Ad Valvas 1989-1990 - pagina 35

25 A UG US T US 1989 Op e e n g e g e v e n moment volg­ d e n d e ingrijpende gebeurtenis­ sen in het leven v a n Jos v a n der Klei elkaar snel op. Hij woonde al e e n poosje in zijn Afrikaanse dorp, toen er in zijn hut op merk­ w a a r d i g e wijze e e n jongetje overleed dat v a a k met zijn ei­ gen dochtertje speelde. Van der Klei z a g a a n d e ogen v a n d e mensen in het dorp dat ze h e m v a n hekserij beschuldigden; a n ­ deren d a a r e n t e g e n betuigden hem uitvoerig hun loyaliteit. Dezelfde week overleed in Ne­ derland zijn moeder e n twee weken later zijn vader. Hoe d e dorpelingen d a a r o v e r d a c h t e n w a s wel duidelijk e n ook Jos v a n der Klei b e g o n bijna te d e n k e n dat het allemaal g e e n toeval meer w a s . A a n d e a n d e r e kant v a n d e levenslijn beviel zijn vrouw in die tijd in het lokale 'ziekenhuis' v a n e e n kind. Het uiteindelijke resultaat v a n die dramatische gebeurtenissen was, zo zegt Van der Klei, dat d e relatie met d e dorpelingen meer diepte e n betrokkenheid kreeg: "In Afrika komt er altijd e e n heel b e p a a l d type blanke, i e m a n d tussen d e twintig e n vijftig jaar. In d e ogen v a n d e zwarten wor­ d e n zij nooit geboren e n g a a n zij nooit dood. Blanken worden vereenzelvigd met d e ballpoint, d e Jbic, e n e e n tafel. Als je in e e n dorp komt wordt er onmiddellijk e e n tafel voor je neergezet, zelf gebruiken ze die niet. Zo is ook het rare idee ontstaan dat w a n ­ neer je m a a r e e n bic weet te hanteren, je straks d e positie v a n e e n blanke kunt krijgen.

fiDVpiMpS

Antropoloog Jos v a n der Klei over d e h a r d e realiteit v a n zijn vak

'We worden gechanteerd met die zielige mensen' Wat is het toch schattig om ver v a n d e verdorven westerse wereld in d e ongerepte natuur die arme, doch edele zwartjes te bestuderen. Zo kijken veel m e n s e n tegen het antropologenwerk a a n . De a a n d e VU werk­ zame antropoloog Jos van der Klei promoveert binnen­ kort op e e n onderzoek w a a r a a n vele j a r e n v a n veld­ werk ten grondslag ligt. Bovendien houdt hij zich bezig met het begeleiden v a n studenten die stage lopen in Afrika. Een interview over d e h a r d e werkelijkheid v a n het antropologische veldwerk e n d e romantische my­ then die er o m h e e n gew^even virorden. ren. Daarin verschülen w e op e e n a a n t a l elementaire punten v a n d e Afrikanen."

Respect Het je krachtig opstellen is niet alleen e e n noodzakelijke over­ levingsstrategie, het is ook noodzakelijk om respect af te dwingen. Van der Klei: "De mo­ d e r n e toeristen zijn heel toegan­ kelijk m a a r ze worden o p e e n

in positieve als in negatieve zin, , ze kunnen je ook klem zetten. Die ervaring h e b b e n wij niet, wij zijn slechte sprekers met e e n diep geweten: ja is ja, n e e is n e e . Bij h e n ligt d a t veel com­ plexer." Een verleiding w a a r a a n d e blanke antropoloog wordt bloot­ gesteld is om uitgebreid a a n naastenliefde te g a a n doen. Hebben w e immers niet v a n kinds af a a n geleerd d a t d e

De blanken h e b b e n zich nooit op d e meest essentiële punten laten zien in e e n maatschappij w a a r i n ziekte vaker voorkomt d a n gezondheid. Elke d a g g a a n er m e n s e n om je h e e n dood e n worden er geboren. In die situa­ tie k w a m ik o n g e p l a n d ook te­ recht. Dan merken ze dat ook jij kwetsbaar bent."

best uit. Ik g a n a a r d e stad, n a a r het ziekenhuis w a a r enorme rij­ e n stonden. In plaats v a n m e achter a a n te sluiten, ging ik direct n a a r voren, want ik b e n blank. G e e n h a a r op mijn hoofd die toen twijfelde a a n mijn ei­ gen gedrag." Het idee v a n naastenliefde ligt ook ten grondslag a a n d e hele ontwikkelingssamenwerking. Van der Hei: "We worden ge­ chanteerd met die zielige men­ sen. Ellendige kindertjes wor­ d e n echt gezocht en d a n vind je ze ook wel, je zult ze overal vin­ den. Het is é é n grote leugen w a a r i n je leeft, m a a r er zijn g e e n echte slachtoffers v a n die leugen. Wij h e b b e n in onze vol­ gevretenheid zielige m e n s e n nodig. Dat moeten ze natuurlijk wel uitstralen, het is fout w a n ­ neer ze in opstand komen of w a n n e e r ze toeristen g a a n slaan. Dat k a n niet." "Veel bedrijven e n beroepen, zoals d e antropologen, d r a a i e n op dat beeld: het is d a a r zielig, m a a r w e kunnen het v e r a n d e ­ ren. We zijn al ongeveer dertig j a a r op die manier bezig e n het lukt m a a r niet. Vrijwel alle pro­ jecten mislukken. M a a r nie­ m a n d zal dat overhard zeggen, want a n d e r s r a a k je je geld kwijt." "Ontwikkelingssamenwerking is ook voor antropologen e e n grote werkverschaffer. De elites in die l a n d e n vinden het best; ze h e b b e n d e democratie er snel uitgedonderd, het is e e n heel verwende en beschermde groep, die b e l a n g heeft bij zo'n beeld."

Spugen Een a a n t a l g e d e e l d e ervarin­ gen, hoe vervelend ze ook zijn, k a n dus d e acceptatie v a n d e antropoloog bevorderen. Dat wil niet z e g g e n dat Van der Klei denkt dat alle verschillen tussen d e zwarte Afrikanen e n blanke antropologen in e e n h a n d o m ­ d r a a i op te heffen zijn. Voor romantische opvattingen over d e gelijkheid v a n alle men­ sen is hij niet erg gevoelig. O p e e n a a n t a l punten blijft er zijns inziens e e n grote afstand be­ staan: "Ik h a a t b e p a a l d e din­ g e n in Afrika, dat heeft te m a ­ ken met voedsel, lichaamshy­ giëne en privacy. Dat is in w e ­ zen in alle culturen zo; je kunt mensen nergens zo m e e kwet­ sen d a n door je niet a a n hun tafelgewoonten te houden. Dat ligt heel gevoelig. Je hebt in Afri­ k a ontzettend veel privacy no­ dig a n d e r s word je gek. U it zich­ zelf geven ze je dat niet, dus moet je zelf heel duidelijk d e grenzen stellen." "Mensen die echt Afrika goed kennen, dat zijn d e missionaris­ sen e n zendelingen. Het opval­ lende v a n h e n is, dat ze in d e ogen v a n d e Europeanen die net aankomen, zeer despotisch overkomen. Tegelijkertijd d o e n ze ook heel veel voor d e Afrika­ nen, het heeft d a a r o m iets ambi­ valents. Wij begrijpen niet w a a r o m ze zo op hun strepen staan. M a a r het h a n d h a v e n v a n d e privacy, het verschü tus­ sen mijn e n dijn, moeten ze elke d a g opnieuw afdwingen. In dat opzicht zijn d e culturele ver­ schillen veel te groot, d a a r kun je weinig consessies in doen. Je kunt e e n vegetariër niet dwin­ g e n om kip lekker te vinden. Wat ik vies vind a a n tafel, het spugen, zal ik nooit meer afle­

Koos Neuvel

De Afrikaanse dorpelingen vin­ d e n het d o o r g a a n s wel leuk om zo'n antropoloog in hun midden te h e b b e n . Van der Klei: "Jouw aanwezigheid is voor veel men­ sen e e n soort bevrijding. Het is veel s p a n n e n d e r d a n welk t.v.­ p r o g r a m m a d a n ook, e e n antro­ poloog doet zo raar, d a a r kun je eindeloos n a a r blijven kijken. Er is niets zo s p a n n e n d als e e n hal­ ve g a r e blanke in je dorp. Ieder­ e e n krijgt ook e e n bijnaam, iets wat te m a k e n heeft met b e p a a l ­ d e karakteristieken v a n zo'n stu­ dent."

Concurrentie

Antropoloog

Jos van der Klei in Afrika. Naast hem zijn kok.

enorme manier ingepakt door d e Afrikanen. Later hoor je v a n ze dat ze die toeristen heel l a a g inschatten; w a n n e e r ze om e e n kwartje vragen, krijgen ze dat ook. Ze lachen zich gek om het gebrek a a n persoordijkheid v a n die toeristen. W a n n e e r je goed duidelijk m a a k t wat je zelf lek­ ker e n goed vindt, wordt d a t g e ­ w a a r d e e r d e n krijg je veel meer informatie." "In die kleine maatschappijen wordt ontzettend veel g e m a n i ­ puleerd, dat is d e enige manier om iets voor elkaar te krijgen. Ze zijn v e r b a a l veel b e g a a f d e r d a n wij, k n a p in d e o m g a n g met mensen. Die verbale kwaliteiten hanteren ze meesterlijk, zowel

Afrikanen zielig zijn? W a a r d e grenzen v a n d e naastenliefde liggen, d a a r o v e r wist Van der Klei uit eigen ervaring al snel m e e te praten. "Op het moment d a t d e eigen veiligheid in het geding komt laat je aU e n a a s ­ tenliefde onmiddellijk vallen. Ik bracht zieke e n ellendige men­ sen n a a r e e n ziekenpostje e n dacht, wat b e n ik toch e e n goe­ d e kerel. M a a r op e e n moment hoorde ik dat é é n v a n d e ver­ voerde patiënten mogelijk cho­ lera h a d ; die h e b ik nog wel n a a r huis gebracht, m a a r d e hele familie h e b ik nooit meer aangeraakt." "Mijn kleine dochter h a d e e n s steenpuisten, dat z a g er niet

Over vreemd g e d r a g v a n antro­ pologen, k a n Van der Klei moei­ teloos het e n e v e r h a a l n a het a n d e r e uit d e mouw schudden. Een v a n d e meest curieuze feno­ m e n e n is d e grote concurrentie die er tussen antropologen on­ derling bestaat. "Wanneer a n ­ tropologen bij elkaar zitten wordt er bijvoorbeeld g e p r a a t over d e v r a a g of in e e n b e p a a l d dorp al d a n niet stromend water a a n w e z i g w a s . Wie het meest ellendig gezeten heeft, die is zo ongeveer d e koning. Dat is zo­ iets raars." "Iets a n d e r s w a a r ik zelf ook last v a n h e b g e h a d : als iemand 'jouw' dorp binnenkomt zonder je toestemming, g a je heel ver om die a n d e r er weer uit te krij­ gen. Anderen mogen wel in je dorp, m a a r jij moet d a n d e p a ­ troon blijven e n zij jouw leerlin­ gen. Als ik weet dat er in e e n b e p a a l d gebied twee of drie dorpen zijn w a a r Amerikanen gezeten hebben, kom ik d a a r

E

niet. Dat is e e n ongeschreven wet." "Ik h e b het zelf ook, als iemand zonder mijn toestemming rela­ ties en contacten opbouwt, heeft hij mij als e e n geweldige vijand. Dat g a a t zover dat je je af­ vraagt: b e n ik dat n o g die zulke emoties heeft? Dat is heel kin­ derachtig, m a a r tegelijkertijd iets zeer d i e p g a a n d s . En als er iets is wat je niet moet h e b b e n in d e tropen d a n zijn het conflic­ ten; dat vreet zoveel energie, d a a r d o o r g a je n a a r d e ver­ dommenis."

Uit het lood Van der Klei vindt dat antropo­ logen in d e tropen emotioneel v a a k nogal uit het lood gesla­ g e n zijn. Het kost h e n kennelijk bijzonder veel moeite om zich in zo'n vreemde cultuur te h a n d h a ­ ven. Het m e r k w a a r d i g e is ech­ ter dat w a n n e e r antropologen terug zijn in het westen ze veelal zeer romantiserende verhalen afsteken over 'hun' dorp, w a a r ze zoveel dierbare herinnerin­ g e n a a n hebben. Van der Klei verklaart dit doordat d e antro­ poloog zoveel emotioneel heeft moeten afzien, dat merkwaardi­ gerwijze hij of zij concludeert dat 'hun' dorp wel heel bijzon­ der moet zijn geweest. Van der Klei: "Die emotionaliteit v a n antropologen vind je bij a n ­ dere ontwikkelingswerkers niet. Het grote verschil is d a t die, w a n n e e r ze dat niet willen zich nauwelijks buiten hun eigen cul­ tuur hoeven te begeven, terwijl antropologen alles moeten los­ laten. Je moet je ontzettend a a n ­ p a s s e n e n dat is noodzakelijk om die o n g e p l a n d e toevallighe­ d e n m e e te maken.

Afzien Het vak v a n antropoloog wordt sterk geromantiseerd e n d e a n ­ tropologen werken d a a r zelf keihard a a n m e e . Iedereen denkt het te kunnen zijn, het lijkt e e n luxe­vak waarbij je in het bos zit temidden v a n d e lieve wilden e n waarbij je ook nog e e n s e e n keer je schuldgevoel kwijt kan. Dat idee wordt vol­ gens mij steeds sterker. In wer­ kelijkheid is het verschrikkelijk afzien. Het is e e n heel z w a a r vak waarvoor lang niet ieder­ een geschikt is. Studenten ko­ m e n soms huilend n a a r je toe, zo erg h e b b e n ze het gevon­ den." "Nu kun je vragen, moet dat ma­ sochistische g e d o e wel alle­ maal? Het antwoord is: ja, dat moet om verder te komen d a n d e enquête­lijst e n het praatje met d e dorpschef. Dat is meestal het niveau w a a r o p a n d e r e ont­ wikkelingsw^erkers vertoeven. Voor het antropologenvak moet je eigenlijk e e n specifiek per­ soonlijkheidstype zijn: e e n beet­ je e e n marginale figuur, iemand die a a n d e r a n d zit, soms obser­ verend en a n d e r e keren weer actief optredend. Of je zo'n fi­ guur bent, kun je niet altijd v a n tevoren zeggen. Dat blijkt v a a k p a s ter plaatse. Het is d a n ook heel opvallend dat studenten die s t a g e h e b b e n gelopen met absolute zekerheid kunnen zeg­ gen: dat wU ik nog e e n keer of, dat nooit meer."

Adverteren in Ad Valvas is adverteren voor een herkenbare groep en dus gericht adverteren Advertenties opgeven bij:

Bureau Van Vliet B.V. Tel.: 02507-14745

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen