Ad Valvas 1989-1990 - pagina 104

tl

PD\pI^/ps

29 SEPTEMBER 1989

De schoorvoetende intrede v a n het plaatjes kijken in de wetenschap Foto s kunnen een geschreven tekst in een boek verlevendigen, daarover bestaat weinig twijfel. Maar kunnen foto's ook een meer prominente rol vervullen als zelfstandige verschaffer van informatie? Hierover lopen de meningen meer uiteen. Het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis wijdde daarom maar eens een conferentie a a n het thema 'fotografie en sociale geschiedschrijving'. Ter conferentie bleek een gereserveerd enthousiasme te heersen: fotografie kan inderdaad als bron van informatie functioneren, maar het is wel oppassen geblazen. Vaak zegt een foto meer over de denkwereld van de fotograaf dan over het leven van de afgebeelde persoon. "Wat is het verschil tussen e e n wetenschappelijk boek e n e e n populair boek? Die v r a a g kreeg e e n medewerkster v a n het Frans Halsmuseum in Haarlem twintig j a a r g e l e d e n tijdens e e n tentamen voorgelegd. Zij piekerde e n piekerde, het klamme zweet brak h a a r uit, ze overwoog verschillende antwoord e n om ze terstond weer te verwerpen. Uiteindelijk b e k e n d e ze het antwoord schuldig te moeten blijven. D a a r o p ontsluierde d e professor het raadsel: "Een populair boek heeft plaatjes e n e e n wetenschappelijk boek niet." Het v e r h a a l is niet alleen typerend voor h o e er in d e wetens c h a p over d e verhouding tussen tekst e n beeld g e d a c h t wordt. Ook in d e journalistiek is l a n g gedacht: h o e schever d e verhouding, h o e beter het is. Een krant a l s Le Monde wenste l a n g e tijd h e l e m a a l g e e n foto's op te nemen. Het werd gezien als d e garantie d a t het blad zich d e reputatie v a n primus inter pares onder d e kwaliteitskranten kon verwerven! Dwarsboomt immers het verstrooiende beeldelement niet per definitie d e diepgravende, inteUectuele analyse? D a a r wordt momenteel w a t minder rigide over gedacht. Er zijn heel w a t 'echte' wetenschappelijke boeken te vinden die met plaatsjes verluchtigd zijn. Niettemin blijft ook in zulke b e e l d e n d e verhouding tussen tekst e n beeld d o o r g a a n s e e n zeer hiërarchische: het geschreven woord is d e b a a s , het beeld moet met e e n knechtenrol g e n o e g e n nemen. De afbeelding e n zijn 'illustraties', het zijn d e voorbeelden e n toelichtingen die het geschreven woord a a n -

schouwelijk moeten verhelderen. Die afkerige houding v a n d e foto als zelfstandige informatiebron is niet alleen te vinden bij stoffige geleerden die bijziend zijn voor al het a n d e r e d a n d e gedrukte regel. Ook m e n s e n met e e n scherp oog voor het visuele kunnen desalniettemin sceptisch zijn. De Amerikaanse schrijfster Susan Sontag is zo iemand. In h a a r boek On photography schreef zij met e e n zekere sympathiserende belangstelling over d e fotografie. Tegelijkertijd gelooft zij echter niet d a t d e foto e e n belangrijke kennisbron k a n zijn.

Diarree Susan Sontag haalt in h a a r boek e e n uitspraak v a n Brecht a a n . Die heeft eens gezegd d a t e e n foto v a n d e Krupp-fabrieken niets over d e organisatie v a n Krupp onthult. Wie iets wil begrijpen over zo'n organisatie zal moeten weten hoe die functioneert. Het functioneren v a n e e n organisatie vindt plaats in d e tijd, en a a n die tijdsdimensie k a n alleen e e n in woorden verteld v e r h a a l recht doen. De foto laat d e context w a a r i n iets g e beurt weg, laat slechts e e n mom e n t o p n a m e zien, g e e n continue m a a r e e n stilgelegde tijd. Door h e d e n d a a g s e cultuurpessimisten als Neil Postman e n George Steiner wordt die kritiek op het beeld nog krachtiger onder woorden gebracht. Met lede ogen zien zij d e verhouding tussen woord e n beeld steeds meer verschuiven, in d e videoclipcultuur wordt d e visuele diarree nu met karrevrachten tegelijk over

Fotografie is niet zo'n onbevooroordeeld m e d i u m a l s het lijkt

Koos Neuvel onze frisgewassen hoofden uitgestort. Het oprukken v a n het beeld b e tekent voor zulke denkers e e n fragmentarisering e n e e n atomisering v a n d e realiteit. Ze onderkennen in d e media e e n neiging om alle informatie v a n zijn context te ontdoen. Net zoals d e foto e e n momentopname weergeeft zonder d a t duidelijk wordt wat d a a r a a n vooraf ging of w a t er d a a r n a gebeurde, zo is ook het nieuws in kranten e n op d e televisie e e n bundeling v a n volkomen o p zichzelf s t a a n d e momenten; kortstondige sensaties die n a d a t h u n effect is uitgewerkt ingeruild worden voor nieuwe visuele prikkels. Het legg e n v a n verbale s a m e n h a n g e n is voor d e beeldenjunkie e e n te t r a g e e n te vermoeiende bezigheid.

Deprimerend De Duitse hoogleraar Detlei Hoffmann moet e e n beetje lachen w a n n e e r die kritiek op d e terreur v a n het beeld a a n h e m voorgelegd wordt. "Dat zijn d e primerende boeken", zegt hij over d e werken v a n d e g e noemde cultuurcritici. Niet d a t hij d e kritiek niet serieus wenst te n e m e n m a a r hij ziet er niet zoveel in om terug te keren n a a r d e tijd w a a r i n het woord het prim a a t h a d boven het beeld. Hoffmann: "Ik denk d a t iedere vorm v a n hiërarchie verkeerd is. Dat neemt niet w e g dat ik wel e e n persoonlijke hiërarchie h e b , iets w a t vooral door mijn libido b e p a a l d is: ik kijk liever n a a r beelden d a n dat ik teksten lees. Op die manier komt d e voorkeur

Michiel Wijnbergh/Hollandse Hoogte

voor e e n b e p a a l d type bron tot stand." Dialectisch - als e e n echte Duitse denker vindt Hoffmann d a t d e relatie tussen woord en beeld dialectisch g e d a c h t moet worden - dienen ze elkaar a a n te vuUen e n n a a r e e n hoger plan te heffen. Woorden kunnen d e broodnodige context a a n e e n foto verschaffen, uitleggen onder welke omstandigheden hij g e m a a k t is, door wie, met welk doel enzovoort. O p die m a nier hoeft het oprukken v a n het visuele in d e w e t e n s c h a p beslist g e e n knieval te betekenen voor d e achterlijkheid, hoeven foto's g e e n cheap thrüls te zijn voor d e g e n e n die er a n d e r s niet in slagen zich ook m a a r e e n halve minuut te concentreren.

Cliches Het gebruik v a n d e foto als wetenschappelijke informatiebron lijkt bovendien e e n evident voordeel met zich m e e te brengen: d a t v a n e e n objectief beeld v a n d e geschiedenis. Het lezen v a n teksten uit archieven schept voor e e n historicus of antropoloog veel meer afstand. De mogelijk subjectieve interpretaties v a n d e schrijver v a n die historische teksten s t a a n e e n zuiver beeld v a n het

De foto's zijn d a n ook niet te beschouwen als e e n exacte w e e r g a v e v a n d e toenmalige werkelijkheid, ze zeggen veel over d e mentaliteit v a n d e makers ervan. In deze gevaUen sluiten d e foto's n a a d l o o s a a n bij d e christelijk-koloniale ideologie die in het begin v a n deze e e u w nog in zijn voUe naïviteit voortwoekerde.

Tegendraads D a a r m e e zijn w e weer terug bij af. De voorsprong die het beeld op het woord voor zich scheen te mogen opeisen, op grond v a n e e n veronderstelde nauwgezettere reproductie v a n d e historische realiteit, is weer teniet g e d a a n . Het fotografische beeld biedt g e e n zuivere aanblik m a a r wordt vertroebeld door vooroordelen, ideologieën e n door hetgeen d e fotograaf g r a a g wil zien. Uiteindelijk is het fotografisch beeld niet veel minder subjectief d a n het geschreven woord. Kunnen foto's als betrouwbare historische kennisbron derhalve gevoeglijk afgeschreven en verscheurd worden? Zulke drastische m a a t r e g e l e n blijken achterwege gelaten kunnen worden. De foto's bevatten wel de-

De visuele d i a r r e e wordt nu met k a r r e v r a c h t e n tegelijk over onze frisgewassen hoofden uitgestort verleden in d e w e g . Bij fotografie lijkt die filter v e r m e d e n te kunnen worden. Weliswaar kent iedere foto ook e e n m a k e r m a a r die dringt zich in dit medium minder hinderlijk op. Wie e e n o u d e foto bekijkt, staat ogenschijnlijk in direct contact met het verleden, elke distantie in tijd en ruimte is voor d a t ogenblik opgeheven. Helaas ligt het niet zo eenvoudig. Als e e n rode d r a a d liep door d e verschillende conferentie-lezingen d e poging h e e n d e poging a a n te tonen d a t d e fotografie niet zo'n onbevooroordeeld medium is als het lijkt. Zo wilde d e Engelse onderzoekster Sarah Graham-Brown weten hoe vrouwen uit het MiddenOosten in het begin v a n deze e e u w w e r d e n afgebeeld door westerse fotografen. Het blijkt dat op die foto's d e westerse clichés over oosterse vrouwen trouwhartig gereproduceerd worden: portretten v a n vrouw e n in e e n h a r e m e n veel foto's w a a r i n ze als o n g e m e e n exotische wezen afgebeeld werden. Voor donker Afrika liggen d e zaken al niet a n d e r s . De antropoloog Raymond Corbey onderzocht oude missie-foto's e n telkens weer viel h e m het stereotype karakter v a n die foto's op. Zo worden Afrikaanse stamhoofden steevast geportretteerd terwijl ze hun respect betuigen a a n Europese missionarissen of a a n e e n chistelijk symbool als het kruis. Zelden worden d e rituelen e n het familieleven in d e dorpen op e e n w a t meer 'neutrale' wijze afgebeeld, altijd op e e n enigszins denigrerende manier.

gelijk zinnige informatie, alleen moet je ze soms op e e n tegend r a a d s e manier 'lezen', tegen d e oorspronkelijke bedoeling v a n d e makers in. Een goed voorbeeld v a n zo'n t e g e n d r a a d s e foto-lezing bied e n d e Nijmeegse historici Cor van der Heijden en Gerard Rooijakkers. Zij onderzochten d e foto-collectie v a n d e Brabantse schilder Gindra, e e n tijdgenoot v a n Vincent v a n Gogh. Die foto-collectie b e s t a a t geheel uit portretten uit het dagelijkse leven in het dorp Bladel.

Pijn in het hart Een nogal romantisch type w a s die Gindra. Met pijn in het hart z a g hij a a n hoe d e traditionele boeren- en visserswereld a a n het verdwijnen w a s . Her e n d e r ontsierden de industriële schoorsteenpijpen het ongerepte Brabantse l a n d s c h a p . Gindra wilde met zijn foto's die verdwijn e n d e wereld vastleggen; e e n wereld v a n ongeletterde lieden die zijns inziens n o g dicht bij d e natuur stonden, v a n mensen die nog gehecht w a r e n a a n traditie e n die nog niet meegesleurd w a r e n in d e historieloze m a a l stroom v a n d e moderne, d y n a mische samenleving. Voor zijn foto's zocht Gindra b e wust lokaties e n situaties uit die correspondeerden met zijn artistieke e n politieke opvattingen. Dat wil niet zeggen d a t d e w e reld die hij portretteerde niet b e stond, m a a r wel d a t d e illusie dat e e n representatief beeld v a n het leven in e e n klein dorp wordt geboden, moet worden

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen