Ad Valvas 1989-1990 - pagina 239

fD\pJ^/ps

8 DECEMBER 1989

n

Proefschrift Ad Zuiderent over 'een dartele geest'

De zwierige werelden van Gerrit Krol Gerrit Krol (1934) behoort zo langzamerhand tot de meer bekende auteurs van Nederland. Zijn faam heeft hij niet in de laatste plaats te danken a a n de achteloze wijze waarop hij stoeit met natuurwetenschappelijke en filosofische kennis. De dichter en Neerlandicus Ad Zuiderent is al jaren mateloos door Krol gefascineerd en schreef onder de titel 'Een dartele geest' een proef­ schrift over hem. "Ik vond het mooi, ik w a s er door gefascineerd", mijmert Ad Zui­ derent, die werkt a a n d e Lette­ renfaculteit v a n d e VU. Met eni­ g e moeite probeert hij d e indruk die het werk v a n Krol m a a k t e toen hij het in d e j a r e n zestig voor het eerst las, in het geheu­ gen terug te roepen. M a a r al snel k a n hij wat preciezer for­ muleren wat hem d a a r zo in a a n s p r a k . "Ik w a s vooral geïn­ trigeerd door het feit dat iemand tegelijkertijd emotionele herin­ neringen en exacte formules uit de wiskunde kon beschrijven. Dat w a r e n bij Krol g e e n heel verschillende werelden, hij s l a a g d e erin ze te integreren." De suggestie dat d a a r wellicht d e typische belangstelling uit sprak v a n e e n alfa­student voor een h e m vreemde e n d a a r o m zo aantrekkelijke natuurweten­ schappelijke wereld, wimpelt Ad Zuiderent beleefd af: "Nee, het h a d niets exotisch. Wat mij intrigeerde w a s dat er e e n zeke­ re lef uit sprak. Eind j a r e n zestig w a s het niet d e periode om op zulke aspecten d e a a n d a c h t te vestigen. Je diende g e ë n g a ­ geerd te zijn. I e m a n d als Harry Mulisch vond dat e e n schrijver zich diende te b e p e r k e n tot het schrijven v a n e s s a y s e n docu­ mentaire verhalen. En o ja...", er schiet Ad Zuiderent iets te bin­ nen, "...in die tijd werd d e r o m a n dood verklaard." "Een dergelijk e n g a g e m e n t be­ stond bij Krol niet, al h a d hij wel een persoonlijke betrokkenheid bij d a t g e n e wat h e m interes­ seerde. Het e i g e n a a r d i g e is dat Krol e e n wereld v a n groei weer­ geeft die in sterke m a t e verbon­ d e n is met d e jaren vijftig e n begin jaren zeventig. Zijn ro­ m a n De chauffeur verveelt zich, w a a r mijn proefschrift groten­ deels over gaat, schreef hij toch al in 1973. Niettemin beziet d e

Koos Neuvel

vinden zijn die mij niet verlam­ men. Ik h e b e e n a a n t a l wisse­ lende vaste punten gezocht om het werk v a n Krol te b e n a d e r e n . Ik wil niet z e g g e n dat het werk v a n Krol e e n bouwval is die je v a n alle kanten moet stutten, het is meer iets dat zo beweeglijk is dat je het v a n alle kanten moet omringen om het gevoel te h e b ­ b e n dat je het geheel in enige m a t e in d e g r e e p hebt."

"Dat is e e n heel groot pro­ bleem". Zuiderent geeft het vol­ mondig toe. "Dat wordt n o g ver­ sterkt doordat Krol zelf al e e n auteur is die g r a a g e n v a a k toe­ lichtingen geeft op zijn werk. D a a r h e b ik niet zoveel meer a a n toe te voegen. Alleen zijn die toelichtingen bij hem altijd e e n verdediging v a n d e eigen zaak, d e systematiek v a n d e persoon Krol zit d a a r in. Ik denk

te typeren. Ad Zuiderent staat sceptisch ten opzichte v a n die rubriceringsijver, je hakt al snel iets levends in stukken, schrijft hij in zijn proefschrift. M a a r a c h kom, Ad Zuiderent wilde het lite­ ratuurwetenschappelijke spel wel e e n beetje meespelen e n bedacht d a a r o m e e n nieuw eti­ ket: neo­kubisme. Zuiderent: "Het begrip 'kwart­ slag' staat centraal in het werk

dat je jezelf als schrijver e e n halt toeroept: tot hier e n niet ver­ der. Je zelfreflectie m a g niet zo­ ver g a a n dat d e eigen creativi­ teit eronderdoor gaat."

Foto: Bram d e Hollander

hoofdpersoon met grote instem­ ming dat d e groene weiden platgewalst worden, dat er zandvlaktes v a n g e m a a k t wor­ d e n w a a r o p raffinaderijen ver­ schijnen met mooie bloemperk­ jes er om heen." "Dat laatste sprak mij zeer a a n . Niet het bruuske geweld op zich­ zelf, m a a r het nieuwe streven n a a r schoonheid dat hij z a g in die ontwikkeling. Het gekke is dat veel critici destijds d a c h t e n d a t hij ironisch schreef, m a a r dat w a s absoluut niet het geval. Krol schreef zoiets in e e n tijd­ perk dat zulke w a a r d e n a b s o ­ luut niet hoog a a n g e s c h r e v e n stonden in artistieke circuits. Ik vond h e m iemand met e e n au­ thentiek geluid."

Bouwval Toen De chauffeur verveelt zich uitkwam, w a s Ad Zuiderent pro­ zarecensent v a n Trouw. Het boek m a a k t e zo'n verpletteren­ d e indruk op h e m dat hij ter­ stond zijn recensentenactiviteit staakte. "Er w a r e n wel meer factoren in het geding", zegt Zui­ derent, "maar d a n komt er net e e n boek w a a r v a n ik niets a n ­ ders kon d a n zeggen hoe prach­ tig ik het vond, zodanig dat ik uitsluitend al d a t g e n e wUde ci­ teren wat ik zo mooi vond. Ik h a d g e e n enkele behoefte om hier e e n kritische distantie in acht te n e m e n e n ik h a d ook g e e n zin meer om over boeken te schrijven die ik minder mooi vond. Dus stopte ik er m a a r mee." "Maar", voegt Ad Zuiderent er a a n toe, "ik wüde toch niet hele­ m a a l wegschuilen met e e n boekje in e e n hoekje e n dacht: er moeten toch invalshoeken te

Advertentie

EENVOUD IN VEEIJVOUD

EEN KOPIE V[QiQR ^ SPIE* ^; të$li^ aboiinénM^ïp oi: 5000 kopteen. Alle pnjzen zijn exkl BTW

DeJËiestè ifopièVan Amsterdam, m ï^CKXPdleliSfrper «tuk, per dozijn, :^ per dtdls^^eii pér gehele oplage.

5^ lÉièrdéi^in veelvoud. ÉÉÜiD ^^^ Pfill

copyrette^

Ad Zuiderent: "De boeken van Gerrit Krol maakten een verpletterende indruk op m e" In d e inleiding v a n zijn proef­ schrift contrasteert Zuiderent d e dartele b e w e g i n g e n v a n d e kunstenaar met d e plompe, ver­ t r a g e n d e b e w e g i n g e n v a n het wetenschappelijk verslag. Kun­ n e n in deze woorden, v r a a g ik hem, e e n lichtelijk denigrerende houding ten opzichte v a n d e wetenschappelijke arbeid b e ­ luisterd worden? Zuiderent zal het niet ontken­ nen. "Ik h a d in dezelfde tijd mis­ schien wel liever e e n mooie ro­ m a n geschreven. Ik moet zeg­ g e n d a t ik veel momenten v a n vertwijfeling h e b gekend: wat b e n je toch voor e e n tweede­ h a n d s activiteiten a a n het ver­ richten. Je beseft d a t je je ener­ gie ook op e e n a n d e r e wijze kunt a a n w e n d e n . " "Mijn studie n a a r de chauffeur verveelt zich v a n Krol is ook drie keer zo dik als dat boek zelf. Dat betekent dat het aanzienlijk plomper is. Krol is iemand die in zijn romans vooral ook e e n dichter is. Hij formuleert heel compact. Dat is iets wat je niet n a kunt g a a n doen. D a n word je verweten e e n artistiek produkt geleverd te h e b b e n e n g e e n we­ tenschappelijk produkt." ­ Bekruipt u tijdens het schrijven niet het gevoel dat de auteur zelf alles al periect gezégd heeft en dat er niets m eer aan toe te voe­ gen is?

Kwartslag "Een mooi voorbeeld: die schaatsenrijder op d e 5000 me­ ter..." Ad Zuiderent kijkt d e inter­ viewer v r a g e n d a a n . "Ben v a n d e Burg", probeer ik. "Precies, die bedoel ik. Die zei onlangs dat het vroeger niet zo goed met h e m ging omdat hij tijden v a n a n d e r e rijders in zijn hoofd h a d zitten. Hij w a s zich zo v a n alles bewust dat hij er niet in s l a a g d e om ook nog e e n s moeiteloos te schaatsen. Het­ zelfde geldt voor e e n schrijver: er moet e e n zekere moeiteloos­ heid in zitten, e e n zekere zwie­ righeid e n gemak. Iemand als Krol heeft gemakkelijk praten, hij m a g v a n alles b e w e r e n over zijn werk e n zichzelf tegenspre­ ken. Ik als onderzoeker moet kij­ ken wat met deze t e g e n s p r a a k te doen." Een v a n d e grootste liefhebbe­ rijen v a n d e literatuurweten­ s c h a p is het indelen v a n schrij­ vers in stromingen. Is Krol e e n representant v a n het Revisor­ proza, het neo­symbolisme of het postmodernisme, om met e e n p a a r termen te z w a a i e n die v a a k gebruikt worden om h e m

v a n Krol. Zijn werk b e s t a a t uit kleine blokjes tekst w a a r t u s s e n g e e n rechte lijn b e s t a a t m a a r die telkens e e n kwartslag d r a a i ­ en. Zo word je e v e n op e e n a n ­ der b e e n gezet; vervolgens d r a a i je weer terug of soms n o g verder. Dat is e e n vorm die ik visueel k a n verbinden met het kubisme. Daarin wordt ook e e n voorwerp h e r k e n b a a r onher­ k e n b a a r g e m a a k t doordat er steeds vanuit e e n a n d e r e hoek n a a r gekeken wordt. In é é n beeld zie je e e n voorwerp v a n verschillende zijden." ­ Is het de bedoeling dat het begrip 'neo­kubism e' in de lite­ ratuurwetenschap spraak m a­ kend gaat worden? De net d e kamer binnengelopen hoogleraar Van Halsem a roept: "Wij spreken over niets a n d e r s meer op d e faculteit." En Ad Zui­ derent voegt er met e e n niet minder volvette ironie a a n toe: "Helaas h e b b e n wij hier g e e n octrooibureau. Ik h e b wel a a n mevrouw Ibsch (hoogleraar lite­ ratuurwetenschap ­ kn) ge­ v r a a g d of zij d e term 'neo­kubis­ me' niet eventjes k a n d e p o n e ­ ren op internationale congres­ sen."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen