwachte kus van haar 'beast'. Het zijn de onderwerpen die we ken­ nen van het poëzieplaatje, het bid­ prentje maar ook van de boeketreeks en de videoclip: beelden uit de kin­

der­ en meisjesfantasie. De monu­ mentale en relativerende benadering behoedt het werk echter voor zoet­ sappigheid. Het ligt er allemaal wel erg dik bovenop. En ondanks de dui­ delijke, welhaast versleten symboliek zijn de theatrale, erotische voorstel­ lingen niet als een rebus te ontrafe­ len.

Ze blijven meerduidig, raadselachtig, en vaak grappig verwarrend. Een steeds terugkerend symbool is dat van een naakte vrouw. Groenendijk te­ kent haar als een 'pin­up', met het sexy, goed geproportioneerde figuur van de barbiepop. Een eerste reactie is verbazing over het feit dat een vrouw dergelijke stereotiepen weer­ geeft. "Ja, het zou anti­feministisch zijn. Maar ik teken zulke vrouwenlicha­ men nu eenmaal graag. Je moet niet vergeten dat ik een fantasiewereld weergeef, geen politiek standpunt. Ik teken ze als heldinnen. Ze hebben iets afschrikwekkends, door hun aan­ wezigheid en formaat. In deze tijd kunnen vrouwen hun aantrekkings­ kracht gebruiken om de aandacht te trekken, dat zegt niets over hun intel­ ligentie. Ik bewonder bijvoorbeeld ty­ pes als Madonna en Cher. Hun sex­ appeal maakt deel uit van hun 'po­ wer', niet van hun zwakte." Groenendijk houdt een pleidooi voor de terugkeer van het gevoel in de kunst. Zij blaast het poëzieplaatje op tot museumstuk en het barbiepopje wordt een ontzagwekkende reuzin.

Mitsy Groenendijk, Via delle rose.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen