Ad Valvas 1989-1990 - pagina 497

PAGINA 9

AD VALVAS 10 MEI 1990

'Hoogleraren horen niet achter een bureau' Experimenteel psycholoog prof. A.F. Sanders eredoctor Vrije Universiteit van Brussel Henk V l a m i n g

"Ach, waarom zou ik nu nog van be­ trekking veranderen", zegt prof. dr. Andries Frans Sanders bijna gelaten. "Op mijn leeftijd moet je dat niet meer doen." Valse bescheidenheid van een 57­jarige hoogleraar met een eredoctoraat, waarvan de bul nog bij­ na knispert van nieuwigheid. Sanders geldt als een big shot in de experimentele psychologie. Zijn car­ rière voerde hem van het Instituut voor Zintuigfysiologie T NO in Soes­ terberg via Tilburg, Aken, de Ver­ enigde Staten en Israël naar de VU. Aan de De Boelelaan houdt hij zich onder andere onledig met ergono­ mie, een vakgebied dat de interactie tussen de mens en diens werk bestu­ deert. Samen met collega's van de fa­ culteit Bewegingswetenschappen be­ studeert hij menselijke vaardigheden, zoals lezen en schrijven. Onlangs nog werden deze geleerden gepasseerd toen ze een bewegwijzering voor de VU wilden ontwerpen. De opdracht werd aan een ontwerpbureau ge­ gund. "Het college van bestuur wist vast niet dat wij dat konden", zucht San­ ders, die er duidelijk nog steeds de smoor in heeft. "En dan zegt het col­ lege nog wel dat ze het contracton­ derzoek willen bevorderen. We lijken wel profeten die in eigen land niet worden geëerd." Onze zuiderburen tonen zich daaren­ tegen openlijk gecharmeerd van de inspanningen van professor Sanders. Eind april verleende de Vrije Univer­ siteit ­die van Brussel­ hem een ere­ doctoraat in de psychologie. Vanwe­ ge "de hoge graad van exactheid die hij met zijn onderzoekingen en be­ schouwingen bereikt, zijn consequen­ te drang tot heldere vraagstellingen en de hoge maatstaven die hij aanlegt voor zijn eigen onderzoek en dat van anderen als organisator en redac­ teur", zo verwoordden de Brusselaars hun motivering.

Maatwerk Fraaie woorden, waaraan het bij geen enkele huldiging ontbreekt. T och zijn het in het geval van Andries San­ ders geen holle woorden. Professor Sanders heeft zijn reputatie van gede­ gen onderzoeker niet achter het bu­ reau opgebouwd. Experimenteren is maatwerk waarbij snel iets fout kan gaan, zo redeneert de rijzige hoogle­ raar. Hij liet het laboratoriumwerk dan ook niet graag aan assistenten over. 'Tot ik in 1980 deed ik bij TNO bijna al mijn metingen zelf', zegt hij over zijn 27­jarige baan bij het onderzoeks­ instituut van TNO. "Toen werd ik onderdirecteur en daarna heb ik daar nauwelijks meer achter de knoppen gezeten. Het is een beetje uitzonder­ lijk om al die jaren zelf de experi­ menten uit te voeren, maar er zit een

Prof. dr. A.F. Sanders, die proefpersonen voor een experiment nacii­ tenlang door de Betuwe liet rijden, is eredoctor geworden aan de Vrije Universiteit van Brussel. Omdat hij zo'n nauw­ keurige onderzoeker is, zeggen de Belgen. In het buitenland leerde hij hoe je goede onderzoekers kweekt: zoals de gezel in de middeleeuwen het vak afkeek van de meester. "Een hoogle­ raar moet niet achter zijn bureau zitten, maar zijn studenten motive­ ren en leren om goede vragen te stellen."

Prof. Sanders: "Deetman heeft in acht jaar meer veranderd dan zijn voorgangers in een eeuw ." Foto Sidney Vervuurt AVC/VU

gevaar in als je ze door onervaren mensen laat doen. Experimenteren moet heel nauwkeurig gebeuren en er kunnen snel fouten worden ge­ maakt. Er werkten wel eens studen­ ten als stagiaires bij ons en bij zeker de helft van de metingen was ik aan­ wezig. Ik zat er bovenop." De hoogleraar is een 'ouwe rot' in het opzetten en doen van experimen­ ten. Bij TNO toonde hij zich een nij­ ver onderzoeker die er lustig op los experimenteerde. Zo liet hij proef­ personen een hele nacht over de snelwegen van de Betuwe rijden om reacties van de zintuigen te meten. Dit soort onderzoeken hield recht­ streeks verband met problemen uit de praktijk van alledag. "Ik heb heel wat uren doorgebracht bij de Rijks­ luchtvaartdienst op Schiphol", zegt Sanders over de periode waarin hij de controleerbaarheid van verkeersstro­ men vanuit de lucht onderzocht.

Er was een evenwicht tussen toege­ past en fundamenteel onderzoek." Als voorbeeld noemt hij een onder­ zoek naar bedieningspanelen. Uit de industrie werd de vraag gesteld hoe groot een ideaal paneel zou moeten zijn. Een te groot paneel is moeilijk controleerbaar, omdat waarnemers hun aandacht over een te groot ge­ bied moeten verdelen. Op een te klein paneel kunnen de verschillende functies echter niet meer goed van elkaar worden onderscheiden. Elke vraag uit het bedrijfsleven over pane­ len leverde een concreet advies op. Maar Sanders keek verder dan de rugpijn of stress van de arbeiders die de panelen bedienen en verdiepte zich in de problematiek van wat hij het 'functionele gezichtsveld' noem­ de. Zijn onderzoek mondde uit in een proefschrift, waarop hij in 1963 pro­ moveerde aan de universiteit van Utrecht.

Evenwicht

Prijs

"Mijn werk bij TNO bestond per defi­ nitie voor een belangrijk deel uit toe­ gepast onderzoek. Ik was gedwongen om met beide benen op de grond te blijven staan 7r>dat er brood op de plank kwam. Maar ik probeerde tege­ lijk lijnen voor een fundamentele vraagstellingen naar voren te halen.

Rondcirkelen in vliegtuigen en proefkonijnen over de Betuwe jagen.' En dan nog promoveren ook. Het moet wel het toppunt van weten­ schappelijk genot betekenen. Het was inderdaad spannend en leuk werk, erkent Sanders. Ook dankbaar werk, want iedereen begrijpt waar je mee bezig bent. Maar je moet het wel aan­ kunnen. Frustraties, inzinkingen en depressies vormen vaak de prijs van experimenteel onderzoek, zo >veet Sanders uit eigen ervaring. "Ik heb medewerkers bij TNO in de crisis zien raken, omdat ze niet toebe­ reid waren op wat er van hen werd verlangd", herinnert de hoogleraar zich. "Als student hadden ze een aan­ tal cursussen gevolgd en zich bepaal­ de vaardigheden eigen gemaakt. Maar ze wisten niet hoe ze een vraag voor toegepast onderzoek moesten formuleren. Ook fundamentele vra­ gen konden ze niet stellen. Ze ston­ den daar maar met twee linkerhan­ den."

Advertentie

Een uitnodiging aan academici en HBO­ers die een bedrijf willen starten Heeft u durf, een innovatief product of dienst en kunt u beschikken over fl. 21.000,— of meer in financiën, dan kan Stichting Werk Amsterdam door P articipaties (SWAp) u mogelijk helpen. Door een samenwerking met het Innovatief Starters Fonds B.V. is het mogelijk u risico­dragend vermogen te ver­ schaffen, alsmede kennis en ervaring in het bedrijfsleven.

Wilt u informatie over SWAp en ISF dan kunt u terecht bij drs. D. Winkel, projectleider SWAp, tel. 020 ­ 548 5713.

"Ik heb dat zelf vroeger ook meege­ maakt. In je eerste jaren als onderzoe­ ker loop je je identiteit nog te zoeken. Er komen drie fases: in de eerste kom je ergens binnen en denk je dat je al­ les weet. In de tweede fase komen de

depressies en in de derde kom je er langzaam bovenop en vraag je je af of je werk goed is. Als onderzoeker zit je voortdurend in de vuurlinie. Je bent altijd bezig met dingen die je niet weet en je zoekt altijd naar ongebaan­ de paden. Soms beland je daarbij op doodlopende wegen. Het stellen van goede vragen leer je niet ilit een boekje. Het is een proces dat je je al­ leen door schade en schande eigen maakt."

Zonder angst "Ik heb twee hele goede aio's gehad die uiteindelijk bij een bureau voor marktonderzoek terecht zijn geko­ men. Toen ik ze later nog eens sprak en vroeg hoe het beviel, zeiden ze dat basisonderzoek veel spannender was. Maar nu werken ze voor het eerst zonder angst, zonder de voortdurende spanning dat het fout kan gaan, of je wel de goede vraagstelling hebt en of je het overzicht kan behouden. In de loop der jaren groei je langzaam over die angst heen. Elke keer als ik een artikel heb ingestuurd en ik krijg een brief van het desbetreffende tijd­ schrift, voel ik me nog een beetje bang. Vorig jaar is er nog een artikel van mij afgewezen. Zolang je daar niet doorheen bent, blijf je bang. Ik merk dat het voor aio's bevrijdend is dat ik dit soort verhalen vertel." Universiteiten moeten zich afvragen hoe ze hun studenten goed voorbe­ reiden op de praktijk, zo betoogt San­ ders. Elke universiteit probeert meer te zijn dan een doodgewone lesboer. Ze willen ook eersteklas onderzoekers afleveren. Het zal er in de nabije toe­ komst om gaan of ze daarin zullen slagen. "In Israël en de Verenigde Staten heb ik gezien hoe dat op hun gradu­ ate schools gebeurt, zeg maar bij hun aio's. Je hebt een hoogleraar en een aantal studenten, die met elkaar om­ gaan zoals meester en gezel bij de middeleeuwse glides. Studenten gaan vier jaar door de mangel, ze werken zich rot en zijn al die jaren de slaaf van de hoogleraar. Ze kijken het vak van hem af. Zo hoort het en niet an­ ders." "Hoogleraren horen niet terugge­ trokken achter een bureau te zitten,

met wat boeken, een beetje schrijven en wat commissiewerk. Ze moeten studenten motiveren en hen goede vragen leren stellen. Ik leer mijn stu­ denten hoe ze moeten meten. Ik ben zelf meestal de eerste proefpersoon als hier een experiment wordt opge­ zet. Proefpersonen moeten handelin­ gen uitvoeren en je verwacht dat ze zullen doen wat je van ze verlangt. Maar er is een kans dat ze iets anders zullen doen dan je denkt. Als je dat niet in de gaten hebt, ontstaat er een chaos. Dus ga ik altijd eerst het expe­ riment testen om te kijken of het goed is opgezet." Zo was hij de eerste die zich onder­ wierp aan een experiment waarbij oogbewegingen werden gemeten. Het had betrekking op een onderzoek naar visueel zoeken naar een bepaald voorwerp te midden van vele andere.

Mentaliteit Sanders onderkent dat inzet van deze orde een zaak van mentaliteit is, die je een hoogleraar nu eenmaal niet kunt opleggen. Toch hangt hier het succes van de tweede fase, de oplei­ ding voor onderzoekers, van af. "Zo moet het, anders faalt het", zegt hij beslist. "De meester uit het gilde had ook een morele verantwoordelijkheid voor de gezel. Dat hoort erbij, vind ik. Als ik buitenlandse hoogleraren op bezoek heb, die mijn onderzoek ko­ men bekijken, neem ik hen altijd mee naar de aio's. Die moeten uit hem zien te zuigen wat ze kunnen. Ik pro­ beer die morele verantwoordelijkheid te praktizeren." "Die mentaliteit is groeiende, ik zie het overal om mij heen. Ik denk dat het in hoog tempo de goede kant op gaat. Dat komt ook doordat het hoger onderwijs onder druk staat. Deetman heeft in acht jaar meer veranderd dan zijn voorgangers in een eeuw. Er was een hoop terechte kritiek op hem, maar er moest iets gebeuren om de universiteit voor te bereiden op de eenentwintigste eeuw. Het is helder dat hij fouten heeft gemaakt, maar hij heeft tenminste iets in gang gezet. Ik denk dat hij achteraf de geschiedenis in zal gaan als een ondernemend mi­ nister."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen