Ad Valvas 1989-1990 - pagina 209

fiDVpJ^/pS

24 NOVEMBER 1989

Anglist Richard Todd over de problemen van de multiculturele literatuur

Rushdie­affaire brengt crisis in Engelse letterkunde a a n het licht "De Rushdie­affaire heeft a a n het licht gebracht dat d e Engel­ se letterkunde in e e n crisis ver­ keert", schreef Richard Todd on­ langs in het tijdschrift Bzz ll etin. Dat klinkt verontrustend. Na d e economische crisis, d e ecologi­ sche crisis, d e crisis v a n het om­ roepbestel e n d e crisis v a n d e studentenhuisvesting nu ook nog eens d e crisis v a n d e Engel­ se letterkunde. Wat is er a a n d e h a n d ? Volgens Richard Todd lijdt d e anglistiek a a n e e n eurocentrische bij­ ziendheid. De moderne litera­ tuur wordt n o g te veel met e e n exclusief westerse brü op beke­ ken. Dat op die manier e e n ver­ tekend beeld ontstaat, wordt on­ voldoende onderkend. De re­ medie die Todd voorstelt is dui­ delijk: d e anglistiek zou ook eens wat niet­westerse brillen moeten p a s s e n . Dat leidt tot e e n veelzijdiger, meer­dimensio­ n a a l beeld v a n d e literatuur. Juist Rushdie, vindt Todd, is e e n (nog altijd) levend bewijs v a n het feit dat traditionele m a a t s t a ­ ven niet meer deugen. "Hij is het meest verbazingwekkende voorbeeld v a n e e n fenomeen dat zich in d e Britse literaire w e ­ reld in d e jaren tachtig in toene­ m e n d e m a t e heeft v o o r g e d a a n . Hij behoort tot e e n generatie v a n immigranten die in d e j a r e n vijftig n a a r Engeland is geko­ m e n en in dit decennium tot in­ tellectuele rijpheid is gekomen. Die generatie heeft e e n m e n g e ­ ling v a n zeer uiteenlopende cul­ turele invloeden ingebracht."

Het conflict rond de schrijver Sal man Rushdie en zijn boek De Duivelsverzen heeft enkele principiële vragen losgemaakt. Is de multiculturele samenleving wel zoiets moois, betekent een ongebreideld begrip voor andere culturen niet dat onverdraagzaam fanatisme goedge­' praat wordt? Aan de hand van de betekenis van dit conflict voor de Engelse letterkunde waarschuwt VU­ docent Richard Todd voor westerse arrogantie. d e vakken worden steeds v a ­ ger." ­ Dat l ijken mij nogal beperkte, intern­wetenschappelijke zor­ gen. "Waar het om g a a t is het beeld dat studenten krijgen v a n d e Engelse cultuur. Er b e s t a a t e e n g e v a a r dat e e n beeld v a n En­ g e l a n d g e g e v e n wordt d a t niet meer in overeensteirmiing is met d e h e d e n d a a g s e werkelijkheid. Dat realiseerde ik mij des te sterker n a mijn verblijf het afge­ lopen j a a r in Amerika, w a a r d e heterogeniteit in d e cultuur e n in d e letterkunde al veel verder voortgeschreden is". "Ik vind het heel belangrijk dat m e n beseft dat er niet alleen WASP (White Anglo Saxon Pro­ testant)­schrijvers b e s t a a n . Dat g e v a a r b e s t a a t w a n n e e r je het begrip 'Britse literatuur' te e n g

Islam­kenners geweest die ge­ probeerd h e b b e n enig begrip te kweken voor d e manier w a a r o p gelovige moslims tegen moder­ n e literatuur aankijken. Het grote verschü met d e w e s ­ terse cultuur is dat moslims, in ieder geval voor wat betreft d e Koran, niet a a n uitleg, interpre­ tatie e n commentaar doen. Die hermeneutische traditie ont­ breekt. Dat is niet zozeer e e n kwestie v a n 'nooit g e w e t e n dat zoiets mogelijk is'; het is binnen d e moslim­traditie strikt verbo­ den. W a a r d e Bijbel nog door m e n s e n h a n d v e r v a a r d i g d is ­ e n is d e mens niet feilbaar? ­ d a a r heet d e Koran het directe woord v a n Allah te belichamen. En a a n dat woord m a g onder g e e n beding getornd worden. Wat Rushdie in e e n gedeelte v a n De Duivel sverzen deed ­

Liberaal

­ Waarom zijn die criteria eigen­ lijk van be l ang? "Je hebt toch behoefte a a n e e n idee v a n wat Engelse letterkun­ d e is. Wat dat betreft h e b ik e e n beetje het gevoel dat d e anglis­ tiek momenteel in e e n identi­ teitscrisis verkeert. Wat is in dit opzicht het verschil tussen a n ­ glistiek e n Algemene Literatuur­ wetenschap? Een schrijver als Rushdie k a n bij beide b e h a n ­ deld worden. De grenzen tussen

­ Als contrast dus, al s voorbee ld van hoe het niet moet? Todd: "Nee, als voorbeeld v a n e e n a n d e r e mentaliteit die n o g altijd bestaat, maar...", voegt Ri­ chard Todd er l a n g z a a m a a n toe, "het is i n d e r d a a d wel e e n mentaliteit die ik liever niet zou willen delen." "Het is e e n verrijking om die tra­ ditie te kennen, al w a s het al­ leen m a a r omdat je d a a r d o o r d e eigen traditie meer g a a t w a a r d e r e n . Je realiseert je wat het betekent dat hier g e e n imams a a n w e z i g zijn die e e n intellectuele dictatuur uitoefe­ nen. Ik denk ook dat d e botsing tussen twee culturen zoals die in d e affaire­Rushdie heeft plaats­ gevonden, e e n verrijking k a n zijn." ­ Zou het? Ik heb de indruk dat de pol arisatie toegenomen is, dat meer mosl ims in het funda­ mentalistische kamp zijn terecht gekomen. "Dat is niet h e l e m a a l w a a r . Ik d e n k toch d a t er e e n soort ge­ meenschappelijkheid is gevon­ den. Hoe gevaarlijk het ook is om zoiets in e e n dergelijk con­ flict te zeggen, ik denk d a t er enkele gunstige effecten zijn. We zullen e r v a n leren dat cultu­ reel pluralisme niet zonder meer e e n g e g e v e n is e n onze eigen cultuur als e e n w a t minder mo­ nolithisch geheel opvatten." ­ Maar de fundamenta l isten doen dat wel . Zij accepteren het pluralisme juist niet. "Veel moslims in Engeland h e b ­ b e n zich slechts a a r z e l e n d bij d e fundamentalisten aangesloten. Zij voelden zich v e r r a d e n door hun leiders e n door het Britse politieke establishment. Enge­ l a n d heeft mijns inziens ook g e e n enkele reden om trots te zijn op d e wijze w a a r o p het uit het conflict is gekomen. De boosheid op d e fatwa w a s net iets te chauvinistisch v a n toon, te nadrukkelijk werd het einde v a n d e geciviliseerde w a a r d e n verkondigd. Er werd niet d e minste poging g e d a a n om enig begrip te krijgen v a n die a n d e r e waarden."

"Zo kun je v a n Rushdie zeggen d a t hij 'verengelst' is, m a a r te­ gelijkertijd zou hij niet schrijven op d e manier w a a r o p hij het doet als hij niet als moslim zou zijn opgegroeid. Je ziet het ook bij Ishiguro, die v a n J a p a n s e af­ komst is e n die dit j a a r d e Boo­ ker­prize heeft g e w o n n e n met e e n voortreffelijk boek. In d a t boek wordt met e e n afstand ge­ schreven die ik mij bij e e n En­ gelsman toch niet zo gemakke­ lijk k a n voorstellen. Kort ge­ zegd: d e Engelse r o m a n is mis­ schien dood, m a a r d e r o m a n in Groot­Brittannië is springle­ vend." ­ Toont het gemak waarmee Rushdie en Ishiguro in de En­ gelse l iteraire werel d geaccep­ teerd zijn niet aan dat het eigen­ lijk wel meeval t met het euro­ centrisme? "De schrijverswereld is inder­ d a a d heel liberaal. Een groter probleem is d e wijze w a a r o p je b e p a a l t of e e n boek al d a n niet tot d e Engelse literatuur b e ­ hoort. W a n n e e r kun je e e n schrijver Engels noemen, woont hij alleen m a a r in dat land, of schrijft hij alleen m a a r in die taal? De criteria zijn steeds moeilijker te bepalen."

Koos Neuvel

Richard

Todd: de westerse

traditie is maar één

moge l ijkheid.

Foto Sidney Vervuurt, AVC/VU

definieert. En als ik d a n in dat v e r b a n d het woord 'crisis' in d e mond neem, bedoel ik niet iets catastrofaals. Het g a a t er meer om dat we d e komende j a r e n e e n v e r a n d e r e n d corpus a a n li­ teratuur zullen moeten bestude­ ren."

Dictatuur De hedendaagse culturele smeltkroes leidt niet alleen tot e e n a n d e r type schrijver, m a a r ook tot a n d e r e typen v a n lezers. In d e affaire­Rushdie is dat op e e n ­ mild gezegd ­ minder ple­ zierige wijze tot uitdrukking g e ­ komen. Niettemin zijn er enkele

e e n fictieve, mogelijke ont­ staansgeschiedenis v a n d e Ko­ r a n schrijven ­ wordt d a a r m e e h a a s t per definitie godslaste­ ring. Richard Todd vindt dat enig b e ­ grip voor die leeshouding wel op zijn plaats is. "Ik vind dat er in het westen te gemakkelijk ge­ r e a g e e r d is. Je kunt niet z o m a a r e e n hele cultuur opzij schuiven. Ik vind het wel uitdagend om geconfronteerd te worden met e e n cultuur w a a r i n g e e n herme­ neutische traditie bestaat."

"Ik b e n b a n g dat je die funda­ mentalisten i n d e r d a a d moet af­ schrijven voor wat betreft e e n begrip v a n literatuur die enigs­ zins lijkt op d e westerse nonnen. Maar a a n d e a n d e r e kant zijn er ook veel m e n s e n in het centrum, m e n s e n die zelf e e n centrumpo­ sitie gecreëerd h e b b e n . Vanuit die positie k a n er met beide kanten o n d e r h a n d e l d worden. Dat beschouw ik als w a a r d e ­ vol."

Dogmatisch

In d e christelijke traditie b e ­ s t a a n er diverse eigenzinnige interpretaties v a n het Bijbelver­ h a a l . De meest klassieke is Pa­ radise Lost v a n Mil ton dat in d e zeventiende e e u w geschreven werd e n niet als godslastering beoordeeld werd. Een recent, wel zeer vrijzinnig voorbeeld is Monty Python's füm The l ife of Brian. Todd: "In die füm wordt e e n v e r h a a l verteld dat gedeel­ telijk parallel loopt met d e wer­ ­ Wat is daar zo uitdagend aan? kelijke traditie. M a a r d a a r "Je krijgt e e n veel beter idee wordt d a n e e n d r a a i a a n g e g e ­ ven om zodoende e e n scherper w a a r je zelf m e e bezig bent."

licht te, kunnen w e r p e n op hoe d e traditie ontstaan is. Satire noemen w e dat. Als je e e n der­ gelijk begrip niet kent, zoals in d e islamitische traditie, wordt het al snel godslastering." ­ Hoe kunt u het niet onderken­ nen van satire dan toch opvat­ ten al s een bijdrage aan de cul ­ turele lp uriformiteit? "Het is wel e e n bijdrage a a n d e pluriformiteit, m a a r of je die bij­ d r a g e positief moet w a a r d e r e n is e e n a n d e r e v r a a g . Ik wil niet zeggen dat pluriformiteit g e e n negatieve kanten heeft, m a a r ik vind dat je wel reëel moet zijn.

'De islamitische traditie kent geen satire'

Er zijn ontzettend veel moslims in Engeland e n je behoort reke­ ning te houden met zo'n groep." ­Zou je niet kunnen zeggen, hoe arrogant het ook kl inkt, dat op het punt van de l eeswijzen de westers­christelijke traditie iets genuanceerder en minder dog­ matisch is dan de l is amitische traditie? "Dat kun je wel zeggen, als je m a a r in d e g a t e n houdt dat d e westerse traditie m a a r é é n mo­ gelijkheid is. En niet d e enige." ­ Maar in dit geval wel een bete­ re. "Ik b e n heel voorzichtig in het g e v e n v a n waarde­oordelen. Het enige waarde­oordeel dat ik h e b met betrekking tot d e let­ terkunde is: is e e n boek boeiend en interessant, nodigt het uit tot herlezing? Begrippen als 'goed' e n 'slecht' zijn heel moeilijk te bepalen. W a a r o p berusten die oordelen eigenlijk? Ik kom uit é é n b e p a a l d e cultuur e n b e n met e e n a a n t a l w a a r d e n opge­ groeid. Ik geef d e voorkeur a a n die w a a r d e n , m a a r dat wil niet zeggen dat ze ook beter zijn." ­ Stel dat er een traditione le moslimstudent bij u komt met het boek van Rushdie. Probeert u hem er dan niet van te overtui­ gen dat uw manier van l ezen een betere is? "Bij d e studie letterkunde be­ s t a a n er g e e n g o e d e of foute antwoorden, althans niet zo heel veel. Dat wü niet zeggen dat het allemaal heel losjes er a a n toe g a a t e n dat het m a a r e e n slappe studie is. Het g a a t erom of ik door e e n interpretatie overtuigd raak. Een student die e e n hoog cijfer v a n mij krijgt is iemand die mij het gevoel geeft dat ik dat stuk zelf geschreven zou willen hebben. Wat ik b e ­ langrijk vind is dat m e n s e n niet op e e n zeer monolithische wijze e e n boek lezen." ­ Dus toch een waarde­oordee l? "Dat klopt, m a a r niet in d e zin v a n goed of slecht. Het g a a t mij erom of zo'n interpretatie mij in­ spireert tot nieuwe gedachten. Wordt d e deur op slot gegooid of wordt er e e n nieuwe ontwikke­ ling in g a n g gezet? A a n dat laatste geef ik d e voorkeur."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen