Ad Valvas 1989-1990 - pagina 47

De scepsis v a n dr. W.B. Drees over d e zekerheden v a n d e w e t e n s c h a p

'Ik denk dat we de definitieve theorie in de natuurkunde nooit zullen vinden' 'Ook kleinkinderen v a n e e n b e ­ kende grootvader h e b b e n nog drie a n d e r e grootouders'. Deze laatste stelling in het proefschrift w a a r o p Willem B. Drees in juni promoveerde, is al in diverse kranten geciteerd. Dat is niet zo vreemd want ogenschijnlijk is het verschil met d e v o o r g a a n d e generaties groter d a n d e over­ eenkomst. De n a a m Drees lijkt te s t a a n voor e e n a­religieuze, sociaal­ democratische traditie met e e n sterk pragmatische inslag. In zo'n traditie verwacht je niet zo snel e e n religieus geïnspireerde beschouwing over zo'n wijds thema als d e verenigbaarheid v a n kosmologische theorieën e n het b e s t a a n v a n God. En toch g a a t het proefschrift v a n Willem B. Drees daarover. Die levensbeschouwelijke in­ slag is er bij Drees vooral inge­ bracht door zijn moeder. "Mijn moeder w a s luthers, mijn v a d e r is niet religieus. Mijn grootvader is evenmin echt kerkelijk ge­ weest. In d e socialistische hoek w a r e n er wel religieus geïnspi­ reerde m e n s e n m a a r zelf be­ hoorde hij d a a r niet toe. Het w a s voor mijn grootvader heel zwart­wit: of je gelooft e n neemt daarbij het hele pakket wat daarbij hoort, of je gelooft niet. Mensen die zeiden dat het niet zo eenvoudig lag, konden voor hem a a r d i g e m e n s e n zijn, m a a r ik geloof niet dat hij ze echt b e ­ greep."

Het Bezinningscentrum v a n d e V U krijgt per 1 septem­ ber e e n telg uit e e n b e r o e m d geslacht in dienst. Dr. Willem B. Drees is kleinzoon v a n d e legendarische minister­president e n zoon v a n d e voormalige lijsttrek­ ker v a n DS70 en minister in het kabinet­Biesheuvel. De kleinzoon is bewust niet in hun voetsporen getreden, hij is zijn eigen w e g ingeslagen; e e n w e g w a a r o p zich d e s a m e n h a n g tussen n a t u u r w e t e n s c h a p en theologie b e ­ vindt. Oorspronkelijk w a s dat eigen terrein niet d a t v a n d e theologie m a a r dat v a n d e natuurkunde. Nadat Willem B. Drees d a a r i n afgestudeerd was, gaf hij e e n a a n t a l jaren les op middelbare scholen in wis­ e n natuurkunde. O p 27­jarige leeftijd besloot hij een nieuwe studie a a n te vatten: theologie. Hij b e l a n d d e in e e n geheel a n d e r e wereld: "In d e natuurwetenschappen heerst e e n grote m a t e v a n duidelijk­ heid. Als je kijkt n a a r wiskunde op d e middelbare school d a n zijn het in wezen allemaal d e ­ zelfde sommetjes, welk boek je ook pakt. Elk probleem heeft e e n oplossing. Bij theologie d a a r e n t e g e n houdt e e n discus­ sie nooit op."

gemakkelijke geweest. Zo leek d e evolutie­theorie v a n Darwin regelrecht in strijd met het idee v a n e e n door God g e s c h a p e n wereld. Tot op d e d a g v a n v a n ­ d a a g zijn er (fundamentalisti­ sche) christenen die Darwin het hellevuur toewensen. M a a r a a n d e a n d e r e kant zijn er ook m e n s e n die in d e moderne natuurwetenschap het Godsbe­ wijs geleverd zien. Als er im­ mers e e n zekere ordening e n planmatigheid in het heelal a a n w e z i g is, d a n moet er toch iemand geweest zijn die deze orde bewerkstelligd heeft. En wie a n d e r s zou d a a r v o o r ge­ zorgd kunnen h e b b e n als God? De theorie v a n d e Big Bang heeft dat idee n o g versterkt: het veronderstelde plotselinge ont­

Koos Neuvel argumenteren. Belangrijk is vooral dat d e theologie e e n a n ­ dere functie heeft d a n d e n a ­ tuurwetenschap; d e bijbel is meer e e n mystiek e n ethisch­ appeUerend v e r h a a l terwijl d e natuurwetenschappen beschrij­ vend e n verklarend v a n a a r d zijn. Dat betekent niet dat ze niets met elkaar te m a k e n heb­ ben, uiteindelijk spreken w e toch over é é n wereld." ­ Ook in de bijbel worden uit­ spraken gedaan over ontstaan en aard van de werkelijkheid. In hoeverre sluiten die aan op de inzichten van de m oderne natuurwetenschappen? Drees: "De bijbel is g e e n syste­ matisch betoog, m a a r e e n spe­ ciale collectie v a n poëzie, histo­ riserende verhalen et cetera. Door er wel e e n systematisch betoog v a n te maken, m a a k je er iets a n d e r s van. Je kunt ech­ ter wel proberen ze op e e n a a n ­ tal punten op elkaar te laten aansluiten. Je kunt het vergelijken met New­ ton en Einstein. Het wereld­

­ Leverden die twee tradities binnen één gezin geen span­ ning op in uw opvoeding? Drees: "Nee. Al voordat mijn ou­ ders trouwden h a d d e n ze afge­ sproken dat mijn moeder e e n b e p a a l d e ruimte zou krijgen e n dat mijn v a d e r d a a r niet tegen in zou praten. Hij wilde wel toen wij belijdenis deden, met ons d a a r o v e r praten. Maar voor het overige w a s hij heel terughou­ dend."

Puberaal ­ Heeft u ook iets m eegekregen van de socialistische rituelen? Drees: "Mijn familie w a s d a a r niet zo bij betrokken, het w a s meer e e n bestuurlijk socialisme. Die traditie heeft wel e e n zekere doorwerking in sociale bewo­ genheid e n e e n zekere vanzelf­ sprekendheid v a n politieke par­ tij e n vakbond. Mijn v a d e r w a s j a r e n l a n g a m b t e n a a r bij finan­ ciën en later politicus. Voor mij w a r e n d e politiek e n d e over­ heid misschien wel groter d a n ze objectief w a r e n . Je krijgt e e n vertekend beeld. Maar die ritue­ le kant, dat h a d mijn v a d e r niet zo erg." ­ Had u niet graag tot één be­ paalde zuil willen behoren? Drees: "Ik h a d eerder behoefte om mij d a a r t e g e n af te zetten. Toen ik het huis uit ging b e n ik j a r e n l a n g lid geweest v a n d e PPR, juist om m a a r niet lid te zijn v a n d e PvdA. D a a r zit iets pube­ raals in, je wilt per se iets a n ­ ders kiezen. Als ik e e n bestuur­ lijk type b a a n h a d gekozen of in d e politiek w a s g e g a a n , w a s ik voortdurend met mijn v a d e r of mijn grootvader vergeleken. Mijn v a d e r heeft altijd sterk in d e s c h a d u w v a n mijn grootva­ der gestaan, d e 'jonge Drees' werd hij genoemd. Ik h e b veel meer mijn eigen terrein."

WiUem B. Drees: "Het lijkt som s of er sinds de zestiende de wereld." ­ Is dat niet frustrerend voor ie­ mand die uit de natuurweten­ schappelijke hoek kom t? Drees: "Ik b e n er niet b a n g voor. L a n g z a m e r h a n d b e n ik ook ten a a n z i e n v a n d e fundamentele natuurkunde g a a n beseffen dat d e antwoorden op d e b e l a n g ­ rijkste v r a g e n voor e e n groot deel afhangen v a n d e vooron­ derstellingen w a a r je vanuit g a a t . We willen v a n e e n dokter g r a a g e e n duidelijke d i a g n o s e horen e n d a a r n a met e e n pille­ tje n a a r huis. M a a r ook medici blijken het v a a k niet zeker te weten. Met w e t e n s c h a p p e r s is het niet a n d e r s . Tegen die onze­ kerheid zou ik, toen ik v a n d e middelbare school afkwam, misschien niet gekund h e b b e n . Nu wel." Diezelfde onzekerheid e n om­ zichtigheid is ook kenmerkend voor het proefschrift v a n Drees over natuurwetenschap e n the­ ologie. De relatie tussen d e bei­ d e v a k g e b i e d e n is altijd e e n on­

eeuw, sinds de reform atie, niets veranderd is in Foto Kees Keuch, AVCAOI

s t a a n v a n het heelal zo'n twintig miljard j a a r g e l e d e n vertoont immers sterke overeenkomst met d e bijbelse creatio ex nihilo, d e schepping uit het niets. D a a r moet d e werkzame h a n d v a n God wel achter zitten.

Mystiek Drees houdt echter in zijn proef­ schrift d e nodige slagen om d e arm. Hij wijst erop d a t in die kosmologische theorieën nog veel onduidelijkheden b e s t a a n . Meer in het a l g e m e e n conclu­ deert hij "dat het b e s t a a n v a n God niet op grond v a n kosmolo­ gische theorieën valt te bewij­ zen, m a a r ook niet k a n worden uitgesloten." ­ Is dat niet een wat vage en teleurstellende conclusie? Drees: "De conclusie is mis­ schien niet zo sensationeel, m a a r het punt is dat je h a a r toch zo zorgvuldig mogelijk moet be­

beeld dat Einstein introduceert, het idee v a n e e n gekromde ruimte en tijd, is werkelijk iets a n d e r s d a n het wereldbeeld v a n Newton met zijn idee v a n een op afstand werkende kracht. Toch is er ook e e n conti­ nuïteit, want d a t g e n e wat New­ tons theorie goed doet komt ook voor in Einsteins theorie."

Weduwe "In die zin is er e e n a a n t a l pun­ ten in d e bijbel, zoals d e profeti­ sche kritiek op d e werkelijkheid e n d e mystieke eenheid met God die je misschien kunt vast­ h o u d e n e n in e e n a n d e r wereld­ beeld vorm kunt geven. Dat n a ­ tuurwetenschappelijke wereld­ beeld hoeft niet hetzelfde te zijn als het religieuze, terwijl er toch e e n zekere continuïteit behou­ d e n blijft." ­ Als ik het goed begrijp zitten in het natuurwetenschappelijke

wereldbeeld ook veel onzeker­ heden? Drees: "De theoretische natuur­ kunde kent e e n a a n t a l grote theorieën: d e relativiteitstheorie over ruimte e n tijd, d e q u a n ­ tumtheorieën over materie. Die theorieën zijn niet in elkaar te schuiven. Er zijn wel m e n s e n die dat proberen m a a r ik m e e n dat d e theoretische natuurkunde niet zo definitief e n afgerond is als het op veel buitenstaanders overkomt. Ik b e n in d a t opzicht ook filosofischer geworden: mis­ schien dat dat nooit zal gebeu­ ren. Dat betekent niet dat alles kan. Het idee v a n e e n platte a a r d e is voorbij. Ik m e e n wel d a t enige relativering op z'n plaats is v a n d e g e d a c h t e dat we d e definitie­ ve theorie bijna hebben, iets wat Stephen Hawking (auteur v a n d e bestseller 'Het heelal' ­ red.) heel sterk doet. Vooral bij v r a g e n n a a r wat werkelijkheid of wat tijd is, wordt d e o v e r g a n g v a n d e natuurkunde n a a r d e fi­ losofie vloeiend. De natuurkun­ d e k a n d a a r niet met dezelfde concreetheid over praten als over het bevriezen v a n water bij nul graden." ­ Waarom zouden religieuze mensen zich eigenlijk m oeten oriënteren op de natuurweten­ schappen wanneer blijkt dat ook die de waarheid niet in pacht hebben? Drees: "Er blijft e e n voorlopig­ heid. Je oriënteert je op d e n a ­ tuurwetenschap v a n v a n d a a g e n over e e n halve e e u w k a n het best blijken dat er e e n a a n t a l verrassingen heeft plaatsge­ vonden, zoals nu op praktisch niveau bij d e supergeleiding. Iemand heeft eens gezegd: 'Als je als theoloog d e w e t e n s c h a p v a n v a n d a a g trouwt, b e n je morgen weduwe'. Dat k a n best zijn, m a a r als je het niet doet, sta je v a n d a a g al buitenspel. Ik vind dat je het gewoon m a a r moet w a g e n , niet alleen om in­ tellectueel geloofwaardig m a a r ook om relevant te zijn. Als je p r a a t over e e n eigen geestelijke wereld, d a n krijg je e e n schei­ ding tussen d e z o n d a g e n d e rest v a n d e week. Mijns inziens is die z o n d a g ­ d e theologie ­ wel iets aparts m a a r staat hij ook ten dienste v a n d e rest v a n d e week. Zingevingsvragen zijn iets a n d e r s d a n feitelijke vra­ gen, m a a r het g a a t wél om zin­ geving v a n m e n s e n die nu le­ ven e n met computers werken."

Preek "Ik h e b e e n s in e e n g e m e e n t e gepreekt e n daarbij onder a n ­ dere g e n o e m d dat secretares­ ses nu met computers werken. Na afloop sprak ik iemand die zei dat iets dergelijks in e e n preek nog nooit a a n d e orde w a s gesteld. Het lijkt soms of er sinds d e zestiende eeuw, sinds d e reformatie, niets v e r a n d e r d is in d e wereld. Er heerst een soort eeuwigheidsgevoel rond­ om d e theologie, terwijl het juist belangrijk is a a n te sluiten bij het g e w o n e leven dat m e n s e n leiden. Het natuurwetenschap­ pelijke aspect is d a a r m a a r é é n stuk van."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen