Ad Valvas 1989-1990 - pagina 101

PD\pJ^/F>S

29 S E P T E M B E R 1989

Bart Tromp over kopieerlust in de revolutionaire geschiedenis

'Die bommen ontploften niet!' Revoluties worden nog wel feestelijk herdacht m a a r veel enthousiasme b e s t a a t er toch niet meer voor. In e e n drietal door het Vormingscentrum v a n d e VU geor­ g a n i s e e r d e lezingen worden d e w e d e r w a a r d i g h e d e n v a n het revolutionaire elan onderzocht. De b e k e n d e socioloog en columnist Bart Tromp, hoogleraar politie­ ke theorie in Leiden, mocht het spits afbijten. Het voeren v a n messcherpe po­ lemieken is het handelsmerk v a n Bart Tromp. In d a g ­ e n weekbladen reageert hij vooral op actuele gebeurtenissen ter­ wijl hij als wetenschapper meer d e lange termijn in acht neemt. Die wetenschappelijke h o e d a ­ nigheid vereist e e n meer afstan­ delijke benadering. M aar ook w a n n e e r hij e e n a l g e m e e n ver­ h a a l over revoluties houdt, ver­ laat het polemische instinct hem niet helemaal. Hij zal e n moet zich ergens tegen afzetten, d e pasklare ideeën v a n zijn tijd he­ kelen. Zo'n p a s k l a a r idee omtrent re­ voluties is het idee dat ideeën er niet toe doen. Revoluties, zo wordt in diverse geleerde boe­

ken betoogd, komen niet voort uit d e bewuste bedoelingen v a n d e deelnemers m a a r zijn het re­ sultaat v a n grotendeels anonie­ m e processen. Bij revolutionai­ ren komt d e honger al etend, m e n heeft nauwelijks enig idee w a a r m e n a a n b e g o n n e n is e n w a a r d e hele onderneming h e n zal brengen. Die opvatting over d e geschie­ denis als e e n anoniem, blind proces is tegenwoordig buiten­ gewoon populair. Dus is Bart Tromp er tegen. Het is tegen­ woordig zeer in z w a n g om d e betekenis v a n d e Verlichtingsfi­ losofen voor het uitbreken v a n d e F r a n s e Revolutie te relative­ ren. Dus vindt Bart Tromp dat je het b e l a n g v a n d e Verlichtings­

Professor Knol: 'Ik hou v a n spelletjes'

Goklustige prof. neemt afscheid Humor en goklust zijn s c h a a r s e g o e d e r e n v a n d e gere­ formeerde m a n n e n b r o e d e r s . De economische faculteit n a m vorige week afscheid v a n e e n v a n die zeldzame exemplaren die nota b e n e beide kwaliteiten in zich verenigt. Prof. J.G. Knol ("ik b e n gek op spelletjes") is met emeritaat. Professor Knol gaf zijn vak, al­ g e m e n e economie, vanuit e e n eenvoudige visie: "Je moet je heel goed voorbereiden, zodat er e e n boeiend v e r h a a l wordt verteld. Dat is e e n a p a r t e g a v e . Als je die hebt is het m e e g e n o ­ men. Tot en met het laatste col­ lege h e b ik d e stof uitgetypt. Die verhalen dat ik er zoveel humor in stop, zijn overdreven. M a a r het is nu e e n m a a l zo dat je g e e n dure verhalen hoeft te vertellen om bijvoorbeeld d e speltheorie uit te leggen. Ik b e g o n d a n met de v r a a g : 'Kunt u b a m z a a i e n ? Zo ja, d a n weet u ook wat d e speltheorie is'. Zo eenvoudig is dat e n het geeft e e n leuke span­ ning." Een coUega v a n Knol vertelt op het afscheid hoe Knol e e n groep nieuwe studenten op hun eerste college verzocht "even onder­ ling uit te m a k e n wie er zouden slagen, zodat d e rest v a n d e klas zich d e moeite kon b e s p a ­ ren." Knol: "Studenten voelen het w a n n e e r je e e n college goed hebt voorbereid. Het wezen v a n college g e v e n is s a m e n met d e student n a d e n k e n over proble­ men. Hoorcolleges voor drie­ honderd m a n zijn dus ook vol­ maakt zinloos. Je p r a a t alleen tegen d e eerste twee rijen. De rest bereik je niet, je hebt g e ­ woon g e e n contact. Door d e grote toeloop v a n studenten is het tentamen vrijwel e e n admi­ nistratieve a a n g e l e g e n h e i d ge­ worden. Het n a d e e l hiervan is dat je studenten niet meer k a n helpen. Ik b e n er heilig v a n overtuigd dat e e n heleboel stu­ denten die nu e e n vijf halen, met e e n beetje hulp e e n zes h a d d e n kunnen hebben."

Mark Plekker Knol beschouwde het als zijn t a a k promoties te verwerven. Hij k w a m tot 16 in getal. "Een faculteit wordt g e d r a g e n door m e n s e n die e e n stempel op d e studenten zetten. Als hoogle­ r a a r moet je leerlingen kweken die n a a r je toe komen om te promoveren. Dat is v a n levens­ belang: e e n faculteit zonder promoties heeft g e e n recht v a n b e s t a a n . V a n w e g e mijn relati­ verende optreden werd ik ook v a a k als opponent bij promoties g e v r a a g d , zodat d e familie v a n d e promovendus niet te veel spanning te verduren kreeg."

Autocratisch De medewerkers v a n Knol mochten p a s n a d a t ze gepromo­ veerd w a r e n 'je' tegen d e pro­ fessor zeggen. "Je moet e r g e n s e e n grens trekken. Dat k a n je wel autocratisch noemen, m a a r d e m e n s e n werkten toch g r a a g bij me, d e e n e helft n o e m d e me 'baas' en de andere noemde me bij mijn voornaam." Bij d e afscheidsplechtigheid werd door zijn collega's zijn goklust in herinnering gebracht. "Die verhalen kloppen niet", zegt hij wegwuivend. "Tussen d e m i d d a g werd er wel stevig geklaverjast op mijn ka­ mer. Iedereen wilde mee­ doen. De m e n s e n die niet kon­ d e n k a a r t e n vertelden natuur­ lijk d a t mijn assistenten op h u n klaverjaskwaliteiten werden geworven", zegt hij lachend. "Ik b e n g e e n gokker, m a a r ik inte­ resseer m e wel voor spelletjes. Wanneer ik al het geld dat ik met biljarten verloren h e b zou

Koos Neuvel filosofen nauwelijks kunt over­ schatten.

Bastille Ter adstructie v a n zijn stelling­ n a m e wijst Tromp erop dat d e Franse revolutionairen zeer goed op d e hoogte w a r e n v a n d e Encyclopedisten e n v a n het werk v a n Rousseau. Ze w a r e n e r v a n overtuigd dat ze hun theorie in d e praktijk gebracht h a d d e n . Evenzogoed dacht men in Rusland e n China con­ form d e historisch­materialisti­ sche ontwikkelingswetten v a n Karl M arx te h a n d e l e n . Niet alleen b a s e e r d e n revolutio­ nairen zich op d e ideeën v a n v o o r a a n s t a a n d e denkers, d e revoluties als zodanig b a s e e r ­ d e n zich op elkaar. Hoewel elke revolutie zichzelf proclameert als e e n fundamentele breuk met d e geschiedenis getuigt het re­ volutionair zelfbeeld eerder v a n terug krijgen, kon ik nu e e n kerk bouwen. Het is e e n odium dat je krijgt en d a a r kom je niet v a n af." . Naast p e d a g o g i s c h hulpmiddel en tijdverdrijf heeft het gokbe­ drijf ook zijn professionele a a n ­ dacht. "Ik h e b e e n keer e e n ver­ h a a l over opties geschreven in Economisch Statistische Berich­ ten. Dat nummer liep erg goed, ze h e b b e n zelfs bij moeten druk­ ken. D a a r n a a s t b e n ik commis­ saris v a n e e n effectenbedrijf. In die hoedanigheid h e b ik e e n beetje verstand v a n d e beurs. Effectenhandel is natuurlijk in wezen gokken, m a a r dat m a g . Maar w a n n e e r je 's morgens al­ leen m a a r a a n d a c h t hebt voor d e beursberichten, b e n je fout in d e weer."

een gretige kopieerlust; g e e n to­ tale maatschappelijke vernieu­ wing m a a r eerder e e n histori­ sche herhalingsdwang. De F r a n s e Revolutie werd als het s t a n d a a r d m o d e l gezien, on­ derwijst Bart Tromp zijn publiek. Elke protestbeweging diende zijn eigen Bastille te bestormen. D a a r n a zou er onvermijdelijk e e n fractiestrijd uitbreken zoals tussen d e Girondijnen en d e Ja­ cobijnen, slaat d e terreur toe e n maakt uiteindelijk e e n militaire dictator schoon schip. De invloed v a n d e F r a n s e Revo­ lutie w a s zo groot dat m e n in d e straten v a n Petersburg in 1917 niet De Internationale m a a r De Marseillaise zong. En d e alleso­ verheersende v r a a g in Rusland w a s wie d e 'rode' Napoleon zou worden. Zelfs het vermijden v a n fouten vond plaats onder in­ vloed v a n d e ervaringen met d e F r a n s e Revolutie. Tromp: "M en wüde ver­ mijden dat e e n fractiestrijd uit­ brak e n d a t ze e l k a a r zouden g a a n vermoorden. Dat taboe heeft bijna twintig j a a r s t a n d g e ­ houden, d a a r n a is het ook veel erger g e w o r d e n d a n het in Frankrijk ooit geweest is." Op d e kopieën v a n d e F r a n s e Revolutie volgden d e kopieën v a n d e kopieën in d e Derde We­ reld. D a a r b a s e e r d e m e n d e ei­ g e n revolutie op het Russische of Chinese voorbeeld. M a a r g a a n d e w e g heeft d e revolutio­ naire kopieerlust veel v a n zijn charme verloren, d e mislukkin­ g e n zijn al te goed zichtbaar geworden. Maar wacht eens. In d e zaal zit zowaar nog e e n der laatste strijdbare revolutionairen. Op zelfverzekerde wijze hekelt e e n j o n g e m a n het infame Ameri­ k a a n s e imperialisme, d e machi­ naties v a n d e CIA, w a a r d o o r menige revolutie in Zuid­Ameri­ k a o p smadelijke wijze in d e kiem gesmoord werd. Beleefd legt Bart Tromp uit dat in Zuid­Amerika nooit e e n revo­ lutionaire b e w e g i n g v a n enige betekenis is geweest. Che Gue­ vara dacht dat d e opstandigen

E

Bart Tromp bij bosjes op zijn bezielende lei­ ding zaten te wachten, m a a r dat lag even anders. Maar zo g a u w geeft onze revo­ lutionair zich niet g e w o n n e n . En Chili d a n ? Tromp: "De linkse partijen zijn d a a r niet op revolu­ tionaire m a a r op parlementair­ democratische wijze a a n d e macht gekomen. Het is w a a r dat d e CIA steun heeft verleend a a n d e omverwerping v a n d e regering­Allende, m a a r je kunt niet zeggen dat ze die omwente­ ling zelf h e b b e n veroorzaakt. De jongeman gooit e e n laatste argument in d e strijd ter ont­ maskering v a n d e Amerikaanse perfiditeit. "Amerika heeft in d e Falklands­oorlog ondeugdelijk materiaal a a n Argentinië gele­ verd. De bommen ontploften niet." D a a r o p volgt slechts e e n g e g e ­ neerd lachen. We horen d e echo's v a n revolutionaire com­ plottheorieën, d e slappe aftrek­ sels v a n versleten ideeën, d e kopieën v a n kopieën v a n ko­ pieën. Wie zulke ideeën tegen­ woordig nog h a r d o p verkondigt wordt onwillekeurig beschouwd als e e n parodist, als e e n mees­ ter in d e ironische citeerkunst. Hoe serieus hij het zelf mis­ schien ook meent.

De laatste lezing in het drieluik over revo­ luties wordt op 5 oktober g e h o u d e n door prof.dr. L. Biegel en g a a t over d e islamiti­ sche revolutie; a a n v a n g half vier m het hoofdgebouw.

Achteraf g e r e d e n e e r d rekent Knol d e adviezen die hij colle­ g a ' s gaf over d e meest wenselij­ ke hoogte v a n hun hypotheek, ook tot het gokken: "Drie keer het jaarsalaris, dat w a s het idee dat ik had; e e n vuistregel die mij wel redelijk a d e q u a a t leek."

Hoogleraar bepleit bundeling v a n biofysische krachten

Marxisme

O p dit moment is d e biofysica a a n d e VU te versnip­ perd. Op drie faculteiten (biologie, natuur­ en sterren­ kunde en scheikunde) wordt het vak beoefend, m a a r nergens ligt het zwaartepunt. Prof. dr. R. van Grondel­ Ie, die afgelopen d o n d e r d a g e e n o p e n b a r e les gaf ter gelegenheid v a n zijn benoeming tot h o o g l e r a a r in d e natuurkunde, benadrukte d a a r i n dat d e VU echter met biofysica flink k a n scoren.

Knol vertelt dat bovengenoem­ d e activiteiten in d e periferie v a n zijn eigenlijke werk plaats­ vonden. "De VU heeft je als hoogleraar voor d e hele d a g gehuurd e n heeft recht o p je hele belangstelling. D a a r n a a s t vind ik echter dat hoogleraren ook a n d e r e dingen moet blijven doen. Je moet je niet opsluiten in je kamer. Je moet e e n uitstraling n a a r buiten toe h e b b e n . Ook op je vakgebied moet je d e relatie met d e samenleving in d e g a t e n houden." Toen in d e j a r e n zeventig stu­ denten a a n d a c h t voor het mar­ xistische w e t e n s c h a p s p a r a d i g ­ m a opeisten, vond Knol dat hij d a a r a a n ruimte moest geven. "Je moet als wetenschapper be­ reid zijn d e maatschappij niet als g e g e v e n a a n te nemen. Wel­ ke krachten spelen e e n rol in onze samenleving e n welke machten beïnvloeden het eco­ nomisch proces?" Het onderzoek v a n Knol e n zijn medewerkers w a s niet allemaal e v e n revolutionair m a a r in ieder g e v a l niet zo modelmatig, zo waardevrij als vroeger, vindt hij achteraf. "Bert d e Vries is in die tijd bij mij gepromoveerd. Hij wilde a a n d a c h t a a n loonvor­ ming besteden en dat kon bij mij."

"Het zou v a n wijsheid getuigen indien d e research gebundeld zou worden in é é n sterke groep met d e e l n a m e v a n alle facultei­ ten." Studenten zouden op die manier d e mogelijkheid krijgen om zich te trainen op het kruis­ punt v a n drie faculteiten, w a a r biofysica nu e e n rol speelt. In d e Verenigde Staten e n het Vere­ nigd Koninkrijk b e s t a a t die mo­ gelijkheid al lang, zo betoogde Van Grondelle. Een bundeling v a n d e activitei­ ten zou volgens h e m weten­ schappelijk gezien meer ople­ veren d a n d e w e r k z a a m h e d e n in drie afzonderlijke werkgroe­ pen. "De VU k a n als é é n v a n d e weinige instellingen in Neder­ land deze combinatie tot stand b r e n g e n zonder dat d e deelne­ m e d e groepen het contact met d e basisdisciplines verliezen. Alles zit in é é n gebouw." Biofysica behelst d e toepassing v a n natuurkundige principes bij

onder meer het onderzoek n a a r eiwitten of DNA­moleculen in biologische cellen. Dit is onder a n d e r e v a n b e l a n g bij onder­ zoek n a a r kankertherapieën e n ouderdomsprocessen. Volgens Van Grondelle staat d e biofysica op e e n historisch punt omdat op niet al te l a n g e termijn voUedig inzicht bestaat over d e a a r d v a n eiw^itten. "Ik verwacht e e n stormachtige ontwikkeling, w a a r o p slechts a d e q u a a t kan worden ingespeeld via b u n d e ­ ling v a n d e biofysica a a n d e bètafaculteiten", aldus d e hoog­ leraar. "U moet zich te b e d e n k e n dat in vrijwel alle bijzondere vormen v a n subsidie v a n NWO juist het interdisciplinaire karakter v a n d e onderzoeksvoorstellen e e n essentiële rol speelt", zo w a a r ­ schuwde hij d o n d e r d a g zijn toe­ hoorders.

(Henk Vlaming)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen