Ad Valvas 1989-1990 - pagina 311

A D VALVAS 1 FEBRUAR11990

PAGINA 3

Tussen geest en stof Psychoneuro­immunoiogie vakgebied in opkomst

Martin Enserink Moeten mensen die onder stress leven extra oppassen tijdens een griepepidemie? Heeft kanker bij een zonnig karakter minder kans? Vragen voor de psychoneuro­im­ munoiogie, een vakgebied dat in het AlDS­tijdperk steeds meer in de belangstelling komt te staan. Bij de vakgroep Farmacologie wordt onderzoek gedaan naar de complexe wisselwerking tussen geest en stof. In één van de vele literaire verha­ len over AIDS die recent zijn gepubli­ ceerd, doet de hoofdpersoon verwoe­ de pogingen zich een voorstelling te maken van zijn immuunsysteem, de witte bloedlichaampjes die zich wape­ nen tegen indringers. Zo'n creatieve visualisatie zou helpen de ziekte te bestrijden. Dat dit maar half lukt komt doordat bij de patiënt steeds weer beelden op­ doemen van de film waarin een on­ derzeeboot vol artsen werd verkleind tot miniatuurformaat, om in het li­ chaam van een zieke president re wor­ den gebracht. In die film, Fantastic Voyage, wordt actrice Raquel W elch belaagd door griezeUge plastic mon­ sters: de witte bloedlichaampjes. Geen opwekkende gedachte. De Simonton­methode, waarbij pa­ tiënten zich de microscopische strijd in hun lichaam levensecht voor de geest moeten halen, wordt ook in Ne­ derland wel gebruikt bij AIDS en kan­ ker. De achterliggende gedachte: de geestesgesteldheid heeft een grote in­ vloed op de lichamelijke gezondheid. Die gedachte begint de laatste decen­ nia steeds meer terrein te winnen, ook in de wetenschap. In Rotterdam bestaat sinds vorig jaar zelfs een onderzoekscentrum, het Helen Dowling­instituut, dat de rela­ tie tussen geest en gezondheid weten­ schappelijk probeert te onderbouwen, en er therapieën op baseert. De psychoneuro­immunoiogie is het vakgebied dat de relatie tussen de hersenen en het afweersysteem pro­ beert te achterhalen. Aan de VU houdt een groepje onderzoekers van de afdeling Farmacologie zich hier­ mee bezig.

Aanvankelijk was het vakgebied vooral het werkterrein van psychiaters en psychologen, die de afweer van depressieve patiënten en mensen on­ der stress gingen onderzoeken. Voor de immunologie, de wetenschap van het afweersysteem, was dat een zeer onorthodoxe werkwijze. Immunolo­ gen plachten het immuunsysteem niet in levende dieren of mensen te bekijken, {in vivo) maar in de reageer­ buis, ofwel in vitro (letterlijk: in glas). Nu nodigde het systeem daar ook wel toe uit. De belangrijkste schakels, de witte bloedlichaampjes, blijken het namelijk uitstekend te doen als ze, uit het bloed verwijderd, in een kweek­ flesje worden gestopt. Ze groeien, de­ len zich en produceren antistoffen zoals ze dat in het lichaam ook doen. "Dat leidde onder immunologe.i soms tot de gedachte: blijkbaar heb­ ben ze het lichaam niet nodig", zegt dr.F. Berkenbosch van Farmacologie. "En in zekere zin is dat ook zo: het is een betrekkelijk autonoom systeem". Toch is die autonomie maar schijn. De witte bloedcellen blijken onder­ ling te communiceren, door stoffen af te scheiden, de interleukinen. W at blijkt nu? Diezelfde interleukinen ­ er zijn er inmiddels acht ontdekt ­ heb­ ben ook een uitwerking op de herse­ nen. Lichaamsverschijnselen waarvan bekend is dat ze door de hersenen worden geregeld, zoals koorts, slaap en gebrek aan eetlust, blijken door interleukinen beïnvloed te worden. We krijgen dan ook vooral koorts als het immuunsysteem in actie komt: tijdens een infectie. Er is dus wel degelijk communica­ tie van het immuunsysteem naar de hersenen. En ook het omgekeerde is het geval. De hersenen scheiden ver­ schillende hormonen af, die het im­ muunsysteem tot activiteit manen, of juist remmend werken. Uit ander on­ derzoek is bekend dat een deel van die hormonen vooral onder bijzondere psychische toestanden wordt afge­ scheiden, zoals stress en depressies.

Stress Het ligt dan ook voor de hand te verwachten dat stress, toch al verant­ woordelijk gesteld voor van alles en nog wat, ook de afweer beïnvloedt. Van veel verschillende kanten is al gemeld dat mensen die onder stress leven een verlaagde afweer hebben,

Onderkast Bijdragen: Martin Enserink en Frank van Kolfschooten

Eredoctoraat voor Calderon, Canderoi, Colderan, Cardenal... In de wandelgangen deden de wildste geruchten de ronde. Wie, oh wie zou­ den toch de gelukkigen zijn die ter gelegenheid van het 22e lustrum van de VU een eredoctoraat krijgen. Er zit in ieder geval een prominente buitenlander bij, zo fluisterde men in de catacomben van het hoofdgebouw. Pogingen om de namen onder embar­ go los te krijgen, strandden. Eerst moest de universiteitsraad beslissen, dan moesten de brievefi nog de deur uit en met die PTT tegenwoordig... Kortom, rector magnificus Datema adviseerde om over een paar weken nog maar eens terug te bellen. M_aar wie was nou toch die buiten­ lander? Ift de fietsenstalling viel on­ danks het hevige zoemen van het

magneetslot ineens een naam te ho­ ren. Calderon. Maar wie is Calde­ ron? Rector Datema wist het niet, er viel een korte stilte toen de redactie van Onderkast hem met deze naam confronteerde. We hoorden hem den­ ken: "Leuk geprobeerd, maar ik trap er niet in." Urenlang staarde de Onderkast­re­ dactie naar de naam. Wie is toch Calderon? En ineens schoot het ons te binnen. Calderon, dat is die cocaine­ handelaar uit Miami Vice.' De redac­ tie had zich laten misleiden door de valse.echo's in de fietsenstalling. Calderon, Canderol, Colderan, Car­ denol... Cardenal!Ernesto Cardenal! Het moest hem zijn, dat kon niet an­ ders. Vijf minuten voor de deadline pasten alle stukjes van de puzzel in­ eens in elkaar en werd duidelijk waarom universiteitsraadslid Bos zo bedrukt had gekeken bij aanvang

S t r e s s - s i t u a t i e s , zoals de ochtendspits, itunnen de afweer verminderen. en dus wellicht vatbaarder zijn voor ziektes. Dat heeft men bepaald door bloed af te tappen (in Utrechts onderzoek betrof het leraren) en te kijken tot welke reacties de witte bloedcellen in een kweekfles in staat zijn. Reageren de cellen sterk op immuunstimule­ rende middelen, en slaan ze gemakke­ lijk aan het delen, dan wordt aangeno­ men dat de afweer 'goed werkt'. Onderzoekers in Engeland meld­ den dat mensen die net een turbulen­ te periode in hun leven hebben door­ gemaakt, vatbaarder zijn voor het ver­ koudheidsvirus. Ook zouden introver­ te types sneller een koutje gevat heb­ ben dan impulsieve, extraverte personen. De onderzoeksgroep van Berken­ bosch wil binnenkort kijken hoe het staat met het immuunsysteem van vrouwen die hun man kort geleden hebben verloren. Sommige onderzoe­ kers rapporteren dat na zo'n ingrij­ pende gebeurtenis de afweer in elkaar zakt. van de vergadering van de universi­ teitsraad. Ernesto Cardenal is een priester en een dichter, die minister van cultuur is in Nicaragua. In een gesprek met The Guardian in 1987 vertelde hij dat hij geen tegenspraak ziet tussen marxisme en christendom. Geloof en politiek vloeien voor hem in elkaar over. "Is het de God van R eagan, of van de multinationals, of de God van de Bijbel die spreekt over de bevrij­ ding van de onderdrukten?" Of de VU hem eredoctor maakt om zijn marxistische overtuigingen is niet bekend. Misschien is de voor­ drachtscommissie wel in vervoering geraakt door de talloze vogels die door Cardenals gedichten vliegen.

'Oort' zorgt voor verrassingen Eindelijk waren ze er: de giro­af­ schriftjes met het salaris over janua­ ri. Afgelopen maandag lagen ze in de bus. Zodat iedereen eindelijk wist hoe de stekelherziening iiad uitgepakt. Dinsdag bleek Oort het ideale onder­ werp voor koffie­, lunch­ en borrel­ praat. Enthousiasme en teleurstelling streden om de voorrang, al naar ge­

Het onderzoek bij Farmacologie richt zich echter in de eerste plaats op het mechanisme van de wisselwerking tussen geest en afweersysteem; het uitzoeken welke hormonenen precies waar uitgescheiden worden, en waar ze effect sorteren. W ant de invloed van het brein op de gezondheid heeft toch gewoon z'n basis in de materie. "Het is erg interessant om dat me­ chanistisch allemaal uit te zoeken. Je komt dan bij de essentie van de psy­ choneuro­immunoiogie, het mind­ body­problem", zegt Berkenbosch. Overigens is hij aanzienlijk voor­ zichtiger in het leggen van een relatie tussen psyche en gezondheid dan veel van zijn collega's. Stress en verkoud­ heid, depressie en kanker: wat Ber­ kenbosch betreft worden er in zijn vakgebied al te veel conclusies getrok­ ken die niet hard te maken zijn. Dat komt met name doordat nog hele­ maal niet vaststaat of een minder ac­ tief immuunsysteem inderdaad snel­ ler tot ziekte leidt.

Foto Bram de Hollander

Berkenbosch: "Bij mensen die on­ der stress leven vind je een minder grote deling in de witte bloedcellen. Maar de grote vraag is: wat betekent dat? In feite weten we nog veel te weinig over de werking van het im­ muunsysteem. De relatie met gezond­ heid en ziekte is nog lang niet duide­ lijk."

Positieve houding Heeft een positieve, strijdvaardige houding dan geen nut bij de bestrij­ ding van een ziekte? "Als mens ben ik geneigd te zeggen: Ja, dat heeft wel nut. Maar wetenschap is iets anders dan emoties. Zo'n relatie is nog nooit onomstotelijk aangetoond. Het pro­ bleem is dat dit soort theorieën zich gemakkelijk leent om gepopulariseerd te worden. Het publiek denkt al gauw dat het wel zal kloppen: oh ja, m'n tante had ook een depressie toen ze die tumor kreeg." Natuurlijk hopen psychoneuro­im­ munologen dat hun nieuw verworven inzichten zullen bijdragen tot de be­ handeling van ziektes. Niet voor niets doen veel van hen voor financiering een beroep op hfet AIDS­fonds. De vraag is nog welke strategieën die therapieën zullen gaan volgen. Grof­ weg zijn er twee mogelijkheden. De eerste is de psychologische: probeer de gezondheid via de geest te beïn­ vloeden. Het is de aanpak die het Helen Dowling­instituut propageert. De andere, meer traditionele weg is die van de geneesmiddelen. Naarma­ te meer duidelijk wordt over hoe de geest precies de gezondheid beïn­ vloedt, zal het beter mogelijk worden in dal proces in te grijpen. Als de hersenen de afweer op kunnen pep­ pen met een hormoon, kan de dokter het ook. En misschien ligt die benade­ ring de westerse wetenschap toch be­ ter.

lang de nieuwe regels fiscaal leed of juist geluk hadden gebracht. Maar het bedrag op het girostrookje riep vooral vragen op, vooral omdat de specificatie, het loonstrookje, nog komen moest. "Ik moest het wel twee keer lezen, ik kon het bijna niet gelo­ ven", vertelt een tweeverdienende medewerker van het Bureau van de VU­vereniging, wiens netto­salaris 200 gulden omhoog schoot. "Maar misschien klopt er wel niets van. Ik wacht eerst m'n loonstrookje maar eens af'. "Zwaar gepakt, nee dat is overdre­ ven, maar het is toch wel een behoor­ lijke achteruitgang", zegt de redactie­ medewerkster van VU­magazine. "Drieënvijftig gulden per maand is niet niks". Maar, voegt ze eraan toe, misschien is het niet alleen de schuld van Oort. Door een verandering in de huiselijke omstandigheden zou ze in een andere tariefgroep geduikeld kunnen zijn. "Ik moet dat nog uit­ zfleken"..ii •ims.­A nur ' il De meeste personeelsleden blijken echter nog niet precies te weten wat voor financiële verrassingen hen ten deel gevallen zijn. Soms maakt het ze ook niet uit. "Ik weet er geen bal van, ik let nooit op geld", meldt een hoogleraar bij Aardwetenschappen. "Het interesseert me geen donder, zo­ lang ik te eten heb en de huur kan betalen".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen