Ad Valvas 1989-1990 - pagina 206

24 NOVEMBER 1989

p£)\Fi^/ps VU­geleerde signaleert revolutie

Sovjetgeologen maken de a a r d e weer rond In de Sovjetunie heeft een ware revolutie plaatsgevon­ den in de geologie, zo ondervond VU­geoloog pro f.dr. S.A.P.L. Cloetingh vorige maand op een Russisch con­ gres over plaattektoniek. Voor het eerst in de geschie­ denis bespraken Sovjet­geologen hun onderzoeksre­ sultaten op dit terrein met westerse collega's. De a a r d e is sinds oktober weer rond. Westerse geologen hoe­ ven bij hun onderzoek niet lan­ ger halt te houden bij d e gren­ zen v a n d e Sovjetunie. De deuk die hun aardbol vertoonde bij d e Sovjetunie is dankzij d e pe­ restrojka eindelijk verdwenen. De zeven westerse geologen die vorige m a a n d w a r e n uitgeno­ digd voor e e n congres, georga­ niseerd door d e Russische Aca­ demie v a n Wetenschappen, konden hun o g e n e n oren nau­ welijks geloven. Niet alleen be­ dolven hun gastheren h e n on­ der stapels, in het Westen onbe­ kend, onderzoeksmateriaal, m a a r bovendien bleken d e geo­ logische opvattingen in d e Sov­ jetunie in twee j a a r tijd radicaal te zijn gewijzigd. "Een revolu­ tie," meent prof.dr. S.A.P.L. Cloetingh, h oogleraar tektoniek aan de VU, en een van de spre­ kers op h et congres. Sovjetwetenschappers interpre­ teerden de geologisch e ge­ schiedenis tot voor twee jaar lundamenteel anders. Ze ver­ wierpen de plaattektoniek, een theorie over d e dynamica v a n d e aardschollen die in het Wes­ ten al twintig j a a r is a a n v a a r d e n ze hielden vast a a n hun fixis­ tische benadering. De Russen geloofden dat verticale b e w e ­ gingen v a n d e aardkorst d e be­ langrijkste factor zijn in d e evo­ lutie v a n continenten. Deze wetenschapsopvatting kwam niet voort uit e e n eigen­ a a r d i g e leninistische of stalinis­ tische doctrine, m a a r w a s het rechtstreekse gevolg v a n e e n onderzoekstraditie, die sterk ge­ richt w a s op d e geologie v a n het

land. De plaattektoniek v a n d e moderne westerse geologen is juist het resultaat v a n intensief onderzoek in d e oceanen. De geologische geschiedenis v a n d e o c e a n e n is eenvoudiger, om­ d a t d e oceanische korst relatief jong is (maximaal 200 miljoen jaar). De continentale korst is vele müjarden j a r e n oud e n h a a r geschiedenis is d a a r o m veel moeüijker te ontrafelen. De concepten uit d e beginjaren v a n d e plaattektoniek, w a r e n niet direct t o e p a s b a a r in d e situ­ aties w a a r d e Russen m e e te m a k e n h a d d e n . De westerse geologen concentreerden zich op horizontale b e w e g i n g e n v a n d e platen, e n stonden d a a r m e e letterlijk loodrecht tegenover hun Russische collega's. De te­ genstelling tussen d e 'horizonta­ len' e n d e 'verticalen' is volgens Cloetingh nu opgeheven: "In d e beginjaren erkenden w e wel het b e s t a a n v a n verticale b e w e ­ gingen, m a a r d e horizontale b e ­ wegingen w a r e n zo spectacu­ lair dat alle a a n d a c h t d a a r n a a r toe ging. Kijk m a a r n a a r d e verschuiving v a n continen­ ten door d e vorming v a n nieuwe oceanen. We konden d e stap n a a r d e verticale b e w e g i n g e n p a s m a k e n n a d a t we b e g r e p e n h a d d e n hoe d e horizontale be­ wegingen in elkaar zitten." De plaattektoniek is inmiddels uitgegroeid tot e e n unificerende theorie die te land en ter zee k a n worden toegepast. De theorie is sterk g e n o e g ontwikkeld om e e n kwantitatief k a d e r te bieden voor het onderzoek n a a r d e vor­ ming v a n sedimentaire bek­

Frank van Kolfschooten kens. In deze bekkens bevinden zich grondstoffen die v a n groot economisch b e l a n g zijn. Cloetingh vermoedt dat d e plot­ selinge introductie v a n d e plaat­ tektoniek in d e Sovjetunie ook te m a k e n heeft met d e slechte eco­ nomische toestand v a n het land: "Boringen zijn erg duur, dus het is erg belangrijk te w e ­ ten w a a r je beter niet k a n bo­ ren. Met d e modellen die vanuit d e plaattektoniek zijn ontwik­ keld kun je a n a l y s e r e n of d e temparatuuromstandigheden in sedimenten gunstig zijn g e ­ weest voor d e vorming v a n olie of g a s . De leidinggevende olie­ maatschappijen in het Westen m a k e n al met succes gebruik v a n zulke modellen." Nu d e Sovjetgeologen dezelfde wetenschappelijke t a a l spre­ ken, verwacht Cloetingh e e n stroom v a n Russische publica­ ties in d e internationale tijd­ schriften: "Op het congres bleek

Samenstelling: Koos Neuvel

Het koningshuis als gespreksonder­ werp is in intellectuele kring cdleen nog goed voor e e n vermoeid schouderop­ halen. Niemand die in alle ernst d e v r a a g wü a a n k a a r t e n of het niet tijd wordt dat w e e e n s overstappen n a a r e e n republikeinse staatsvorm. Het is al­ lemaal wel goed zo. Het Amsterdams Sociologisch Tijdsc h rift wijdt e e n bui­ tengewoon dik, m a a r wel zeer interes­ sant themanummer a a n het konings­ huis, w a a r i n onder a n d e r e die v r a a g n a a r het wegvloeien v a n het anti­mo­ narchistische sentiment wordt gesteld. Hoogleraar kunstsociologie Bram Kern­ pers stelt dat het iets te m a k e n heeft met d e manier w a a r o p koningin Beatrix zich laat portretteren cds liefhebster v a n mo­ derne kunst. Vanaf d e troonsbestijging in 1980 h e b b e n Beatrix e n Claus voort­ durend veel kunstenaars e n intellectue­ len om zich h e e n verzameld. En sinds­ dien is het laatste spoortje v a n kritiek verdwenen. Kempers is e e n beetje sceptisch over d e oprechtheid v a n die majesteitelijke kunstliefde. Hij ziet er d e protestante arbeidsethiek doorheen schemeren.

onder Russisch

Tektoniek is d e studie v a n d e verschuivingen e n vervormin­ g e n v a n d e aardschollen. G e ­ ologen willen weten hoe d e vormveranderingen worden veroorzaakt e n welk m e c h a ­ nisme d e bijbehorende krach­ ten voortbrengt. De tektoniek houdt zich niet alleen bezig met grootschalige processen als d e verschuiving v a n conti­ nenten, m a a r ook met klein­ schaliger zaken als d e vor­ ming v a n zoutkoepels. Plaattektoniek is e e n theorie biimen d e a a r d w e t e n s c h a p ­ pen, die het hele vakgebied in

onderzoeksmateriaal Foto Bram d e Hollander

dat ze grote behoefte h e b b e n om hun werk uit te d r a g e n . Het w a s e e n v a n d e meest dynami­ sche bijeenkomsten die ik d e laatste jaren h e b m e e g e m a a k t . De intensiteit v a n d e weten­ schappelijke discussie was enorm." Cloetingh wil d e contacten met d e Russen d a a r o m g r a a g ver­ sterken: "We zullen op korte ter­ mijn onderzoeken hoe e n w a a r

Wat is tektoniek?

'Ontspannen genieten van kunst is er niet bij' ^C^ddC^tCjftCft

Prof. Cloetingh : bedolven

twintig j a a r tijd op zijn kop heeft gezet. In d e plaattekto­ niek is het a a r d o p p e r v l a k op­ gedeeld in e e n a a n t a l platen of schollen. Vooral a a n d e r a n ­ d e n v a n die platen, w a a r inte­ racties met a a n g r e n z e n d e pla­ ten optreden, komen verschui­ vingen e n vervormingen v a n het a a r d o p p e r v l a k voor. Het g a a t om grootschalige hori­ zontale b e w e g i n g e n v a n d e sterke buitenste schil v a n d e a a r d e (de lithosfeer, 100 km dik) over e e n plastische l a a g v a n het bovenste deel v a n d e mantel (de asthenosfeer). De theorie verklaart bijvoorbeeld

hun broodwinning e v e n e e n s dienen te doen."

Het müieu als verkiezingsitem heeft in d e afgelopen c a m p a g n e flirik gescoord, leder politicus zette d a n steevast zijn meest zorgelijke gelaatsuitdrukking op. "Zelfs d e liefde voor d e moderne kunst Maar in hoeverre b e s t a a t er e e n werke­ wordt geportretteerd als resultaat v a n lijke politieke bereidheid om d e milieu­ h a r d werken. Niets d o e n e n ontspannen problemen a a n te pakken? Wetensc h ap genieten v a n het geërfde vermogen Samenleving plaatst d a a r e e n p a a r is er niet bij." kanttekeningen bij. Zo zegt d e bioloog Mco Wilterdink ziet in het opbouwen Bas Arts dat e e n o v e r g a n g v a n markt­ v a n e e n imago v a n progressiviteit e n dominantie n a a r staatsdominantie on­ e e n b r e d e culturele belangstelling zelfs vermijdelijk lijkt; vele b e l a n g e n zullen e e n min of meer bewuste strategie, e e n opgeofferd moeten worden ten koste 'koningsstrategie' die wel vaker g e h a n ­ v a n vermoedelijk e e n grotere m a t e v a n teerd wordt. Dit houdt in dat t o e n a d e ­ bureaucratisering e n e e n vermindering ring gezocht wordt tot die groeperingen v a n d e individuele vrijheid. In het huidi­ die het meest negatief s t a a n ten opzich­ g e tijdsgewricht zijn dat g e e n verhalen te v a n d e monarchie, terwijl e e n zekere w a a r m e e je je als politicus populair kritische afstand b e w a a r d wordt ten op­ kunt maken. zichte v a n d e g e n e n bij wie identificatie met het koningshuis e e n vanzelfspre­ AUe politieke partijen beloofden meer kende z a a k is. geld uit te trekken voor het müieu, m a a r d e bron waaruit dat gefinancierd moest worden w a s d e economische groei. En Een mooi artikel is geschreven door Lo­ economische groei lijkt h a a s t per defini­ dewijk Brunt over b l a d e n als P rivé, Sto­ tie synoniem voor e e n t o e n a m e v a n d e ry e n het soort m e n s e n ­ het g e n r e der vervuiling. Stan Termeer e n Sible Sch o­ Bekende Nederlanders ­ dat d a a r i n fi­ ne pleiten d a a r tegenover voor e e n be­ gureert. Die mensen willen niets liever leid v a n 'selectieve krimp e n groei'. De d a n voortdurend d e eigen beroemdheid vervuilende sectoren v a n d e economie ­ bevestigd zien e n e e n veel beproefd d e veestapel e n d e aardolie­ e n che­ middel tot dat doel is e e n associatie met mieindustrie ­ zullen drastisch a a n g e ­ het koningshuis. W a a r o m het konings­ pakt moeten worden terwijl milieuvrien­ huis? Brunt: "De leden v a n het Neder­ delijke sectoren ­ o p e n b a a r vervoer, landse koningshuis belichamen d e ul­ biologische landbouw ­ krachtig gesti­ tieme beroemdheid e n omdat ze boven muleerd dienen te worden. • d e partijen e n d e a l l e d a a g s e politiek Of dat leidt tot meer of minder economi­ moeten staan, kuimen ze bij uitstek fun­ geren als e e n bindmiddel e n voorbeeld­, sche groei is voor d e auteurs d a n eigen­ voor d e g e n e n die dat uit hoofde v a n "üjk—nauwelijks nog e e n interessante

we kunnen samenwerken. Dat zou kunnen in d e Indische O c e a a n of in het Middellandse­ Zeegebied, w a a r onze groep al heel actief is. Ik sluit het ook b e p a a l d niet uit dat w e in d e toekomst gezamenlijk onder­ zoek zuUen uitvoeren n a a r bij­ voorbeeld d e evolutie v a n sedi­ mentaire bekkens bij d e Zwarte Zee of d e Oeral."

het üiteeneendrijven v a n d e continenten. De theorie stelt verder dat d e lithosfeer in d e o c e a n e n wordt gecreëerd door e e n voortdu­ rend omhoogkomen v a n m a n ­ telmateriaal langs e e n groot­ schalig midoceanisch breuk­ systeem. Deze oceanische li­ thosfeer spreidt zich zijdelings uit in e e n tempo v a n e e n p a a r centimeter per jaar. De nieuw gevormde lithosfeer koelt l a n g z a a m af e n krimpt daarbij in. De o c e a n e n worden d a a r ­ om steeds dieper n a a r m a t e d e afstand tot d e onderzeese g e ­ bergten w a a r het mantelmate­ riaal omhoog komt groter wordt. Dit is e e n voorbeeld v a n e e n verticale b e w e g i n g v a n enkele kilometers.

v r a a g . 'Groei v a n het BNP is immers e e n louter kwantitatieve meetlat, die niets zegt over d e kwaliteit v a n d e s a ­ menleving.'

• Het tijdschrift Krisis wijdt e e n heel num­ mer a a n Amerikaanse füosofie. Dat d a a r zoiets als e e n themanummer over volgeschreven moet worden, geeft ei­ genlijk al a a n dat d e Amerikaanse füo­ sofie niet echt in d e dagelijkse b e l a n g ­ stelling staat. A a n d e overkant v a n d e o c e a a n b e ­ staat e e n geheel a n d e r e füosofische traditie d a n in Europa. De analytische, Angelsaksische taalfüosofie heeft e e n veel beperkter, vakwetenschappelijke pretentie d a n d e b r e e d uitwaaierende vorm v a n füosoferen w a a r i n het het lite­ raire element niet geschuwd wordt die in Europa gebruikelijk is. M a a r d e afge­ lopen jaren is in Amerika e e n grote belangsteUing voor die Europese füoso­ fie losgekomen. Een v a n d e meest uit­ gesproken vertegenwoordigers v a n die nieuwe richting is Richard Rorty, e n met hem staat in Krisis e e n uitvoerig inter­ view. Hij g a a t hierin vooral in o p d e relatie tussen füosofie e n politiek. Rorty denkt dat het v e r b a n d tussen füo­ sofie e n politiek, m a a r zeer losjes is. Zo is hij het zelf op e e n a a n t a l füosofische punten fundamenteel oneens met d e v o o r a a n s t a a n d e Duitse füosoof Jürgen Habermas, m a a r diens sociaal­demo­ cratische politieke standpunten spreken weer zeer tot Rorty's verbeelding. Hij denkt d a t totaal uiteenlopende füosofen als Bertrand RusseU, H a b e r m a s e n Der­ rida als het er op aankomt altijd dezelf­ d e politieke keuzes zuUen m a k e n .

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen