Ad Valvas 1989-1990 - pagina 567

PAGINA 1 1

AD VALVAS 21 JUNI 1990

'Er is geen ideaal computersysteem' Promovendus laat richtingenstrijd onder PC­gebruikers onbeslist Martin Enserink Het soort commando's dat de modale computerbezitter moet intypen om zijn net gekochte aanwinst aan de gang te krijgen is zo ingewikkeld dat veel privé­computers uiteindelijk in een diepe kast belanden. De oorzaak ligt vaak in het besturingssysteem, MS­DOS genaamd. Het onder de knie knigen daarvan bli)kt voor veel men­ sen een bijna onoverkomelijke hob­ bel. De instructies die de gebruiker moet invoeren zijn lastig, het systeem legt zichzelf niet uit en reageert uit­ gesproken nors op kleine foutjes. Wie een tekstje van een floppy wil verwij­ deren, typt in del a:\bnef; maar o wee als de spatie vergeten wordt. Bad command or file name blaft het programma terug. Als de operatie wel geslaagd is, komt er helemaal geen reactie. Nee, dan de bezitter van de Apple Macintosh. Zijn beeldscherm ziet er­ uit als een bureautje, waarop mapjes en documenten liggen. Als hij een tekst wil weggooien wijst hij die met de muis aan op het bureau en sleept het stuk naar een prullenbakje. Lan­ ge commando's intypen is er niet bij; de instructies zijn ondergebracht in menuutjes die met een druk op de knop openvallen. Feitelijk doen de twee besturingssys­ temen hetzelfde, maar voor de ge­ bruiker is het verschil levensgroot. De Macintosh (en een aantal andere S3rstemen, zoals de populaire Atari­ computer), hebben het de computer­ gebruiker gemakkelijk gemaakt door voor elke handeling een metafoor te verzinnen: wat de computer doet wordt 'vertaald' naar begrippen uit het dagelijks leven, die dan ook nog eens door pictogrammen worden voorgesteld. Visuele informatie be­ klijft beter dan verbale, is de filosofie. MS­DOS is wars van grafische grap­ jes; het is juist bij uitstek een verbaal systeem, waarbij elke opdracht als een regel tekst wordt ingevoerd. Een tekst die overigens aan zoveel forme­ le regels is gebonden dat hij meer aan wiskimde dan aan algemeen be­ schaafd Engels doet denken. Twee zulke totaal verschillende be­ naderingen van de gebruiker ­ dat roept de vraag op welk systeem het beste is. In veel bedrijven en scholen is die strijd inmiddels beslecht met een keuze voor het ene of het andere systeem. Vaak gaat daar een heuse richtingenstrijd aan vooraf. Vooral Macintosh­adepten houden er ­ als minderheidsgroepering ­ een af en toe bijna religieuze verering van him computer op na.

Mentaal model G.C. van der Veer, die afgelopen maandag promoveerde aan de facul­ teit der psychologie en pedagogische wetenschappen, heeft de beide syste­ men met elkaar vergeleken. Hij deed onderzoek naar wat zich in het hoofd van de computergebruiker afspeelt. De laatste jaren is in Van der Veers vakgebied, de cognitieve ergonomie, de term mentaal model m zwang ge­

komen. Met dat begrip wordt de voorstelling bedoeld die de mens in gedachten opbouwt van zijn compu­ tersysteem. Zoals de gast die een res­ taurant binnenloopt al een idee heeft over hoe het diner zal verlopen, wat de ober zal doen en wat er te kiezen valt, zo heeft ook een computerge­ bruiker steeds een struauur voor ogen van het programma waarmee hij werkt. Zo'n mentaal model begint eenvou­ dig: de absolute leek die de PC net uit de doos haalt, ziet het ding misschien nog als een typemachine met een TV eraan. Gaandeweg breidt het model zich verder uit. Maar compleet zal het nooit worden ­ niemand kent zijn computer voor honderd procent. Volgens Van der Veer bestaan er gro­ te individuele verschillen in de vorm van het mentale model. Bij de een doet het denken aan een plattegrond; de ander heeft een ruimtelijke voor­ stelling van wat de computer alle­ maal doet en kan. Er zijn ook mensen die sterk verbaal denken, en voorna­ melijk een rij regeltjes kennen: als de computer zus doet, moet ik zo hande­ len. Bij sommigen sluipt er zelfs een dosis bijgeloof in de gedachtenwe­ reld, die leidt tot op niets gefimdeer­ de geboden en verboden ("nooit een schijf in de computer als je 'm aan­ zet»). Als er tijdens het leren omgaan met de computer een mentaal model wordt opgebouwd, vroeg Van der Veer zich af, bestaat er dan verschil tussen het mentale model van men­ sen die met het knorrige, zakelijke MS­DOS leren werken en de gebrui­ kers van een grafisch systeem è la Macintosh? Om die vraag te beantwoorden pro­ beerde de promovendus groepen schoolkinderen die zojuist een com­ putercursus gevolgd hadden hun mentale model te ontfutselen. Maar hoe doe je dat? Een veel gebruikte methode is die van het hardop denken, waarbij proefpersonen gevraagd wordt tijdens het werk hun gedach­ ten uit te spreken.

Andere methode Van der Veer koos een andere me­ thode. Hij gaf de leerlingen twee blanco velletjes papier en de opdracht daarop uit te leggen wat er moet ge­ beuren om een paar eenvoudige ta­ ken uit te voeren: een tekst van een schijf halen, een kopietje maken en het epistel afdrukken. Ze mochten het doen zoals ze zelf wilden: met woorden, tekeningen of schema's. Het voordeel van deze teach-backmethode is dat de leerlingen zoveel mogelijk hun eigen gang kunnen gaan. De ingeleverde werkstukjes ­ Van der Veer drukt er in zijn proefschrift een aantal af ­ blijken heel verschillend, zowel qua stijl, niveau, als volledig­ heid. De een blijkt de werking van de computer op een abstract niveau be­ grepen te hebben; een ander beperkt zich tot het vermelden van de toetsen die achtereenvolgens ingedrukt moe­ ten worden. Sommigen maken teke­

De een zweert bij Macin­ tosh, de ander bij IVIS­ DOS, een derde houdt het op Atari. PC­gebrui­ kers kunnen er einde­ loos over discussiëren: welk c omputersysteem is het beste? Dr. G.C. ter Veer, werk­ zaam op het jonge ter­ rein van de cognitieve ergonomie, vergelijkt computersystemen en wat mensen er in hun hoofd mee doen. Maar aan een oordeel waagt hij zich niet. "Er komt geen duidelijke winnaar uit de bus".

Dr. G.C. van der Veer ningetjes waarop de meester figu­ reert, terwijl anderen een compleet stroomdiagram produceren. Van der Veer gebruikte de uitleg van de leerlingen om te achterhalen hoe het in de les opgebouwde mentale model in elkaar stak. Hoe correcter, completer en diverser de uitleg, hoe uitgebreider het opgebouwde model. Wat bleek? De scholieren die MS­ DOS hadden leren kennen beschik­ ten over een uitgebreider (Van der Veer: "rijker") mentaal model dan de groep die met het andere systeem had gewerkt. Een opmerkelijke con­ clusie; je zou verwachten dat de leer­ lingen die het grafische Macintosh­ systeem hadden gebruikt, een beter beeld in het hoofd ontwikkelden. Zij kregen immers het mentale model op een presenteerblaadje aangereikt, in de metafoor met het bureau, de documentmappen en de prullenbak. Met dat droge, formele MS­DOS, zou je denken, is het veel moeilijker een goede voorstelling te maken.

Geen verklaring Van der Veer heeft zelf ook nog geen sluitende verklaring voor dit ver­ schijnsel. "Misschien is het bij het grafische systeem gewoon niet zo no­ dig om een voorstelling in je hoofd te maken", oppen hij, "omdat het sys­ teem zichzelf al voorstelt. Je ziet alles op het scherm^ dus hoef je het niet in je hoofd te zien". MS­DOS daarente­ gen, suggereert Van der Veer, is zo abstract "dat je je als gebruiker wel iets mot voorstellen om ermee om te gaan".

De vorming van een mentaal model kon onder MS­DOS­gebruikers verder worden bevorderd, zo bleek, door tij­ dens de lessen een schema te laten zien, waarin het hele systeem nog eens duidelijk en op een ruimtelijke manier werd voorgesteld. Als de do­ cent dat schema besprak, en het de leerlingen op papier uitreikte, kon­ den ze zich een beter mentaal model vormen. Betekent dit alles nu dat toekomstige generaties zich toch maar zuchtend door de vuistdikke MS­DOS­handlei­ dingen moeten worstelen, omdat dat zo'n rijke mentaal model oplevert? Of schieten we met zo'n model hele­ maal niets op, en hebben we meer aan het gebruiksgemak van de Apple Macintosh en vergelijkbare syste­ men? Ondanks zijn jarenlange ervaring doet Van der Veer daar geen uit­ spraak over. "Ik denk dat je door een uitgebreid mentaal model beter met een computer kunt werken. Maar ja, als een systeem van zichzelf al erg goed is, dan heb je misschien hele­ maal geen model nodig." In elk ge­ val, vindt de promovendus, komt er geen duidelijke winnaar uit de bus. "Er is geen ideaal computersysteem. Het hangt het er ook van af wat je met de computer doet. Het zou kun­ nen zijn dat je voor schrijven bijvoor­ beeld een zo zakelijk mogelijk sys­ teem moet hebben zonder al te veel plaatjes en toestanden die alleen maar afleiden." Van der Veer haalt onderzoek aan, waaruit blijkt dat on­ danks de geringe gebruiksvriendelijk­

heid het commandosysteem van MS­ DOS in bepaalde gevallen beter werkt. De consument lijkt daar anders over te denken. Het scherm met de plaat­ jes en de menuutjes, ooit het exclu­ sieve territorium van de firma Apple, vindt steeds meer ingang. Het is in­ middels ook beschikbaar voor MS­ DOS­computers, in de vorm van het enkele weken geleden gepresenteer­ de programma MS Windows 3.0. Daarmee üjkt het oude MS­DOS­sys­ teem met de taaie commandoregels een zekere dood tegemoet te gaan. Apple wordt alsnog de morele win­ naar. De Apple Macintosh heeft altijd nog een sterke troef in handen gehad: alle software­programma's lijken op el­ kaar. Of de computer nu gebruikt wordt om te rekenen, te schrijven, of gegevens te bewaren, altijd zijn de­ zelfde pictogrammen present. Met het mentale model als achtergrond is het voordeel duidelijk: de compute­ raar hoeft slechts één model te heb­ ben voor een reeks verschillende pro­ gramma's. WordPerfect, Lotus 1­2­3 en DBase, de populaire programma's voor de MS­DOS­machines, leken in de verste verte niet op elkaar. Aan de gebrui­ ker de taak om totaal verschillende mentale modellen te ontwikkelen en uit elkaar te houden. Ook daarin lijkt nu verandering te komen. De grote software­fabrikanten hebben beloofd hun programma's aan te passen aan de standaard van MS Windows 3.0. Het prullenbakje rukt op.

ruof Uiv_i

PKiin^^2 •^f^plinil^.

2 t t ^/Cc ­7c Uo

«jxin

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen