Ad Valvas 1989-1990 - pagina 75

fD\FS^/pS

15 SEPTEMBEl 1989

Vakgroep Fries b e s t a a t veertig jaar, m a a r :

Friezen kan je nog steeds ongestraft discrimineren Hollanders begrijpen niet waarom Friezen volharden in het spreken van hun rare taaltje. Alleen klunen, skütsjesilen en Beerenburg zijn erkende begrippen, maar verder staat het Fries in gering aanzien als zelfstandige taal. Universitaire erkenning heeft het Fries wèl gekregen. Aan de VU bestaat de studierich­ ting op 30 september veertig jaar. "Bij Fries zijn we al klaar voor Europa 1992. De contacten met d e instellingen in Europa w a a r Fries wordt g e d o c e e r d zijn al gelegd e n w e kijken ook buiten d e Friese grenzen als w e d e ge­ schiedenis v a n d e Friese taal behandelen," zegt prof.dr. Henk Meijering, hoogleraar Oud­ Fries a a n d e Vrije Universiteit. Hij bezet s a m e n met prof.dr. To­ nia Fei tsma (Middel­ e n N ieu'w­ Fries) d e leerstoel Fries die in 1949 werd opgericht a a n d e VU. De letterenfaculteit w a s vlak n a d e oorlog erg klein. Studenten konden alleen worden opgeleid in N ederlands, klassieke talen e n Semitische talen. Dat Fries eerder e e n plaats kreeg in het talenpakket d a n Frans, Duits en Engels, lijkt niet erg logisch, m a a r k a n volgens Feitsma ver­ klaard worden uit het b e s t a a n v a n e e n grote V U ­ a a n h a n g in Friesland. "De directeuren hiel­ d e n toentertijd sterk rekening met d e w e n s e n v a n d e leden v a n d e Vereniging voor weten­ schappelijk onderwijs op gere­ formeerde grondslag. De Frie­ zen leefden sterk m e e met het lot v a n d e VU e n g a v e n veel geld." De eerste hoogleraar Fries, Klaas Fokkema, w a s zeer geïn­ teresseerd in d e i U twend i ge taalgeschiedenis v a n het Fries, iets wat hij g e m e e n heeft met zijn opvolgers Meijering e n Feitsma. De zeven hoofd vakstu­ denten Fries e n d e bijvakkers

(bijvoorbeeld predikanten op w e g n a a r d e Friese kansel) le­ ren bij dit vak onder a n d e r e hoe buitenstaanders ("Hollanders") door d e e e u w e n h e e n tegen het Fries hebben aangekeken. Feitsma: "We vergelijken het Fries met talen v a n minderhe­ d e n als Basken, Bretons e n Wel­ shmen. Dat zijn ook talen die n a d e middeleeuwen in d e m a r g e v a n e e n dominant taalgebied terecht zijn gekomen e n moeten vechten voor erkenning."

Belachelijk De universitaire erkenning v a n het Fries (leerstoelen in Amster­ dam, Groningen, Utrecht e n Lei­ den) betekent niet dat het Fries ook maatschappeli jk in a a n z i e n staat. Feitsma vindt dat "Hollan­ ders" v a a k met twee m a t e n me­ ten. "Ze n e m e n d e taal v a n Es­ ten, Letten, Litouwers, Bretons e n Basken zeer serieus ­de Bas­ ken helemaal, w a n t die schie­ ten­, m a a r Fries, ja gut, dat is iets belachelijks. Mensen die vlak n a a s t d e deur w o n e n moe­ ten zich niet zo aanstellen." Meijering heeft wel e e n verkla­ ring voor deze geringe w a a r d e ­ ring voor d e Friese taal. "Het verschü tussen bijvoorbeeld het Engels e n het Welsh is taalkun­ dig veel groter. I e m a n d v a n ge­ middelde intelligentie hoeft m a a r drie m a a n d e n in Fries­ l a n d te w o n e n om Fries te kun­

Frank van Kolfschooten n e n verstaan, terwijl het leren v a n Welsh jaren kost." Volgens Feitsma moet e e n t a a l om voor vol te worden a a n g e ­ zien minstens e e n leger achter zich hebben, a n d e r s spreekt m e n v a n e e n dialect. En men­ sen die e e n dialect spreken mo­ g e n in Nederland straffeloos ge­ discrimineerd worden. Feitsma: "Als d e w e e r m a n e e n Suri­ n a a m s accent heeft, d a n is het discriminatie om dat accent te verbieden. Surinamers vormen immers e e n groep die officieel gediscrimineerd wordt. M a a r mensen v a n buiten d e Rand­ stad zijn niet erkend als groep, dat zijn gewoon boeren van bu­ ten, e e n soort defecte N ederlan­ ders die n i e m a n d serieus hoeft te nemen." In Friesland blijft m e n overi­ g e n s onverstoorbaar Fries spre­ ken. Een onderzoek w e e s in 1984 uit dat nog meer d a n d e helft v a n d e Friezen thuis Fries spreekt, e n dat meer d a n ne­ gentig procent Fries k a n ver­ staan. Het platteland is niet meer h o m o g e e n friestalig sinds d e invasie v a n Hollanders die e e n t w e e d e huis kochten in Friesland.

Wiegel Fries is n a d e oorlog ook door­ g e d r o n g e n tot onderwijs, b e ­ stuur e n ambtenarij. Het is ver­ plicht op d e basisschool, op ver­ gaderingen van gemeenten en Provinciale Staten wordt v a a k Fries gesproken (in d e j a r e n dertig w a s dat verboden), er zijn Friese plaats­ e n s t r a a t n a m e n e n e e n verdachte m a g zich zelfs in het Fries verdedigen voor d e rechter.

^ijct^ck%c^tCK Samenstelling: Koos N euvel

Onder intellectuelen Nederlandse intellectuelen, b e s t a a n die eigenlijk wel? Zo'n twee j a a r g e l e d e n ging d e Groningse hoogleraar filosofie Lóüe Nauta in e e n geruchtmakend es­ say n a a r h e n op zoek. A a n d e universi­ teit trof hij h e n m a a r nauwelijks a a n . Niet dat d a a r g e e n g o e d e vakweten­ s c h a p wordt b e d r e v e n m a a r 'echte' in­ tellectuelen ­ d e types die zich overal m e e bemoeien e n voortdurend kritische standpunten innemen ­ die zijn er m a a r spaarzaam. En toch b e s t a a n ze, die N ederlandse intellectuelen. Alleen, zo stelde N auta, n e m e n ze hier niet d e vermomming v a n geleerde a a n m a a r die v a n columnist. En d a n kom je op n a m e n terecht als: Hofland, Blokker, Rubinstein, Kous­ broek, Tromp e n Brandt Corstius. Het verschil met buitenlanders is dat N eder­ landers veel meer huiveren om zich er­ g e n s voor in te zetten. Terwijl in e e n land als Frankrijk iedere zichzelf res­ pecterende intellectueel a a n d e lopen­ d e b a n d petities ondertekent is d e N e­ derlandse intellectueel geneigd zich verre te houden v a n e e n al te direct e n g a g e m e n t . Voor Nauta e e n duidelijke tekortkoming. In zijn het jongste nummer v a n het NIEUW WERELD TIJDSCHRIFT her­ neemt N auta zijn poging e e n groeps­ portret v a n d e N ederlandse inteUigen­ tia te schilderen. Opvallend in dit stuk is

evenwel d e geheel a n d e r e toon die er in a a n g e s l a g e n wordt. Overheerste twee j a a r g e l e d e n n o g d e kritiek op d e N e­ d e r l a n d s e intellectueel, nu wordt hij on­ der loftuitingen bedolven. Nauta spreekt over d e opkomst v a n d e 'nieuwe' intellectueel, die zo in d e j a r e n zestig te d a t e r e n valt. Diens profiel ziet er ongeveer als volgt uit: hij werd actief toen in het Westen vermolmde institu­ ties onder vuur k w a m e n te staan; zijn fantasie werd geprikkeld toen op diver­ se plaatsen werd g e r o e p e n dat d e ver­ beelding a a n d e macht moest komen; hij is niet in te delen in traditionele links­ rechtsschema's, zonder d a a r m e e echter een kleurloze middenfiguur te worden. De nieuwe intellectuelen die N auta noemt zijn voor e e n deel dezelfde als die v a n twee j a a r geleden: Blokker, Hofland, Kousbroek. W a a r N auta h e n twee j a a r geleden nog e e n gebrek a a n e n g a g e m e n t toedichtte, d a a r blijken zij nu voor democratische w a a r d e n op d e bres te staan. Eigenaardig, dit verschil in w a a r d e r i n g bij N auta. De intellectuelen die hij noemt zijn bij mijn weten niet d u s d a n i g v e r a n d e r d dat e e n grondige h e r w a a r ­ dering onontkoombaar is geworden. Waarschijnlijk is N auta zelf het meeste v e r a n d e r d en is hij onder ' e n g a g e m e n t ' iets a n d e r s g a a n verstaan: niet langer d e ondubbelzinnige identificatie met

Prof. Tonia Fei tsma: "Fri ezen worden gezi en als defecte Nederlan­ ders" , Foto Sidney Vervuurt, AVC/VU Het is m a a r d e v r a a g of dat laatste verstandig is, want d e rechter spreekt d e verdachte wel in het N ederlands a a n . In het Fries antwoorden op e e n in het N ederlands gestelde v r a a g wordt in Friesland als onbe­ hoorlijk beschouwd, e e n teken hoe diep d e Hollandse domi­ nantie al in d e Friese m o r a a l is binnengedrongen. De overwinningen v a n het Fries zijn volgens Feitsma allerminst te dankeri a a n Hans i W egel, commissaris der Koningin in

politieke b e w e g i n g e n m a a r meer het individualistisch a g e r e n op grond v a n e e n b e p a a l d e democratische gezind­ heid. Zodoende kunnen intellectuelen die eerder afzijdigheid werd verweten nu als zeer politiek betrokken getypeerd worden. W a a r e e n kleine wisseling in perspectief al niet toe k a n leiden.

De vijftig j a a r g e l e d e n overleden Weense intellectueel S. Freud wordt in PSYCHOLOGIE uitgebreid d e schedel gelicht. In e e n viertal artikelen worden d e talloze vertakkingen v a n zijn g e ­ dachtengoed in het h e d e n blootgelegd. Met n a m e het artikel v a n Douwe Draaisma over Freud en zijn feministi­ sche critici is interessant. Vele d a m e s h e b b e n d e denkbeelden v a n Freud als typisch mannelijk e n p a ­ triarchaal gediskwalificeerd e n h e b b e n e e n a a n t a l v a n diens case­studies in een nieuw, feministisch licht geherinter­ preteerd. O n d a n k s d e verstrekkend­ heid v a n die kritiek n e m e n d e feminis­

Friesland. Ze heeft indertijd in e e n open brief a a n d e minister v a n binnenlandse zaken fel ge­ protesteerd tegen zijn komst, en is sindsdien niet v a n mening veranderd. "Wiegel zegt wel dat hij zijn hart heeft verloren a a n Friesland, m a a r dat slaat alleen op het landelijke karakter. O p d e taal kijkt hij neer. De p a a r Friese woordjes die hij heeft ge­ leerd om bij het skütsjesilen d e populaire jongen uit te kunnen h a n g e n , spreekt hij zelfs n o g slecht uit."

tes, zegt Draaisma, wel degelijk e e n a a n t a l v a n zijn vooronderstellingen over: bijvoorbeeld het idee d a t hysterie k a n verdwijnen door zelfinzicht, of het idee dat dromen e e n latente inhoud h e b b e n die door a n a l y s e opgehelderd k a n worden. De patriarch Freud wordt nu zelf met zijn eigen methodes onder­ zocht. Draaisma: "Terzijde v a n d e divan zitten nu d e feministen e n die h e b b e n v a n Freud goed leren luisteren: woordkeus, haperingen, inconsistenties, verspre­ kingen ­ alles k a n e e n aanwijzing zijn, g e e n enkel motief blijft verborgen." Draaisma concludeert d a n ook dat er g e e n psychologische theorie b e s t a a t die zozeer bekritiseerd is als d e psy­ choanalyse, m a a r dat d e psychoanaly­ se zelf het g e r e e d s c h a p voor die kritiek heeft aangereikt. De psychoanalyse biedt zelf d e ruimte om elk g e a n a l y ­ seerd geval te alle tijde met dezelfde middelen opnieuw te a n a l y s e r e n e n te herinterpreteren. Er zijn ook m e n s e n die kritiek h e b b e n op Freud zonder dat ze ook m a a r é é n en­ kele premisse w e n s e n te accepteren. Karel v a n het Reve ­ of hij ook tot d e nieuwe intellectuelen gerekend moet worden vermeldt Lolle N auta h e l a a s niet ­ is d a a r het prototype v a n . Hij zou wel dit manifest willen laten r o n d g a a n : "Ondergetekenden iz jn van meni ng dat de theori eën van Si gmund Freud, ze­ nuwarts te Wenen, geen van alle houd­ baar iz jn en ei genli jk op ni ets geba­ seerd zi jn." Van het Reve schat dat in Nederland hooguit vijf m e n s e n zouden r e a g e r e n . Die droomduidingen, zegt hij, zouden v a n d e eerste d e beste piskijker afkomstig kunnen zijn. Maar ook Van het Reve zegt veel v a n Freud gelezen te hebben. Het achteloos a a n d e zenuw­ arts te W e n e n voorbijgaan, lijkt tegen­ woordig onmogelijk te zijn g e w o r d e n . »

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen