Ad Valvas 1989-1990 - pagina 451

\ )90

AD VALVAS 5 APRIL 19901

PAGINA 1 1

Lesgeven doet hart sneller kloppen Proefschrift over stress­verschijnselen Martin Enserink

Vlak voor het begin van haar talk­ show klopt het hart van Sonja Barend met een ongekende snelheid. Als ze eenmaal achter haar tafel zit neemt de frequentie wat af, maar pas na de eindtune hervindt het orgaan zijn normale ritme. De miljoenen trouwe Sonja­kijkers konden dit zaterdag zelf vaststellen in het TV­programma Rondom tien. Prof.dr. J.F. Orlebeke, hoogleraar bij de vakgroep Psychono­ mie van de VU, had Barend een ap­ paraatje omgehangen waarmee de hartslag kan worden gemeten. Aan de hand van de resultaten gaf Orle­ beke uitleg over het verschijnsel stress.

Met een soortgelijk, deskundig onder haar kleding verstopt instrument pro­ moveert drs. Irene Houtman deze week op een onderzoek naar stress tij­ dens het lesgeven. Orlebeke is haar promotor. Houtman, die tijdens haar onderzoek veelvuldig gebruik maakte van de hartfrequentiemeter, is nieuwsgierig hoe haar eigen hart zich zal houden onder het vragenuurtje van de promotie.

Beginnende docenten hebben het niet gemak­ keiijk. Ze staan aan veei stress bioot en dat geeft soms heftige iichameiij­ ke reacties. Zo kan de hartsiag tijdens een ies zomaar verdubbelen. Op de lange duur is dat waarschijnlijk niet ge­ zond. Maar oefening baart kunst, ook bij het omgaan met stress.

Vluchtneigingen Bijna iedereen die voor een publiek moet spreken krijgt last van stressach­ tige verschijnselen. Het hart begint als een razende te pompen, er stroomt een stortvloed van hormonen het bloed in, de bloeddruk stijgt en de pupillen verwijden zich. Bovendien kan een scala van psychologische re­ acties optreden, variërend van angst en opwinding tot vluchtneigingen. Chronische stress wordt steeds vaker als boosdoener gezien bij het ontstaan van hartklachten, kanker, ziektes van het immuunsysteem en depressies. Het onderwijs is vaak zo'n chronische stress­situatie. Houtmans onderzoek werd dan ook gefinancierd door de Stichting voor Onderzoek van het Onderwijs. De promovenda is werkzaam bij de docentenopleiding van de faculteit Bewegingswetenschappen. Daar re­ cruteerde zo ook haar proefpersonen: aankomende docenten aan HBO­op­ leidingen. Houtman wilde weten

De hartf requentie voor het schoolbord loopt hoog op

hoeveel stress de studenten tijdens hun eerste lesstage opdeden, en wel­ ke veranderingen daarin optreden na drie maanden ervaring. In hun eerste lessen bleken de harten van de arme stagiaires te kloppen als gekken. Er waren er die de hele les een hartslag van 160 per minuut haalden. Dat ging na de stageperiode van drie maanden wat beter. Weliswaar nam de hartslag aan het begin van de les nog steeds toe, maar zo'n 20 procent minder dan toen de stage pas begon­ nen was. Na drie maanden bleken de studenten aangeland op hetzelfde re­ actieniveau als docenten die al tien jaar ervaring in het HBO hadden. Wat voor de hartslag gold, ging ook op bij twee andere stressreacties: de hoeveelheid van het stresshormoon Cortisol, gevonden in het speeksel, en een psychologische faaor, namelijk de door de studenten gerapporteerde 'angst' of 'opwinding' (Houtman:

Tijdschriften Soms kan het aanbeveling verdienen onder water tentamens af te leggen Gert van Maanen

Indien men, om een of andere re­ den, in de situatie terecht komt dat men een bepaalde tentamenstof slechts onder water kan leren dan verdient het aanbeveling ook het ten­ tamen onder water af te laten nemen. Aangezien deze omstandigheden niet 20 vaak voor zullen komen heeft het maandblad EOS-Magazine de vol­ gende "gouden tip" voor studenten: zij zouden hun slaagkans kunnen ver­ groten door te studeren in het lokaal waarin ook het tentamen zal worden afgenomen. De wetenschappelijke fundering voor deze bewering is volgens het maandblad gelegen in Amerikaanse experimenten. Proefpersonen die on­ der water woordenreeksen uit het hoofd leerden, bleken naderhand de lijsten onder water beter te kunnen reproduceren dan op het droge. De context waarin we leren, biedt dus kennelijk aanknoppingspunten bij het coderen van de informatie, zo wordt geconcludeerd.

Het betreffende artikel in EOS­ Magazine, met de intrigerende Vlaamse boventitel "Van het geheu­ gen van de zeeslak naar dat van de mens", behandelt de denkbeelden van de afgelopen decennia over het tot stand komen van herinneringen. M et name de experimenten die werden uitgevoerd met zeehazen (zeeslakken die bijna een halve meter lang kun­ nen worden) en makaken (primaten) worden besproken. De zeehaas wordt door hersenon­ derzoekers graag gebruikt omdat het zenuwstelsel bij dit dier slechts bestaat uit enkele sub­hersenen (ganglia). Be­ zitten zoogdieren, zoals de mens, on­ telbaar veel zenuwcellen, bij deze zeeslakken bestaat het hele zenuwstel­ sel uit niet meer dan tienduizend cel­ len. Daarbij komt nog dat deze ze­ nuwcellen een dermate grote omvang hebben, dat ze met het blote oog zichtbaar zijn. Dit maakt het mogelijk allerlei fysiologische experimenten uit te voeren met apparatuur die nog enigzins hanteerbaar is. Nu mocht men denken dat slakken

"anxiety is eigenlijk het juiste woord ). Na drie maanden is een stagiaire 'gewend' en zijn de reacties minder sterk dan bij de eerste leservaringen.

Hyperreactief Houtman vroeg zich af waarom som­ mige mensen zoveel sterker reageren dan anderen. De ene persoon ver­ toont namelijk zowel voor als na de oefenperiode een veel hogere reacti­ viteit dan de ander. Heeft die hyper­ reactiviteit een relatie met bijvoor­ beeld persoonlijkheidskenmerken, geslacht of economische status? Dat soort correlaties bleek inderdaad te bestaan. Bij mannen was er een duidelijk verband tussen stress­reactie en lichamelijke conditie: hoe fitter de stagiare, hoe minder de hartslag om­ hoog schoot. Bij vrouwen bleek er een correlatie met een karaktertrek: extraverte types hadden een minder sterke reactiviteit. Zo werden er nog niet in staat zijn tot leren. Niets is minder waar, slakken mogen dan niet in staat zijn de tafel van acht te recapi­ tuleren, geheugenloos zijn ze zeker niet. Als bijvoorbeeld de kieuw van een zeehaas prikkeld wordt door er een waterstraaltje op te richten zal het dier reageren door haar kieuw in te trekken. Herhaalt men dit enkele ma­ len dan wordt deze reflex echter min­ der uitgesproken: het dier heeft ge­ leerd dat de prikkel onschadelijk is. Tijdens het uitvoeren van zulk soort proeven wordt gemeten waaruit zo'n geheugenspoor bestaat. Al spoe­ dig betreedt men ­ zelfs bij zo'n 'sim­ pel' dier ­ een wereld van zeer inge­ wikkelde processen, waar zelfs een doorgaans nogal populistisch maand­ blad als EOS danig de tanden op stuk bijt. Duidelijk is dat voor wat betreft het korte­termijn (enkele uren) ge­ heugen bepaalde, door zenuwcellen geproduceerde stofles (neurotrans­ mitters en neuropeptiden) een alleso­ verheersende rol spelen. Het geheu­ gen op de lange­termijn (langer dan één dag) wordt bepaald door ingewik­ kelde wisselwerkingen tussen de cel en de kern (waar de blauwdruk voor de aanmaak van zulke stofjes ligt op­ geslagen). Het blijkt dat tijdelijk geac­ tiveerde genen tenslotte ook als regel­ genen gaan optreden, wat leidt tot een blijvende verandering in genentranss­ criptie die zorgt voor herinneringen die maandenlang kunnen blijven han­ gen. Terwijl bij de slak het ontstaan van het geheugen op moleculair niveau

een paar verbanden gevonden. Misschien dat die gegevens ooit in de lerarenopleiding gebruikt kunnen worden, denkt Houtman. Als je weet welk soort gedrag in het klaslokaal tot stress leidt, zou je toekomstige docen­ ten kunnen leren dat gedrag te ver­ mijden. Wie weet moeten mannelijke docenten hun lichamelijke conditie verbeteren om de reactie van hun hart in toom te houden. M annelijke studenten die meer "sociale steun bij elkaar zoeken" hebben een vermin­ derde stress­reactie, volgens Hout­ man. Daar zouden lerarenopleiders rekening mee kunnen houden.

Foto Harty Meijer/Hollandse Hoogte

omgaan. De één gaat moeilijkheden het liefst uit de weg en schuift ze voor zich uit; de ander is sterk pro­ bleemoplossend ingesteld. De laatste categorie, ontdekte Houtman, rea­ geerde minder sterk op stress, althans wanneer de cortisolspiegel in het speeksel als maat genomen werd. "Misschien moeten docenten zich dus een probleemoplossende benade­ ring eigen proberen te maken", con­ cludeert Houtman dan ook.

Speeksel Onder stress­psychologen is coping tegenwoordig een stopwoord. Onder Coping (letterlijk 'omgaan met') wordt de manier verstaan waarop mensen met ellende en problemen bekeken wordt, blijft bij de mens en de makaak het hersenonderzoek veelal steken in veel algemenere verbanden. Er wordt dan bijvoorbeeld onderzoek gedaan naar de vraag hoe een bepaald hersendeel samenhangt met een be­ paald leerproces. Zo zouden herinne­ ringen en gewoonten, beide vormen van geheugen, in verschillende delen van ons brein tot stand komen en zelfs vaak met elkaar in conflict zijn. Het is dan ook de vraag of je er een gewoon­ te van moet maken de tentamenstof te leren in de tentamenruimte.

Bier­ en papierliefhebbers komen ruimschoots aan hun trekken in het maartnummer van het natuurweten­ schappelijk en technisch maandblad Natuur techniek. Bruno Ernst, volgens het colofon het pseudoniem (!) waaronder J.A.F, de Rijk over exac­ te wetenschappen schrijft (zijn publi­ caties over alfa­wetenschappen ver­ schijnen onder de naam Ben Engel­ hart), houdt zich in zijn artikel bezig met de problematiek van het verzu­ rende papier. Deze "sluimerende tijd­ bom" wordt gezien als een nog grote­ re cultuurramp dan de brand in de beroemde bibliotheek van Alexandrié (389 na Chr.). In het artikel worden de methoden behandeld om in de toekomst te ko­ men tot de produktie van houdbaar papier. Tevens passeren de nieuwste procédés ter ontzuring van reeds aan­ getast papier de revue. Op het gebied

van de ontzuring lijkt vooral de groot­ schalige aanpak met behulp van gas (DEZ, diëthylzink) in speciale fabrie­ ken een toekomst te hebben. Hoe giganisch het probleem van de boek­ verzuring is blijkt uit de capaciteit van een proeffabriek waar jaarlijks 40.000 boeken ontzuurd kunnen worden; al­ leen al het boekenbezit van de Ameri­ kaanse Library of Congress zou in dit tempo de eerste 200.jaar nog niet ontzuurd zijn. Zoals het betaamt, behandelt een Belg de biotechnologie van het bier­ brouwen. De chemie onder de schuimkraag blijkt zo simpel nog niet te zijn en er is zelfs sprake van "een fijn chemisch samenspel van bitter­ stoffen en geurcomponenten". M et tevredenheid kan men in dit artikel bijvoorbeeld constateren dat bier van lage gisting slechts te verkrijgen is door de werking van de gistsoort met de toepasselijke naam Saccharomyces carlsbergensis. Aan de kennis dat het ontbreken van een schuimkraag in Engels bier het gevolg is van het feit dat er aan de andere kant van de Noordzee ook mannelijke hopplanten (met veel vetten en vetzuren die schuimvorming verstoren) worden toegepast, kan men via weddenschap­ pen in pubs nog menig biertje over­ houden. Natuur Techniek, losse verkoop ƒ 10.95. EOSMagazine. losse verkoop ƒ7,95.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen