Ad Valvas 1989-1990 - pagina 156

PD\mi^

-

27 OKTOBER 1989

Prof. J.C. Hess over d e 'tamelijk explosieve situatie' bij onze ooosterburen

wensdroom Duitsland ad tussen wensc igeleerd realisrr en aangeleerd realisn realisme adeerrichting voor geschiedenisstudenten a a n d e VU. De Duitsland-studie is e e n afstudeerrichting 9ring v a n ons grote buurland, is in het licht v a n d e wetenschappelijke bestudering n d e DDR, nog e e n s extra relevant geworden. Ad Valvas turbulente ontwikkelingen in liet d a a r o m professor Hesss het 'Duitse vraagstuk', in het juiste historische k a d e r plaatsen. Elders op deze ppagina's a g i n a ' s wordt d e positie v a n intellectuelen binnen e n buiten d e universiteiten in ddee DDR belicht. Het blijkt d a t juist v a a k d e schrijvers e n itische horzels in d e pels v a n d e communistische vacht kunstenaars zijn die d e kritische vormen. Veertien j a a r lang werkt prof.dr. J.C. Hess nu a a n d e VU. Hij is getrouwd met e e n Nederlandse vrouw e n ook zijn kinderen zijn volledig 'vernederlandst'. Niettemin houdt het 'Duitse v r a a g stuk' h e m onverminderd bezig. Die betrokkenheid is niet alleen bewerkstelligd door d e actuele opwindende ontwikkelingen. Al vanaf d e jaren zestig is Hess beroepshalve op zoek n a a r d e Duitse identiteit. Met n a m e is hij altijd geïnteresseerd geweest in d e democratische tradities ten tijde v a n d e Weimar-republiek. Hess stelde daarbij ooit dat d e sociaal-democraten, liberalen e n christendemocraten in e e n zeer duidelijk nationalistische traditie stonden. In d e jaren zestig werd die 'ontdekking' h e m niet door ied e r e e n in d a n k afgenomen: be-

Koos Neuvel w a s . "Ik b e n in 1943 geboren e n toen ik tien j a a r oud w a s vond d e grote opstand in Oost-Duitsland plaats. Kinderen v a n vluchtelingen k w a m e n in onze school e n die vertelden h o e ze in d e bomen h a d d e n gezeten e n hoe er tanks door d e straten h a d d e n gerold. Dat w a s iets w a t je sterk raakte." "Maar tegelijkertijd w a s er d e Duitse h e r e n i g i n g s p r o p a g a n d a a a n beide zijden, dus ook v a n d e DDR. Van die kant heeft m e n dat i d e a a l v a n eenwording p a s in 1971 opgegeven, d e Bondsrepubliek heeft het officieel tot nu toe niet g e d a a n . Dat eenwordingsstreven k w a m tot uiting in leuzen als 'das g a n z e Deutschland soU es sein'. Het is heel

achter dat ze op die manier w e g dachten te komen v a n d e eigen nationale geschiedenis, v a n d e eigen schuldgevoelens d a a r omtrent." "Over d e Eerste Wereldoorlog w e r d e n nog talloze heldenbelevenissen opgedist, m a a r over d e laatste oorlog niet. Ik h e b het in mijn eigen familie gemerkt, a a n e e n oud-oom die officier . w a s tijdens d e Tweede Wereldoorlog. Ik h e b met h e m d a a r over nooit gepraat, hij v e r m e e d het onderwerp. Volgens mij k w a m dat doordat veel Duitsers ergens beseften dat die oorlog e e n foute z a a k was." "Het is ook opvallend h o e weinig nationaal protest d e deling ontketend heeft. De oorlog w a s verloren m a a r het w e r d ook snel duidelijk dat er e e n strijd w a s gevoerd voor doelen w a a r nie-

mensen zijn in d e DDR die deze droom ook hebben." "Een voorbeeld. Ik ken e e n dominee in d e DDR e n toen ik diens moeder e e n s vroeg n a a r d e Duitse hereniging, antwoordde zij: 'Wij h e b b e n veertig j a a r l a n g geleerd er niet over n a te denken. Dat komt h e l e m a a l niet meer bij ons op'. Deze vrouw m a g nu in d e Bondsrepubliek vrij reizen omdat ze boven d e zestig is. Ze heeft m e vorig j a a r e e n keer opgezocht. 'Ik voel mij ontzettend bedrogen. Het is toch mijn land', zei ze." "Ik denk d a t veel burgers uit d e BRD e n DDR zo d e n k e n e n dat m a a k t d e situatie momenteel tamelijk explosief. In d e loop der jaren is er e e n soort denkrem ontstaan. Tot a a n d e jaren zestig w a s het Duitse vraagstuk, zo blijkt uit enquêtes, het meest b e langrijke vraagstuk voor d e West-Duitsers m a a r sindsdien is dat veel minder geworden. Men heeft afgeleerd d a a r a a n te denken, omdat afgezien v a n kleine verbeteringen, er toch niets a a n k a n v e r a n d e r d worden." "De oppositiegroepen in d e DDR weten ook m a a r al te goed d a t ze niet over deze wensdroom moeten e n m o g e n praten. Zoiets zou h e n elke k a n s op concrete verandering onmiddellijk ontnemen. M a a r als je d e l a a g v a n het a a n g e l e e r d e realisme wegschrapt, d a n komt er direct e e n l a a g v a n normaliteit n a a r boven. Ik noem dat niet e e n fel nationalisme, g e e n overheersingsdrang v a n a n d e r e n , m a a r het vanzelfsprekende gevoel: verdomme, laat die rotgrens verdwijnen."

Gorbatsjov Dat wil niet z e g g e n dat Hess ervoor pleit om die onderdrukte wensdromen m a a r vrij b a a n te geven. "Begrijp me goed, dat aangeleerde realisme beschouw ik als iets positiefs. Het heeft g e e n zin in w e n s d r o m e n te leven, die kunnen misbruikt worden e n ertoe leiden dat je kleine k a n s e n niet grijpt. Dat h e b ik ook geleerd uit mijn studie v a n d e Weimar-republiek.

Prof. Hess: 'Een democratische

houding

is pas gemeengoed

geworden

tijdens mijn Foto Sidney

hoorden democratische gezindheid en nationalistisch streven niet immers water e n vuur te zijn? Hess: "Er bestond e e n liberale droom v a n Duitse eenheid waarbij vooral a a n d e eenheid met Oostenrijk werd gedacht. Die droom w a s g e b a s e e r d op het zelfbeschikkingsrecht v a n volkeren e n hield in: n a a r binnen toe democratie e n n a a r buiten toe eenwording. In- tegenstelling tot Italië is d a t bij Duitsland nooit gelukt. Dit nationale engagement was van een ander type d a n dat v a n d e nazi's, m a a r nationalisme kun je het wel degelijk noemen." Hess wijst erop dat n a d e oorlog d e droom v a n d e Duitse eenheid niet onmiddellijk vernietigd

frappant dat d e concepten uit d e jaren vijftig n a g e n o e g identiek w a r e n met die v a n d e jaren twintig. Alleen h a d d e n die concepten nu g e e n betrekking meer op Oostenrijk m a a r op d e DDR."

Abnormaal O n d a n k s dit streven n a a r nation a l e eenheid, w a t met n a m e in d e jaren vijftig nog sterk a a n wezig was, wil Hess zijn l a n d g e noten niet als typische nationalisten typeren. "Duitsers zijn n a 1945, afgezien v a n kleine minderheden, g e e n nationalisten meer. In twee oorlogen h e b b e n ze het nationalisme afgebrand met het effect dat ze sindsdien eigenlijk d e vurigste Europeanen zijn geworden. D a a r zit ook

generatie' Vervuurt,

AVC/VU

m a n d n o g voor op durfde te komen. Men heeft zich d a a r o m neergelegd bij d e situatie zoals die n a d e oorlog ontstaan is, ook al betekende dat dat Duitsland h a r d getroffen werd. De deling v a n e e n natie blijft toch iets a b normaals." Niettemin is het a a n t a l Duitsers dat momenteel aandringt op e e n hereniging v a n d e beide naties betrekkelijk gering. Hess heeft wel e e n verklaring voor dit verschijnsel. "Ik denk d a t het het effect is v a n bijna 45 j a a r Europese realiteit. Wij h e b b e n moeten afleren in termen v a n Duitse eenheid te denken. Het normale k a n niet. In e e n droomwereld, in e e n 'heile Welt' zou die Duitse eenwording volstrekt vanzelfsprekend zijn. Ik weet dat er

Men stelde zich toen voortdurend hele grote doelen. De klein e verbeteringen die door Stresemann in zijn buitenlandse politiek bereikt werden, w e r d e n h a a s t niet g e w a a r d e e r d . " "Het probleem is dat het a a n g e leerde realisme zich eigenlijk te weinig geverbaliseerd heeft. Want het is é é n ding om te a a n v a a r d e n dat d e situatie niet a n ders kan, het is e e n a n d e r ding om dat als iets positiefs te prop a g e r e n ; om te zeggen dat eenwording e e n prachtig doel is, m a a r d a t het beter is die droom m a a r te vergeten." "Ik zou zeggen: als het in d e DDR m a a r net zo wordt als in Oostenrijk v a n d a a g d e d a g , wat doet het er d a n n o g toe dat het e e n eigen staat is, d e grens speelt d a n g e e n werkelijke rol meer. En zelfs dat is in zekere zin e e n wensdroom, w a n t d e BED (de communstische partij v a n Oost-Duitsland, red.) b e staat nog altijd. Er valt dus nog heel wat te veranderen." M a a r Hess is er e e n beetje voor bevreesd dat onder invloed v a n d e huidige ontwikkelingen die a n d e r e tendens weer d e over-

h a n d zal krijgen. "Ik weet niet hoeveel m e n s e n in d e Bondsrepubliek e n d e DDR dat a a n g e leerde realisme in e e n nationale impuls overboord zullen gooien. Misschien zuUen ze zeggen: ' w a a r o m toch altijd realistisch zijn? We zijn a l 45 j<iar l a n g zo verdomd realistisch geweest.' Vooral in rechtse kringen in West-Duitsland kun je die houding ontwaren." "Het is zeer d e v r a a g w a t d e gevolgen v a n die houding zullen zijn voor e e n toekomstig Europa. Ik denk dat zo'n eis te veel g e v r a a g d is voor e e n hervormer als Gorbatsjov, dat het zijn eigen positie zeker niet zou versterken w a n n e e r er e e n stuk v a n het 'russian empire' nu zou verdwijnen."

Groen Links Het lijkt erop dat d e Oostduitse oppositie die machtsverhouding e n incalculeert. Zo pleiten d e meeste m e n s e n niet voor afschaffing v a n het socialisme m a a r voor e e n hervorming e n e e n verdere ontwikkeling erv a n . Volgens Hess is dit niet louter e e n kwestie v a n taktiek, m a a r leeft er in d e DDR e e n vrij sterke anti-kapitalistische g e zindheid. "De communistische droom w a s e e n zeer idealistische droom v a n e e n betere w e reld. W a n n e e r m e n s e n over d e hervorming v a n het socialisme praten is het e e n opleving v a n deze droom." "Veel m e n s e n in d e oppositie vinden dat het kapitalisme ook niet deugt, ze streven n a a r e e n werkelijk democratisch socialisme. Ze willen e e n samenleving die redelijk o m g a a t met d e n a tuur, zonder consumptiedwang et cetera. Het g a a t h e n om e e n verbinding v a n het positieve v a n het Westen, burgerlijk vrijh e d e n e n dergelijke, met het positieve v a n het oude socialisme." "De intellectuelen v a n deze opppositie zou je in Nederlandse verhoudingen als 'groen linksachtig' kunnen karakteriseren. Maar het is d e v r a a g of deze intellectuelen, n a a r m a t e het hervormingsproces zich doorzet, toch niet in e e n minderheidspositie terecht zullen komen, net zoals Groen Links hier. Waarschijnlijk zullen sociaaldemocraten, liberalen e n christen-democraten er op d e n duur in slagen meer m e n s e n te mobiliseren."

Angsten De deling v a n Duitsland is v a a k gelegitimeerd vanuit d e gedachte d a t twee w a t kleinere, goed door a n d e r e naties gecontroleerde landen, niet w e d e r o m snel e e n bedreiging zullen vormen voor d e wereldvrede. Hess: "Het Duitse g e d r a g heeft deze e e u w grote a n g s t e n opgewekt. Die a n g s t e n worden weer gemobiliseerd bij het idee dat er e e n groot Duits blok zou kunnen ontstaan v a n zo'n zeventig tot tachtig miljoen inwoners. Met dat soort gevoelens moet je wel rekening houden." Niettemin denkt Hess niet dat er v a n Duitsland momenteel nog e e n krachtige anti-democratische bedreiging uit g a a t . Zijns inziens heeft er e e n o v e r g a n g n a a r e e n meer democratische mentaliteit plaatsgevonden. Maar dat die o v e r g a n g niet zonder h a p e r i n g e n verliep illustreert hij a a n d e h a n d v a n e e n uitspraak v a n d e Duitse a m b a s s a d e u r in Nederland, Von der Gablentz. Die heeft e e n s g e zegd: d e meerderheid v a n d e Duitsers werd v a n meeloper v a n het nationaal-socialisme tot meeloper v a n d e democratie. Hess: "Dat vind ik e e n heel g o e (vervolg op pag. 9)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen