Ad Valvas 1989-1990 - pagina 261

i\DA^\7ö

15 DECEMBER 1989

Hoge temperatuur­supergeleiding zette fysica op h a a r kop

De doorbraak van het decennium D W è wetenschappelijke ontdekking v a n d e ja­ ren tachtig? D a a r hoeft prof.dr. R.P. Griessen. vaste stof­fysicus, niet l a n g o v e r n a te d e n k e n . De d o o r b r a ­ ken op het gebied v a n d e s u p e r g e l e i d i n g , b e g o n n e n in 1987, b e t e k e n d e n v o o r zijn onderzoek e e n revolutie die n o g l a n g n i e t u i t g e w o e d is.

"Ik vind supergeleiding n o g steeds... ja, het feit d a t w e het nog niet begrijpen, dat vind ik toch heel grappig", mijmert Griessen. "Dat die elektronen j a r e n l a n g door e e n kabel kun­ nen vliegen, miljarden kilome­ ters afleggen zonder afgeremd te worden, dat is verbazingwek­ kend". Het verschijnsel supergeleiding dateert niet v a n d e j a r e n tach­ tig. Al in 1911 werd ontdekt d a t b e p a a l d e materialen, mits sterk afgekoeld, hun elektrische weerstand verliezen, zodat elektrische stroom er oneindig l a n g e n zonder energieverlies doorheen blijft lopen. Tot in d e jaren zeventig w a s 250 g r a d e n Celcius onder nul echter d e maximumtemperatuur w a a r ­ bij het curieuze fenomeen op­ trad, h e t g e e n toepassingen duur e n moeilijk m a a k t e . In 1987 k w a m d a a r verandering in; dankzij nieuwe materialen ging d e maximumtemperatuur voor supergeleiding steeds ver­ der omhoog. Honderden fysici over d e hele wereld stortten zich op het verschijnsel. In het meest recente rapport wordt nu super­ geleiding bij zo'n 30 g r a d e n on­

der nul gemeld. Als d a t klopt is het onderzoek weer e e n opzien­ b a r e n d e stap verder.

a a r d e r a c e tegen d e thermometer zal eindi­ g e n staat n o g niet vast. M a a r h o g e temperatuur­supergelei­ ding m a g zeker d e d o o r b r a a k v a n d e jaren tachtig heten, vindt Griessen. "Als drie g e n e ­ raties chemici e n fysici hun neus stoten t e g e n e e n grens, e n plot­ seling komen w e d a a r b o v e n , ja, d a n is er echt iets gebeurd. Ik denk dat n o g nooit e e n ontdek­ king zoveel m e n s e n heeft gemo­ biliseerd. Het heeft e e n wereld­ dimensie gekregen."

uitvlooide e n vervolgens pogin­ gen in het werk stelde die b e ­ doelingen in beleid om te zetten. Een gigantische klus, w a a r d o o r a a n deze universiteiten centrale diensten ontstonden v a n water­ hoofdachtige afmetingen.

D

ie bureaucratie vrat zich e e n w e g door d e instel­ lingen, ten koste v a n d e a a n ­ dacht voor onderwijs e n onder­ zoek. Onderwijsspecialist Piet Vroon bestempelde in d e Volks­ krant d e universiteit tot het zulo,

Vervolg van pag.

J

9

arnmer g e n o e g h a d d e n d e bewoners, stads als ze werden, wel steeds minder oog voor d e natuur. Het s c h a a r s e groen dat het dorp bood, w a s niet b e p a a l d popu­ lair. Zo w e r d e n d e daktuinen bovenop d e huizen v a n het dorpsbestuur, in d e Hoofdstraat, verwijderd. D a a r m e e v e r d w e e n e e n uniek stukje groen. Het hui­ zenblok w a s vijftien j a a r gele­ den, toen d e tuin door architect R.Poel werd ontworpen, immers een v a n d e eerste bouwwerken met e e n daktuin. In d e loop v a n d e j a r e n tachtig werden d e dorpelingen zich er steeds meer v a n bewust d a t het bedrijfsleven h e n groter kon

e e n p a a r meter bruikbaar h o g e ­ temperatuur­supergeleidend materiaal." Uiteindelijk zijn ge­ w o n e kabels e n spoelen v a n su­ pergeleidend materiaal nodig, bijvoorbeeld voor e e n zweeft­ rein, of voor elektriciteitstran­ sport zonder energieverlies. Voor het komend decennium verwacht Griessen meer v a n d e ontwikkelingen in d e micro­ elektronica. "Daar hoef je g e e n kilometers d r a a d te produceren, m a a r kun je met zeer d u n n e la­ g e n v a n hele goeie kwaliteit al e e n heleboel bereiken. Wat m e n d a a r het liefst zou willen is e e n

O

ok in Griessens vak­ g r o e p Vaste Stof Fysica wordt onderzoek g e d a a n n a a r het optreden v a n supergelei­ ding in zeer d u n n e laagjes m a ­ teriaal. "Of u over tien j a a r e e n a p p a r a a t j e kunt kopen w a a r het ingebouwd is, dat weet ik niet. Er zijn zulke gigantische investeringen in d e s t a n d a a r d ­ silicium­technologie gedaan, die kun je niet z o m a a r weggooi­ en." Toch zijn er in d e j a r e n negentig n o g e e n p a a r problemen op te lossen. Zo tasten d e fysici n o g altijd in het duister over d e oor­ z a a k v a n het verschijnsel. Ver­ der zijn tot nu toe alle nieuwe supergeleidende materialen ke­ ramisch v a n a a r d , e n d a a r d o o r heel moeilijk t o e p a s b a a r . Griessen: "Men heeft ze in pille­ tjes, in films, in kleine p r e p a ­ raatjes, m a a r n i e m a n d heeft

Universiteit a l s bedrijf Vervolg van pag. 11

Martin Enserink

hoge temperatuur­supergelei­ der o p d a m p e n o p e e n süicium­ plakje. Je zou supergeleiders d a n kunnen koppelen a a n d e normale elektronica, e n d a a r ­ m e e e e n veel h o g e r e snelheid bereiken." "Een a n d e r e tak die waarschijn­ lijk e e n rol zal g a a n spelen wordt gevormd door d e squids; dat zijn a p p a r a a t j e s die zeer kleine magnetische velden kun­ n e n meten, die bijvoorbeeld door d e h e r s e n e n worden g e ­ produceerd. Dat heeft allerlei medische e n wetenschappelijke toepassingen." Toch heeft ook d e d o o r b r a a k v a n het decennium z'n scha­ duwzijden. Met enige spijt con­ stateert Griessen d a t het Ameri­ k a a n s e ministerie v a n defensie honderd miljoen dollar voor on­ derzoek n a a r militaire toepas­ singen heeft uitgetrokken. "Per­ soonlijk vind ik d a t teleurstel­ lend, dat e e n p a a r j a a r oude ontdekking onmiddellijk e e n hoofdaccent v a n d e militairen krijgt. Ik zou liever willen dat er alleen v r e e d z a m e toepassingen kwamen".

het zeer uitgebreid lager onder­ wijs. Nee, het ging a a n het begin v a n d e jaren tachtig niet goed met d e universiteiten. De Leidse on­ derzoekers Van der Drift e n Vos s p r a k e n zelfs v a n e e n "moord op kostbare kennis", w a a r a a n overheid e n universiteiten zich schuldig zouden maken. "Dit is des te schrijnender, a a n g e z i e n er kapitalen worden uitgetrok­ ken voor het in stand h o u d e n v a n e e n log e n bureaucratisch apparaat." Begrippen als concurrentie, effi­ ciëntie e n prestatie, die in het bedrijfsleven hun corrigerende werking kunnen uitoefenen, la­ g e n volgens d e twee onderzoe­ maken. In oktober 1987 werd d a a r o m e e n centrum voor exter­ n e dienstverlening g e o p e n d . En toen ging het snel. Eigenlijk kreeg d e hele Hoofdstraat e e n facelift. Met e e n postkantoor, e e n reisbureau e n e e n podium voor meer culturele activiteiten werd Vrije Universiteit a l s m a a r stadser. En in 1990 wil Vrije Universiteit h e l e m a a l dorp af zijn, lijkt het. In m a a r t vestigt zich immers e e n computerwinkel e n e e n c a d e a u ­ winkel onder d e n a a m 'Cum laude' in d e Hoofdstraat. Later in het j a a r komt d a a r n o g e e n winkeltje bij om het dorp te pro­ moten. Iedereen k a n d a n e e n paraplu, trui of briefpapier ko­ p e n met het logo v a n Vrije Uni­ versiteit erop. Zoiets gebeurt al­ leen m a a r in e e n echte stad.

ste voornemen: d e satiewet.

1

Harmoni­

1988 De eerste lichting tweefasen­ structuur­studenten. begon­ n e n in 1982, komt in d e proble­ men: veel v a n h e n krijgen hun studie niet binnen zes j a a r af. Minister Deetman komt met het plan aUe studenten e e n OV­kaart te geven. Een ver­ kapte bezuiniging, w a n t d e korting o p d e beurs zal veel meer b e d r a g e n d a n d e kosten v a n het vervoerbewijs. De in­ voering, g e p l a n d op 1 a u g u s ­ tus '88, laat tot op h e d e n op zich wachten. De positie van de universiteits­ raad staat al j a r e n onder druk. CvB­voorzitter Brinkman noemt d e universiteit "in feite onbestuurbaar", doordat er twee kapiteins op e e n schip staan; het college e n d e UR. Ook volgens oud­rector P.J.D. Drenth, hoogleraar arbeids­ e n organisatieleer, moet d e bestuursstructuur op d e hel­ ling. De UR is v a a k niet erg deskundig. "Raadsleden moe­ ten aUes eerst uitgelegd krij­ g e n e n d a n ook n o g e e n b e ­ slissing nemen", aldus Drenth. Het bureau studentendekanen k a n d e drukte door studenten die verlenging v a n inschrij­ vingsduur a a n v r a g e n ­ nu het nog k a n ­ niet meer a a n .

Meetapparatuur

voor h oge

kers in d e wereld v a n d e weten­ s c h a p nog steeds in d e s c h a d u w v a n het taboe. Zoals gezegd: h a l v e r w e g e d e j a r e n tachtig zou d a t v e r a n d e ­ ren. De overheid beleed e e n "te­ rugtrekkende" filosofie e n d e universiteiten h a d d e n zich ver­ zoend met het idee dat zij hun eigen boontjes moesten dop­ pen. Geld voor onderzoek hoeft niet aUeen v a n d e minister te komen; je kunt het ook zelf ver­ dienen, ontdekten onderzoe­ kers. Ze gingen o p jacht n a a r contracten met ondernemers in wier opdracht zij research kon­ d e n verrichten. Verdorrende wetenschappelij­ ke akkertjes k w a m e n weer tot leven doordat er d e Derde Geldstroom doorheen geleid werd. Begrippen als 'output­fi­ nanciering' d e d e n hun intrede: g e e n onderzoeksresultaten, d a n ook g e e n geld.

A

an de universiteiten groeiden d e afdelingen Pers Voorlichting als kool. Er w e r d e n peperdure brochures v a n h o o g w a a r d i g glanspapier uitgebracht w a a r i n d e kwaliteit v a n d e universitaire produkten breed uitgemeten werd. "Je ima­ go n a a r buiten toe heeft grote impact voor d e communicatie met je Umfeld", zeiden universi­ taire pr­functionarissen zonder blikken of blozen.

Contacten met het bedrijfsle­ ven, die e e n a a n t a l j a r e n d a a r ­ voor bijkans n o g golden als ob­ sceen, getuigden nu v a n e e n nieuw elan. Dat d e p a n e l e n a a n het schuiven waren, werd over­ duidelijk toen e e n prestigieus e n

temperatuur­supergeleiding. onkreukbaar gezelschap in 1987 het boekje Naar een on­ dernemende universiteit uit­ bracht. De universiteit zou in d e o g e n v a n dit gezelschap veel flexibeler moeten worden geor­ ganiseerd. Zo zou d e faculteit e e n zelfstan­ dige juridische positie moeten krijgen e n op eigen houtje kun­ n e n beslissen zich bij a n d e r e universiteiten a a n te sluiten. De bestuursstructuur, e e n "tijdro­ v e n d e radendemocratie", is ho­ peloos verouderd e n moet p l a a t s m a k e n voor e e n systeem met universitaire houdstermaat­ schappijen met onder zich e e n reeks facultaire werkmaat­ schappijen, zo luidde d e g e ­ dachte.

I

n vele t o o n a a r d e n zijn d e afgelopen j a r e n ook d e s c h a d u w k a n t e n v a n het markt­ gerichte d e n k e n bezongen. Een al te intieme relatie tussen uni­ versiteiten e n bedrijfsleven, k a n bij onderzoekers gemakkelijk o n t a a r d e n in opportunisme. En w a t te d o e n met d e weten­ schappers die h o o g w a a r d i g on­ derzoek doen, m a a r w a a r he­ l a a s g e e n koopkrachtige v r a a g n a a r is? "Het moeilijke is", a n a l y s e e r d e bestuursvoorzitter Gevers v a n d e universiteit v a n Amsterdam, "dat d e Academie het oude klooster v a n bezinning moet blijven. Dat ze e e n gekkenhuis voor excentrieken moet zien te combineren met verantwoor­ ding afleggen over doelmatig­ heid. Dat ze orde moet h a n d h a ­ ven e n a n a r c h i s m e moet bevor­ deren."

1989 Alle g o e d e bedoelingen ten spijt is het nog steeds slecht gesteld met d e positie v a n vrouwen aan de VU. Van d e hoogleraren is slechts vijf pro­ cent vrouw, v a n d e universi­ taire hoofddocenten vier, e n v a n d e AIO's 27, concludeert d e Emancipatiecommissie in februari. Het instellen v a n streefcijfers voor het a a n t a l vrouwelijke AIO's lijkt n a u w e ­ lijks succes te h e b b e n . Bij ge­ neeskunde wordt e e n 'mede­ werkster positieve actie' a a n ­ gesteld. In e e n o m m e z w a a i komt het college v a n bestuiar tot d e con­ clusie dat het a a n t a l plaatsen in het kinderdagverblijf 't Oli­ fantje verdubbeld moet wor­ den. Behalve met universitaire b e ­ slommeringen houden d e stu­ dentengroeperingen SRVU e n PKV zich in 1989 intensief b e ­ zig met acties tegen Sh ell­ad­ vertenties in Ad Valvas e n met d e invoering v a n Max Have­ laarkoffie. De zuivere koffie wordt voorlopig op proef g e ­ serveerd; d e Shell­adverten­ ties blijven. De VU­vereniging wil zich weer g a a n bezinnen op h a a r toekomst. Voorlichter Van der Waals gooit e e n knuppel in het hoenderhok door bij zijn ont­ slag het verenigingsbestuur gebrek a a n visie te verwijten. Het bestuur zou alleen m a a r ledenwinst willen boeken, zonder zich af te v r a g e n w a a r ­ om e n waarvoor. De nieuwe voorzitter v a n d e vereniging, drs. C. Timmer, ziet d e jaren negentig echter met vertrou­ w e n tegemoet. "Het christen­ dom kent al tweeduizend j a a r ups and downs." (Martin Enserink)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen