Ad Valvas 1989-1990 - pagina 372

AD VALVAS 1 MAART 1990

PAGINA 8

Het einde van de geschiedenis? Twijfel over de definitieve triomf van het liberalisme Koos Neuvel Het einde is nabij. Een schokkende mededeling zal dat niet zijn. We ken­ nen reeds een imposante reeks on­ dergangsfantasieën en apocalyptische toekomstbeelden en zeker tegen het einde van een millenium mag die traditie wel weer wat in ere gehou­ den worden. Dat er nu links en rechts gefluisterd wordt over het ein­ de van de geschiedenis, is daarom op zich geen reden om verontrust uit de luie stoel op te staan. Alleen ­ er is een verschil met andere ondergangsfantasieën; er wordt nu niet met strakke, treurig gestemde gezichten over het einde gesproken, maar er is ruimte voor een getem­ perd optimisme, bijna zelfs voor een hoera­stemming; eindelijk is de ge­ schiedenis afgelopen! Er verdwijnen geen mensen en gebeurtenissen meer naar de mestvaalt van de geschiede­ nis, de geschiedenis zelf kan daar ge­ deponeerd worden. De uitdrukking 'het einde van de ge­ schiedenis' is gelanceerd door een tot voor kort volledig onbekende me­ neer. Francis Fukuyama heet hij. In hel dagelijks leven is hij onderdirec­ teur van het planningsbureau van hel Amerikaanse ministerie van Buiten­ landse Zaken. In zijn vrije tijd besloot hij eens een essay te schrijven over de ontwikkeling van de geschiedenis; die kenschetste hij als een opeenvol­ ging van stadia, met de liberale de­ mocratie als hoogte­ en eindpunt. Een beter systeem dan de liberale de­ mocratie is ondenkbaar, de geschie­ denis heeft zijn plafond bereikt, vindt Fukuyama. Lange tijd hebben fascis­ me en communisme zich de preten­ tie aangemeten de liberale democra­ tie naar de kroon te kunnen steken, maar zij hebben het hoofd nederig moeten buigen. De triomf van de democratie, die volgens Fukuyama ook het einde van de geschiedenis betekent, mag met gepaste vreugde tegemoet getreden worden. Tegelijkertijd blijft er toch iets knagen. Een ­ hoe moet je het noemen ­ nostalgisch verlangen naar de tijd dat er nog grote Helden en nog grotere Schurken waren, borrelt ongemerkt naar boven. Fukuyama's toekomstvoorspelling: "Het einde van de geschiedenis wordt een zeer trieste tijd. De strijd om erkenning, de bereidheid om het leven te riske­ ren voor een zuiver abstract doel, de wereldwijde ideologische strijd die een beroep deed op durf, moed, voorstellingsvermogen en idealisme, zal vervangen worden door economi­ sche berekening, het eindeloos oplos­

'Het einde van de ge­ schiedenis' zo luidt titel van een geruciitmakend Amerikaans essay waarin de triomf van liet liberalisme verkondigd wordt. Over deze triomf en over de vraag of zo­ iets een reden tot vreug­ de is of juist niet, werd in Amsterdam vorige week een door CREA ge­ organiseerd forum ge­ houden.

De zaal was goed gevuld, In het middenpad NRC-Handelsblad-columnist Heldr ing, een van de forumleden. Foto Bram de Hollander sen van technische problemen en het bevredigen van de verfijnde verlan­ gens van de consument."

Het Absolute Fukuyama raakte met zijn betoog een gevoelige snaar in het Amerikaanse intellectuele en politieke leven. Dat hele leven had altijd in het teken ge­ staan van de strijd tegen het commu­ nisme, en nu ineens is dat houvast weggevallen. In die leegte maakte Fukuyama de balans op en bracht de tegenstrijdige gevoelens over dit 'post­historische tijdvak' onder woor­ den. Het einde van de geschiedenis, de slogan is ook naar Nederland overge­ waaid. De reacties erop zijn evenwel sceptisch; ho, ho, niet te vroeg jui­ chen, is de teneur. Tijdens het debat, dat CREA organiseerde, belichaamde NRC­columnist Heldring die terug­ houdendheid. Zeker, hij kan zich voor een deel wel vinden in de analy­ se van Fukuyama, hij verwacht even­ min een grote herleving van het poli­ tiek­ideologische debat, en de basis van de democratie wordt momenteel niet serieus aangetast. Maar toch, je kan niet welen. Zoals Heldring het zo mooi uitdrukte: "Het verlangen naar

het absolute, het volmaakte, naar een koninkrijk der hemelen hier op aar­ de, is onuitroeibaar. Het is moeilijk om met zoiets als 'het menselijk te­ kort' te leven." Maar is er eigenlijk wel sprake van zoiets als een triomf van het liberalis­ me? Siep Stuurman, hoogleraar po­ liticologie aan de UvA, sputtert te­ gen. Belangrijke democratische ver­ worvenheden als het algemeen kies­ recht en het vrouwenkiesrecht, zo brengt hij de vergeetachtigen in her­ innering, zijn er vooral door toedoen van de socialisten gekomen. Het zijn niet de liberalen geweest die perma­ nent op de bres hebben gestaan voor de liberale vrijheden.

Nog sterker Wat het economische liberalisme be­ treft heeft Stuurman nog sterker zijn bedenkingen. Hij bespeurt in het be­ toog van Fukuyama een verheerlij­ king van een utopisch liberaüsme, een lofzang op een markteconomie die door niets in haar heilzame wer­ kingen verstoord wordt. Een dergelijk liberalisme bestaat in de meeste wes­ terse staten allang niet meer, consta­ teert Stuurman. Overal bestaat een aanzienlijke mate van staatsinterven­

BasJsscholieren krijgen wellicht les van drs. Ministerie wil tekort aan leraren bestrijden Jos Dohmen Werkloze afgestudeerden van le­ rarenopleidingen van universitei­ ten en hogescholen kunnen mo­ gelijk ingezet worden op basis­ scholen, ook al zijn zij daarvoor in feite te hoog gekwalificeerd. Zo'n 'onorthodoxe' maatregel is nodig om het tekort aan leraren in het basisonderwijs te bestrijden. Dat zegt staatssecretaris J. Wallage van onderwijs en wetenschappen in een brief aan de Tweede Kamer. Wal­ lage vindt dat er zo snel mogelijk een

samenhangend pakket maatregelen moet komen waarmee het beroep van leraar aantrekkelijker kan worden ge­ maakt. Door herschikkingen in de onderwijsuitgaven hoopt W allage daarvoor geld vrij te maken. Wat er concreet dient te gebeuren, is volgens de staatssecretaris nog een kwestie van zorgvuldige afweging in een "open gesprek" met onderwijsor­ ganisaties. Zelf beperkt W allage zich vooralsnog tot wat hij "een openharti­ ge verkenning van het vraagstuk" noemde. Om het tekort aan leraren op korte termijn op te lossen zijn volgens Wal­ lage "onorthodoxe" maatregelen no­

Jacq. Wallage dig. Eén van de mogelijkheden is het inschakelen van werkloze afgestu­ deerden van het hoger onderwijs in het basis onderwijs. Deze maatregel zou tijdelijk zijn en slechts in beschei­

tie en niet in de laatste plaats daar­ door is de armoede, vooral in westeu­ ropese landen, aanzienlijk terugge­ drongen. Fukuyama's verheerlijking van het li­ beralisme sluit naadloos aan op con­ servatieve pleidooien voor het terug­ dringen van de verzorgingsstaat. Stuurman heeft het daar niet zo op. Een 'blij dat ik rij­filosofie' op we­ reldschaal is zijns inziens wel het laat­ ste waar we momenteel behoefte aan hebben.

Triest Ondanks de felheid van zijn kritiek maakt ook Stuurman, die in de boe­ ken als 'marxist' geregistreerd staat, in zekere zin deel uit van de door Fu­ kuyama beschreven consensus. Hij kritiseert de liberale democratie, maar stelt er geen volledig ander maatschappijmodel voor in de plaats. Het idee van de klasseloze, socialisti­ sche samenleving waarin alle tegen­ stellingen van het laatkapitalisme zijn opgeheven, is ook voor de weinig overgebleven marxisten een weinig aantrekkelijk alternatief meer. Stuurmans betoog is eerder defensief: laten we onze democratische en soci­ ale verworvenheden niet te snel te

den mate moeten worden toegepast, aldus de staatssecretaris. Daarnaast onderzoekt W allage de voor­ en nadelen van een regeling waarbij de studieschuld van leraren in de loop van een jaar of vijf komt te vervallen. Eerder was al aangekon­ digd dat ook de mogelijkheid van vrij­ stelling voor militaire dienst voor ba­ sisschooUeraren wordt bezien. Op langere termijn denkt W allage aan het weer aantrekkelijk maken van het leraarsberoep via maatregelen als een geringe algemene salarisverho­ ging, betere loopbaanopbouw, bege­ leiding, kinderopvang en educatief verlof voor leraren. Ook een versnel­ de intrekking van de algemene sala­ riskorting in het onderwijs ­ de WIISO­ korting ­ is volgens de staatssecretaris "bespreekbaar", al ligt daar niet zijn eerste prioriteit. Uit al die mogelijkhe­ den zullen echter keuzes gemaakt moeten worden, omdat het budget hoe dan ook beperkt is. Behalve de tekorten in het basison­ derwijs zijn er ook problemen in het voortgezet en het beroepsonderwijs, zowel in de eerste als tweede graad.

grabbel gooien. In die zin zou inder­ daad met enig recht gesproken kun­ nen worden van een verdwijnen van grote ideologische debatten en van een uitsterven van de uitdagingen aan de burgerlijk democratische sa­ menlevingen. Is dat iets om rouwig over te zijn? Maakt het verdwijnen van Grote De­ batten deze tijd inderdaad triest, zoals Fukuyama veronderstelt. Ben Kna­ pen, hoofdredacteur van NRC­Han­ delsblad, denkt er iets anders over. Hij wijst op de verwantschap van Fu­ kuyama's uitdrukking 'post­historisch tijdperk' met een ander populair be­ grip als 'postmodernisme'. Postmo­ dernisme dan opgevat als die stro­ ming in de kunst die zegt dat er geen avant­garde, geen vernieuwing meer mogelijk is, dat alles al eens gedaan is en dat hetgeen de kunstenaar resteert het vrijelijk putten uit diverse uiteen­ lopende tradities is. Knapen: "Er is al eens eerder, zo rond de zestiende eeuw, een periode geweest waarin hetzelfde gezegd werd. Die periode werd later bekend onder de naam Renaissance. Een in­ teressante tijd was dat."

Deze problemen zijn overigens min­ der ernstig en de tekorten leiden niet zozeer tot het uitvallen van lesuren, maar tot het onbevoegd geven van lessen. Uit onderzoek is inmiddels geble­ ken dat de instroom van studenten in de universitaire lerarenopleiding weer stijgt, dit in tegenstelling tot een sterke daling in de deeltijdopleidingen van het hbo. Aan de universitaire op­ leiding is situatie alleen in de exacte vakken nog zorgwekkend. Voor de eerstegraads deeltijdopleidingen wil Wallage het zogenaamde 'bonusbe­ leid', dat neerkomt op gratis studeren, dan ook voortzetten. Voor de voltijdse universitaire lera­ renopleiding komt het bonusbeleid echter in augustus te vervallen. In­ middels is namelijk een nieuw sys­ teem ingevoerd, in overleg met de universiteitsbesturen. Dit betekent dat een student die leraar in een van de tekortvakken wil worden een halve betrekking mag aanvaarden en de an­ dere helft van zijn tijd met studie vult. Hij krijgt dan wel een jaar lang het volledige salaris uitbetaald.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen