Ad Valvas 1989-1990 - pagina 183

10 NOVEMBER 1989

CULTUUR Jean Cocteau, de dichter als filmer Toen Jean Cocteau e e n s g e ­ v r a a g d werd welk voorwerp hij uit z'n huis zou r e d d e n als het in b r a n d zou staan, antwoordde hij: het vuur. G e e n twijfel over mogelijk, denk je d a n , zo ie­ m a n d moet e e n Dichter zijn. En zo w a s het ook. Cocteau (1889­1963) schreef, te­ kende, filmde e n m a a k t e ballet­ ten. Hij w a s e e n hartstochtelijk society­dier, e e n briljant cau­ seur, e n k e n d e iedereen die even beroemd w a s als hij. Toch bleef hij altijd d e e e n z a m e , d e geroepene, d e a a n opium ver­ slaafde Orpheus, d e m i d d e l a a r tussen deze wereld e n die a n d e ­ re, w a a r i n d e gestorven min­ n a a r s als engelen rondzweven. In 1929 k r e e g Cocteau v a n d e vrijgevige e n kunstminnende Vicomte d e NoaiUes (die ook L'Age d'Or v a n Dali e n Bunuel zou financieren) zegge e n schrijve 1 miljoen francs om e e n eigen film te maken, zonder voorwaarden vooraf. Cocteau mocht dus d o e n wat hij wilde.

Jan Oegema wat resulteerde in Le sang d'un poète, e e n film w a a r i n hij wilde tonen w a t poëzie is, onder wel­ ke condities poëzie k a n ont­ staan, etc. Cocteau's debuut zou d e eerste v a n drie Orpheus­ films worden: in 1950 m a a k t e hij Orphée, in 1959 Le testament d'Orphée. Le sang d'un poète is niet w a t je noemt e e n 'mooie' film. O n h a n ­ dige mimiek, z w a a r aangedikt pathos, afijn, d e dingen die je vaker tegenkomt in o u d e films. Dat kun je Cocteau dus niet kwalijk nemen. Wat wel stoort is d e o v e r d a a d a a n symboliek: het e n e veelbetekenende beeld stapelt zich op het a n d e r e , in e e n film die onmiskenbaar is bedoeld als visualisatie v a n Cocteau's 'huishoud'­mytholo­ gie. D a a r ligt ook het s p a n n e n d e v a n d e film, dat wil zeggen: het moment v a n herkenning. Voor­

Wie is Paul Haenen? Rond 1980 w a r e n er twee re­ d e n e n om n a a r Radio Stad Amsterdam te luisteren. Ten eerste: d e reportages over d e rellen n a a r aanleiding v a n d e ontruimingen v a n d e gro­ te k r a a k p a n d e n . Ten twee­ de: Margreet Dolman. Te midden v a n het rumoer d e rust. Van d e straat in d e huis­ kamer. De babbelzieke di­ rectheid w a a r m e e Dolman h a a r kennissen Bob Gutte­ ring e n Buster Fonteijn te lijf ging ­ ordinair e n ontroerend ­ m a a k t e n h a a r tot d e meest populaire radiopersoonlijk­ heid in Amsterdam e n om­ streken. In h a a r ontleding v a n d e menselijke gevoelens en eigenaardigheden een soort vrouwelijke Woody Al­ len, al ging het gerucht dat' Dolman e e n m a n w a s . Dat geloofde natuurlijk niemand. Groot w a s mijn teleurstelling toen ik Margreet Dolman ­ tijdens e e n manifestatie in d e RAI tegen ik m e e n d e neutro­ nenbom ­ voor het eerst live zag: e e n verklede m a n met e e n slecht zittende pruik, amateuristisch met een zwabber zwaaiend. Met alle w a a r d e r i n g voor zijn inzet ten b a t e v a n het g o e d e doel leek mij, dat Paul H a e n e n ­ zo heette die m a n ­ met zijn optreden d e identiteit v a n zijn creatie prijsgaf e n ver­ r a a d d e . Het einde v a n Mar­ greet Dolman. De RAI w a s g e e n radio. Kent u die uitdrukking? Door d e m a n d vallen. Dat e e n man, of ook wel e e n vrouw, niet a a n je verwachtingen voldoet. Die persoon valt door d e m a n d , of m a a k t d e beloftes niet w a a r , zoals sommige m e n s e n zeggen. D a a r moest ik a a n denken, toen in d e RAI. M a a r het liep anders. O n d a n k s d e oubolli­ g e vermomming stond d a a r Margreet Dolman. De types Guttering, Dolman e n ds. G r e m d a a t ­ kleffe m a n n e n e n e e n kletsende vrouw ­ ,ze blijken verschillende kanten

v a n dezelfde H a e n e n . In in­ terviews benadrukt Paul H a e n e n dat zijn alter ego's voor h e m e e n mogelijkheid zijn om "op e e n integere a n a a n g e n a m e manier b e l a d e n onderwerpen a a n d e orde te stellen": verliefdheid, hunke­ ring, misverstand, wanhoop, geilheid, frustratie e n opko­ m e n d e jaloezie. In zijn optre­ dens voor radio e n televisie, in zijn toneelstukken e n in zijn tijdschrift 'Mens en Ge­

voelens'schept Paul H a e n e n e e n eigen wereldje, bevolkt door b e s t a a n d e personen e n niet b e s t a a n d e p e r s o n a g e s . Een soort subcultuur v a n Amsterdam, irritant voor d e mensen die zich 'buitenge­ sloten voelen', zoals ds. G r e m d a a t d a t zo treffend weet te formuleren. M a a r ook e e n d w a r s d o o r s n e d e v a n d e Nederlandse s a m e n ­ leving, w a a r i n Margreet Dol­ m a n iedereen in h a a r a r m e n zou willen sluiten.

(Dick Roodenbu r g) 'Frappant' van Paul Haenen is deze maand te zien in het Nieuwe De L a Mar Theater. Een voorstelling over de twijfels, de verlangens en de ei­ genaardigheden van het leven. Aan­ vang: 20.15 uur. Kaarten voor don­ derdag 30 november zijn a ƒ 12,50 te krijgen via de ACC-theaterbalie. Informatie: telefoon 5488076.

beeld. Cocteau geloofde d a t e e n dichter moest 'sterven' om inspiratie te ontvangen. In d e film vind je d a t idee terug w a n neer d e dichter (de acteur is e n e Enrico Rivera) door d e spiegel 'breekt' (het spiegeloppervlak wordt water) e n wegzwemt in e e n duister fluïdum. Ha, Orpheus over d e Hades, denkt d e bijdehante kijker d a n . Of n e e m d e vijfhoekige ster, het beeldmerk v a n Cocteau, die in d e mooie blote rug v a n Rivera getatoueerd is e n w a a r d o o r je weet, dat d e protagonist niet alleen symbool staat voor De Dichter, m a a r vooral voor Cocteau.

Waarschijnlijk werd d e Orpheus-mythe voor Cocteau a c tueel n a d e vroege dood v a n Raymond Radiguet, d e Grote Liefde in Cocteau's leven. Hij verwerkte z'n verdriet e n overwon d e dood (voor zover zoiets mogelijk is) door het schrijven v a n d e gedichtencyclus L'ange heürtebise (1924), w a a r i n Radiguet is getransformeerd tot e e n engel. In é é n v a n d e gedichten wordt Radiguet beschreven als e e n 'as qui m a n q u e a u jeu' (eerr a a s die ontbreekt a a n het spel), e n juist dat beeld komt terug in d e sleutelscène v a n I e sang, w a n n e e r d e dichter tijdens het kaartspel met zijn muze (gespeeld door d e onwaarschijnlijk mooie Lee MiUar, vriendinnetje v a n Man Ray) e e n h a r t e n a a s ontsteelt a a n e e n lijk d a t n a a s t d e tafel ligt... W a a r m e e dichterlief e e n fout b e g a a t , want hij probeert levend te h o u d e n wat poëzie moet worden, precies dus zoals Orpheus, die toch om-

Marcel Khill, één van Cocteau's Cocteau.

minnaars,

keek n a a r z'n Eurydice. De dichter beseft z'n misstap, e n onder d e d w i n g e n d e blikken v a n d e muze schiet hij zichzelf met e e n pistool door z'n kop... Béng! Drama, d r a m a ! En dat doet je o p e e n s weer d e n k e n a a n die uitspraak v a n Strawinsky bij d e dood v a n Cocteau, toen hij d e onsterfelijke woord e n sprak: 'Cocteau n e peut p a s mourir s a n s faire reclame'. De associatie klopt niet helemaaL m a a r zo werkt die film nu een-

m a a l . Betekenissen op drift, e n d e kijker/lezer die meegesleurd wordt. Vermoeiend e n intrigerend.

Verfrissend l a w a a i v a n Jesus a n d Mary Chain Degenen die uiteindelijk ver­ antwoordelijk w a r e n voor e e n opleving v a n d e mode v a n zwarte leren broeken, punt­ schoenen e n hoog opgetou­ p e e r d e kapsels in d e vorm v a n e e n omgekeerde pyramide, w a r e n d e jongens v a n d e Je­ sus and Mar y Chain. Bovendien g a v e n d e gebroe­ ders Reid e e n impuls a a n d e ingezakte Engelse muzieksce­ n e met het in praktijk b r e n g e n v a n d e punikslogan "Do it yourself". Niet tevreden met het b e s t a a n d e a a n b o d leek het hun het beste zelf m a a r platen te g a a n maken. Als d a n k w e r d e n ze door d e Engelse muziekpers binnen g e h a a l d als 'de nieuwe Sex Pistols'. Men betitelde d e uit fuzz e n feedback opgetrokken eerste singel "Upside Down" (1984) als meesterwerk e n re­ censenten verloren zich in ver­ gelijkingen met fluitketels, stofzuigers e n a n d e r e huishou­ delike a p p a r a t e n . Maar met huiselijk h a d d e muziek weinig te maken. Het h a d m e e r het effect v a n e e n verfrissende klap voor je kop. De L p. die volgde, "Psycho­ candy", bevatte mooie melo­ dieën die d e d e n d e n k e n a a n vertraagd uitgevoerde Shan­ gri L a­liedjes of surfsongs a la d e Beach Boys. Het geheel stond weer in het teken v a n e e n door overstuurde gitaren geproduceerde fuzzy piep­

toon. En hoewel é é n klap voor je hoofd verfrissend k a n wer­ ken geeft het bij voortduring toch hoofdpijn. Via "Darklands" in 1987 kwa­ m e n ze dit j a a r uiteindelijk met d e derde L p. "Automatic" e n d e singel "Blues from a gun". Een ronkende b a s , e e n scher­ p e drummachine e n vuile gi­ taarlicks zijn ver uit elkaar ge­ mixed e n g e v e n e e n leeg mu­ zikaal beeld w a a r d e oude feedbackgimmick n o g slechts met m a t e is toegepast. De Schotse jongens zijn gefas­ cineerd door d e Amerikaanse cultuur: "I like New York, I en­ joy the fact that it's so much like everything you've grown u p with on T.V.. America is full of trash a n d that entertains me. I'm a trash adict". De

en de schaduw

van

De komende week draaien in het Film­ museum (Vondelpark 3, tel. 831646) een aantal films van Cocteau: La belle et la béte (za. 11 nov. 18.00 uur), Le sang d'un poète (za. 18 nov. 14.00 uur), Les parents terribles (zo. 19 nov. 17.00 uur) en L'etemel retour (zo. 19 nov. 20.00 uur). Poëzie van Cocteau werd vertaald door Theo Festen, in lean Cocteau, 7ier ge­ dichten. Amsterdam, De Woebat, 1988.

trashcultuur v a n kauwgom e n b­films is d a n ook sterk a a n ­ wezig in hun teksten over au­ to's, drugs, meisjes e n sex die door Jim Reid met e e n mini­ mum a a n emotie gezongen worden. Toen d e eerste enthousiaste roes v a n d e popcritici voorbij was, bleek d e vergelijking met d e Sex Pistols wat voorbarig geweest te zijn. Want vooral o p het podium w a r e n d e jon­ g e n s introvert e n afstandelijk e n vertoonden niet d e explo­ sieve energie v a n d e punkhel­ den. Dè b a n d v a n d e jaren tachtig zijn ze misschien niet gewor­ den, m a a r wèl h e b b e n ze zich onderscheiden door prettige eigengereidheid. Met d e pro­ duktie n o g steeds in eigen h a n d e n m a k e n ze d e platen die zij willen horen, kortom "Do it yourself".

(Hester Ca r valho) Jesus and Mary Chain, 29 november in Paradiso. ƒ 15,-. Voorverkoop reeds begoimen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen