Ad Valvas 1989-1990 - pagina 391

I PAGINA 1 1

I BOEKEN

AD VALVAS 8 MAART 1990

Tegen mode en terreur in de wetenschap Piet Vroon, Tranen van de krokodil, Over de te snelle evolutie van onze hersenen. Uitg. Ambo. Prijs/39,50.

voor wat de mode voorschrijft. W at heeft dit nu met wetenschap te ma­ ken? Veel, zo niet alles.

Piet Vroon is door de Volkskrant in­ gehuurd om de achterzijde van de advertenties van tekst te voorzien, zo­ als hij zijn functie van columnist ooit zelf typeerde. Dit alles en iedereen relativerende toontje is karakteristiek voor de stijl van zijn columns en heeft hem weinig supporters opgeleverd: iedereen heeft in de loop der jaren al weleens meegemaakt dat een dier­ baar standpunt achteloos werd gere­ lativeerd of geridiculiseerd. Niet altijd leuk dus, voor niemand. Toch is Vroon mij dierbaar en de re­ den hiervoor is niet dat badinerende en raillerende, dat zijn betogen vaak meer vertroebelt dan verheldert. Dat hij me zo dierbaar is, heeft te maken met zijn volstrekte onverschilligheid

Toen enige tijd geleden de Tilburgse econoom Schouten met emeritaat ging, keek hij met bitterheid terug op de jaren van de studentenopstanden. Wat hem zo had geschokt en gegriefd was de houding van de meeste colle­ ga's en bestuurders. Van hen had hij indertijd geen enkele steun ontvan­ gen bij zijn weigering te zwichten voor de waan van de dag, die toen voorschreef dat wetenschappelijke opvattingen dienden te worden om­ gebogen in leninistisch­marxistische richting. Het is niet eenvoudig studenten anno nu te overtuigen dat zoiets in een re­ cent verleden echt heeft kunnen ge­ beuren. Het was in dezelfde tijd waarin de psycholoog A.D. de Groot

Waan van de dag

werd verketterd, omdat hij het waag­ de in een regeringsadvies te vermel­ den dat men op grond van allerlei onderzoekingen tot de conclusie was gekomen dat intellectuele kwaliteiten voor de helft kunnen worden ver­ klaard uit aangeboren kenmerken en voor de andere helft uit factoren die samenhangen met de opvoeding. Dit mocht toen niet gezegd worden, want het impliceerde dat maatschappijver­ beteraars nooit voor meer dan de helft succes konden hebben. Het is niet moeilijk aan dit tweetal voorbeelden talloze andere toe te voegen, waarbij niet zelden mensen het werk onmogelijk werd gemaakt. Toch dromden in die jaren op Malie­ veld noch Museumplein de Neder­ landse wetenschappers bijeen om te protesteren tegen deze intellectuele knevelarij. Enkele jaren later was het Martin van Amerongen, een journalist dus, die in

Vrij Nederland de vloer aanveegde met een doctoraalscriptie waarin een mevrouw verslag deed van haar 'pot­ teuze bewustzijn' en op grond van deze proeve van introspectie docto­ randus in de andragogie werd. De wetenschappelijke wereld liet het ook toen weer afweten, met uitzondering van Bram Peper, maar die had in­ middels zijn hoogleraarstoel ingeruild voor die van burgemeester van Rot­ terdam en had daarmee in de acade­ mische wereld ook niets meer te ver­ hezen. Geen beweging zo modieus en laf als die van de Nederlandse wetenschap. Wat heeft dit alles nu te maken met Tranen van de krokodil, het nieuwe boek van Piet Vroon? Dat het zo ver­ ademend is dat hij op eigenzinnige wijze allerlei opvattingen en vondsten op het gebied van de psychologie, fy­ siologie, biologie, enzovoort, met el­ kaar in verband poogt te brengen en eigenlijk niets uitsluit. Dat hij bij voorbeeld zelfs de ideeën van Buik­ huisen een serieuze plaats durft te geven. (Nog een aardig en meer re­ cent voorbeeld trouwens van mode en terreur in de wetenschap.)

Stromingen Vroon onderscheidt in de psycholo­ gie drie stromingen die tot op zekere hoogte een verklaring leveren voor • het leren van mensen: behaviorisme, dieptepsychologie en cognitieve psy­ chologie. Vaak is geprobeerd alle menselijk leren te verklaren uit één enkele theorie, zoals Skinner bij voor­ beeld heeft gedaan, die meende dat ook ingewikkelde leerprocessen zoals de taalontwikkeling geheel konden worden toegeschreven aan conditio­ neren. De laatste jaren is men steeds meer gaan overhellen naar de opvat­ ting dat de verschillende verklarings­ theorieën corresponderen met ver­ schillende typen leren. Vroon legt daarbij een verbinding met de structuur van onze hersenen. Die vormen niet een geïntegreerd geheel, maar een opeenstapeling van vroegere evolutionaire onderdelen. De krokodil in ons zorgt voor de tra­ nen, het paard voor de bijbehorende emoties en de mens in ons maakt dat we er een verklaring voor (denken te) kimnen geven. Doordat de verschil­ lende elementen waaruit onze herse­ nen zijn opgebouwd nogal onafhan­ kelijk opereren, kan er een brede

kloof gapen tussen ons doen en den­ ken.

Amusant en boeiend Tranen van de krokodil is amusant en boeiend tegelijk. Amusant omdat er talloze, vaak heel wonderlijke en intrigerende onderzoeksresulaten in worden genoemd. Wat dat betreft is het vergelijkbaar met een eerder boek van Vroon, Bewustzijn en gedrag, dat in 1976 is verschenen. Boeiend is de wijze waarop de onderzoeksresultaten als stukjes van een legpuzzel nu een in deze, dan weer in gene verkla­ ringstheorie worden uitgeprobeerd. Geen idee (hoogtepunt voor mij: de velden van Sheldrake) wordt te spe­ culatief gevonden om het soms bui­ tengemeen vreemde gedrag van mensen te verklaren. Want dat is de vraag die de basis vormt van dit boek: hoe het mogelijk is dat mensen schitterende produkten voortbrengen op het gebied van kunst en cultuur en schrijven over ethische kwesties, en tegelijkertijd an­ deren discrimineren, in naam van Allah of God hun soortgenoten uit­ moorden en hun eigen graf graven door de wereld naar de knoppen te vervuilen.

Rommelig Ten slotte nog een advies aan de le­ zer. In de inleiding schrijft de auteur dat wie filosofie saai vindt, het eerste hoofdstuk desgewenst kan overslaan. Dat advies neem ik graag over, maar om heel andere redenen. Ook wie fi­ losofie buitengemeen interessant vindt, zal van dit hoofdstuk maar weinig wijzer worden. Het is romme­ lig, voorbeelden zijn vaak heel aardig maar dat is op zich niet genoeg: ze moeten ook iets verhelderen en dat is vaak niet het geval. Soms leiden ze zelfs alleen maar af. Veel van wat er staat, wordt niet toe­ gelicht, reden waaropm het maar be­ ter helemaal kon worden weggelaten. In de loop van hoofdstuk 2 komt het betoog geleidelijk op gang. De lezer kan zich veel onnodige moeite en soms zelfs enige ergernis besparen door op pagina 58 te beginnen. Leo Pnck is docent algemene onder wijskunde bij het bur eau Lerarenopleiding van de VU.

De haren van baron ?on Münchhausen Paul Watzlawick, Münchhausens liaron en Witt­ gensteins ladder. Uit de greep van de werkelijk­ heid, Uitg. Van Loghum Slaterus Pr ijs ƒ 39.50.

Frank van Kolfschootea...,,»,^^.^-. Kan een mens zich uit de drek van zijn problemen trekken door zichzelf aan de haren omhoog te hijsen? Nee, zegt het gezond verstand, dat kan niet. Baron von Münchhausen beweerde weUswaar dat hij met zichzelf, ook nog zijn paard uit het moeras omhoogtrok, maar dat verhaal gelooft dan ook niemand. Behalve Paul Watzlawick, die als klinisch psychotherapeut jarenlang verbonden was aan het wereldberoemde Mental Research Institute in Palo Alto (Californië). Watzlawick heeft zich als geen ander beziggehouden met de vraag hoe mensen zichzelf in de nesten werken en hoe ze daar weer uit kunnen komen. Veel ellende wordt veroorzaakt door de manier waarop mensen naar de werkelijkheid kijken. "De lijdende mens - of het nu een eenling is, een echtpaar, een gezin of een grotere eenheid zoals een land - zit gevangen in zijn eigen wereldbeeld." De werkelijkheid bestaat niet, er bestaan alleen interpretaties van de werkelijkheid, zo stelt Watzlawick. Een mens verandert noodgedwongen

als zijn concept van de werkelijkheid verandert. Soms moet er enig geweld aan te pas komen voordat iemand zo'n concept opgeeft, omdat hij er krampachtig aan vasthoudt. Watzlawick vat deze boodschap die steeds weer terugkeert in zijn boeken zo samen: "Als het de lijdende mens ooit lukt, hetzij spontaan of via een therapie, aan het schijnbaar sluitende kader van zijn werkelijkheid te ontkomen, dan is dat het resultaat van een merkwaardige en moeilijk te beschrijven sprong, een zichzelf optrekken dat in geen enkel opzicht onderdoet voor het kunststuk van baron von Münchhausen. En ik zou zelfs zo ver willen gaan te beweren dat een effectieve therapie ligt in het uitlokken van dat kunststuk." In zijn eerdere boeken ('Het kan anders', Is "werkelijk" waar?', 'Wie weet is het ook anders', 'Superoplossingen') combineert Watzlawick ingewikkelde theoretische verhandelingen over logica, filosofie en systeemtheorie met schitterende voorbeelden ontleend aan puzzels, spelletjes, grappen en romans. Ik verwachtte dat ook 'Münchhausens haren en Wittgensteins ladder' mij weer enige prettige uren zou bezorgen - niets is leuker dan lezen over het getob van neuro-

ten -, maar dat werd een grote teleurstelling. Het boek is een verzamelbundel van artikelen die Watzlawick in de jaren tachtig heeft geschreven. De Watzlawick van de jaren tachtig maakt een nogal gedesillusioneerde indruk. De voorbeelden die zijn eerdere boeken zo aangenaam maakten, ontbreken vrijwel, en daardoor ligt het allemaal nogal zwaar op de maag. Watzlawick maakt zich tegenwoordig bijvoorbeeld druk over de opmars van de computer. De wereld van de kinderen in de Verenigde Staten is volgens hem verregaand gedigitaliseerd, en dat vindt hij een bedreiging voor de menselijke communicatie. "De huiscomputer (is) op het ogenblik in honderdduizenden gezinnen al het belangrijkste speelgoed geworden en deze kinderen leren derhalve met een gevoelloze machine te communiceren en zich op de eisen van die machine in te stellen, terwijl vroeger de eerste relatie naast de zuivere gezinsrelaties wellicht die met een hond of kat was." Het is de vraag hoe ernstig we deze angst voor het digitale moeten nemen. Misschien volstaat het beroemde citaat van Wittgenstein, dat ook Watzlawick aanhaalt, en dat tegelijkertijd de tweede helft van de titel van zijn boek verklaart: "Mijn stellin-

gen zijn verhelderend doordat hij die me begrijpt, uiteindelijk inziet dat ze onzinnig zijn, als hij erdoorheen - erbovenop - erbovenuit geklommen is.

(Hij moet om zo te zeggen de ladder weggooien nadat hij daarlangs onhooggeklommen is.)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen