Ad Valvas 1989-1990 - pagina 571

AD VALVAS 21 JUNI 1990

Antisemitisme in Hervormde Kerk J.W. van Hulst: Kerkelijk antisemitisme. Enkele voorbeelden uit Nederland en Duitsland 19201945 Uitg Narratio 56 p ƒ 11,50

Er zijn mensen die de meridiaan van hun leven ruim gepasseerd zijn, maar nog over zoveel werkkracht beschikken dat zij hun ambtsrust als een gesel ervaren. Zo iemand is Johan W. van Hulst (geb. 1911), oud-hoogleraar aan de VU. In 1963 volgde hij Waterink op als hoogleraar in de theoretische en historische pedagogiek; dertien jaar later nam hij zijn emeritaat. Daarnaast vervulde hij allerlei functies op onderwijsorganisatorisch en politiek terrein (vanuit de CHU, later CDA: lid van de Eerste Kamer (1956-1981), van het Europese Parlement en van de Raad van Europa). Na zijn afscheid van de politiek is er weer meer ruimte voor de wetenschap. Naast een aantal artikelen publiceerde Van Hulst de afgelopen jaren studies over Etty Hillesum, F.C. Gerretson en de relatie tussen pedagogiek en politiek. Onlangs publiceerde hij Kerkelijk antisemitisme. Enkele voorbeelden uit Nederland en Duitsland 1920-1940. Het boek opent met een opstel over het antisemitisme in de Hervormde Kerk in de jaren twintig. Het uitgangspunt van Van Hulst daarbij is dat antisemitisme geen relatief begrip is. Het mag niet aan waardeverschuivingen onderhevig zijn, daar het in essentie zonde is. Antisemitisme is "een anti-godsdienstig feit, omdat het ongeloof is en als zodanig opstand tegen God". Vanuit dit standpunt benadert Van Hulst een viertal artikelen van de toentertijd achtenswaardi-

ge predikant, theoloog en pastor dr. Francis van Gheel Gildemeester (1855-1929). Bekendheid verwierf deze door zijn publicistische en sociaal-maatschappelijke activiteiten in vooral Den Haag; zo richtte hij de Chr. Volksbond op en stichtte hij een tweetal kerken. Minder bekend is dat Van Gheel Gildemeester in de 'sGravenhaagsche Kerkbode een viertal artikelen publiceerde, die zo sterk uit jodenhaat zijn geschreven, dat de schrijver ervan in onze tijd op z'n minst op de index zou zijn gezet of, zoals Van Hulst aangeeft, voor de strafrechter zou zijn gebracht. Daarvan enkele staaltjes. Van Gheel Gildemeester stelt dat in Rusland 90% van de Bolsjewistische leiders joden zijn en dat zij in Duitsland vanuit hun machtsposities het dagelijks leven tiranniseren. In een joods Wereldprogramma (uit 1905) van De Raad der Wijzen in Sion vermoedt hij een alle naties bedreigende conspiratie. De pastor waarschuwt zijn gemeentenaren voor dit joodse streven naar wereldheerschappij dat alle christelijk-nationale staten vermorzelen zal. Daarom moeten alle christenen hun onderlinge grieven vergeten en de handen ineenslaan, teneinde een gesloten front te vormen tegen het 'joodsche gevaar'. En passant merkt hij op dat het document nauwelijks bekend is omdat het joodse kapitaal de pers in handen heeft.

'Leugenprodukt' Op de artikelen werd (mild!) gereageerd door de Utrechtse opperrabijn J. Tal. Volgens hem is het zogenaamde joodse wereldprogramma in werkelijkheid een 'antisemitisch leugenprodukt'. Van Gheel Gildemeester, die zichzelf al herhaaldelijk had vrij-

Tijdschriften Schots onderzoek: voetbalgekte goed voor daling psychische klachten Gert van Maanen Is al die voetbalgekte misschien toch nog ergens goed voor? In New scientist van 2 juni wordt een Schots onderzoek aangehaald waaruit zou kunnen worden afgeleid dat de WK­ voetbal goed is voor de geestelijke volksgezondheid. Onderzoekers uit Edinburgh bekeken het aantal patiën­ ten dat zich aanmeldde voor psychi­ sche behandeling in de weken voor en na de WK­toernooien waaraan het Schotse team deelnam (in 1978, 1982 en 1986). Bleek voorafgaand aan de toernooien sprake van een lichte stij­ ging van het aantal aanmeldingen, het meest opvallend was toch het ef­ fect na afloop van de WK's: bijna 14 procent minder mannen melden zich aan voor geestelijke bijstand. De da­ Img onder vrouwen bedroeg slechts één procent. De onderzoekers menen dat de WK één van de zeldzame, geaccepteerde gelegenheden zijn voor het uiten van Schots nationalisme. Bij dergelijke ge­ legenheden worden de sociale banden aangehaald. En zo wordt er meer weestand gevormd tegen potenüele geesteszieken. Overigens bleek het aantal Schotse mannen dat zich aan­ meldde voor behandeling van alcoho­ lisme gedurende de WK's met bijna twintig procent te zijn gestegen. In dezelfde editie van New Scien­ tist is een aardige en speculatieve theorie te vinden over de toename in

het aantal gevallen van hooikoorts. Volgens een Engelse onderzoeker is het mogelijk dat de steeds grotere hy­ giene die mensen ondervinden tijdens hun jeugd, bijdraagt tot een toename van overgevoeligheid voor stuifmeel. De onderzoeker denkt hiermee een alternatieve verklaring gevonden te hebben voor de stijging van het aantal hooikoorts­patiënten. Tot nu toe vaak werd vaak aangenomen dat de toege­ nomen luchtverontreiniging en daar­ mee gepaard gaande irritaties van onze neus hier debet aan is. De stijging van het aantal hooi­ koortspatienten in het recente verle­ den, is erg opvallend. Dit is des te verbazender omdat met name de hoe­ veelheid stuifmeelkorrels (pollen) af­ komstig van grassen, één van de grootste veroorzakers van hooikoorts, juist terugloopt door veranderde land­ bouwtechnieken. Hooien is bijna een traditioneel en ouderwets gebruik ge­ worden. De meeste veetelers kuilen tegenwoordig het gras in. Dit bete­ kent dat de grassen vroeger gemaaid kunnen worden, meestal nog voordat er bloei is opgetreden en stuifmeel is gevormd. De toename van hooikoorts is dus, zeker letterlijk gezien, een enigszins paradoxale aangelegenheid. Velen hebben er reeds op gewezen dat er mogelijk sprake is vertekening. De huidige, verwende generatie zou zich eerder bij de huisarts melden met kwaaltjes waar vroeger gewoon mee

BOEKEN

I PAGINA 15

gesproken van antisemistisme, blijft echter bij zijn standpunt. Zijn wederantwoord bestaat in feite uit een rijgsel van citaten van een andere antisemiet. Inmiddels weten wij dat het bij de Protocollen van de Wijzen van Sion om een (door Hitler zelf veel gebruikt!) nepdocument gaat, dat eind 19de eeuw werd samengesteld door de geheime Russische politie. Ook Van Gheel Gildemeester werd in de loop van het publicatiejaar van zijn artikelen gemformeerd over de twijfels over de authenticiteit ervan. Veel liet hij zich er niet aan gelegen liggen. Integendeel, met graagte haalt hij een joods advocaat aan die zelf zegt antisemiet te zijn, waarna de pastor zijn gemeentenaren toevertrouwt dat hij zelf geen antisemiet is, "maar wanneer men ziet hoe een groot deeL der joden in Duitschland optreden, dan begrijpen we dat die joodsche advocaat zeide zelf antisemiet te zijn". Uit het geval 'Van Gheel Gildemeester' leidt Van Hulst af dat de schuld van de Hervormde Kerk tegenover de joden groter is dan in het algemeen wordt verondersteld. Toen de pastor zijn antisemitische geluiden ten beste gaf, zweeg de Kerk m alle toonaarden; op het protest van de kant der joden heeft zij nimmer gereageerd.

Waakzamer zijn Om herhaling te voorkomen zal de kerk volgens Van Hulst in de toekomst waakzamer moeten zijn in haar uitspraken over joden; daarnaast pleit hij voor opname van antisemitisme in de leer van de zonde. Of deze twee laatste aanbevelingen voldoende zijn om antisemitische geluiden binnen kerkelijke kring te voorkomen, mag worden betwijfeld. Daar is meer voor nodig. Wat zeker niet achterwege had mogen blijven, is een schets van het antisemitisme van de Hervormde Kerk in de jaren twintig en dertig. Hij hangt de jodenhaat van deze kerk op aan de uitlatingen van één vooraanstaand lid ervan en het ontbreken van elke vorm van reactie hierop van de kant van collega's of andere kerkelijke autoriteiten. In het tweede deel van zijn boekje be-

werd doorgelopen. Maar nader onder­ zoek schijnt vrij overtuigend te heb­ ben aangetoond dat er sprake is van een echte toename. Dat de Engelse onderzoeker nu zijn verklaring zoekt in de hygiënische omstandigheden tijdens de jeugd, wordt ingegeven door gedetailleerd onderzoek dat hij deed binnen fami­ lies. Zo bleek hooikoorts veel vaker voor te komen bij kinderen die geen oudere broers of zusters hadden. Con­ clusie: 'onhygiënisch' contact, waarbij overdracht plaatsvindt van speeksel en snot, remt de ontwikkeling van hooikoorts. Hiermee zou meteen ver­ klaard zijn waarom in de 19de eeuw hooikoorts eigenlijk alleen voorkwam onder de gegoede burgerij. Zij zijn nu eenmaal minder geneigd dezelfde zakdoek te gebruiken.

Niet alleen sportvissers maken zich schuldig aan verwerpelijke hengel­

Prof. Van Hulst bij het monument op de joodse begraafplaats te Pyskowice, dichtbij Auschwitz. spreekt Van Hulst het werk van Robert P. Ericksen: Theologen onder Hitler. Wat hij daarin opmerkt over het antisemitisme van de Duitse theologen als Kittel, Althans en Hirsch bevat weinig nieuws. Tegenover deze theologische bruinhemden wordt een "sieraad voor de Hervormde Kerk" geplaatst: de Nederlandse theoloog J. Eykman (1893-1945). Deze waarschuwde al in de laren dertig tegen het nazisme, weigerde later de zgn. 'arierverklaring' te tekenen, waarna hij in oktober 1941 naar Buchenwald werd gedeporteerd. De publicatie van Van Hulst zou aan kracht hebben gewonnen als hij meer

feitenmateriaal had geleverd over het antisemitisme van de Hervormde Kerk tussen beide wereldoorlogen. Desondanks blijft Kerkelijk antisemitisme meer dan de moeite waard, al was het alleen al omdat nimmer het besef verloren mag gaan dat "het tolereren van de mildste vorm van antisemistisme vandaag, morgen het tolereren van pogroms betekent" (Leszek Kolakowski).

praktijken. Ook onder de vissen zelf bevinden zich vertegenwoordigers die af en toe wat aas uitwerpen in de hoop een visje te verschalken. Hengelaar­ vissen worden ze in het Nederlands meestal genoemd ­ de Engelsen spre­ ken voor ons enigszins verwarrend van frogfishes. Aan deze wrede 'kik­ kervisjes' is in het juni­nummer van Scientific American één van de arti­ kelen gewijd.

proporties aan doordat deze dieren in staat zijn hun mond mei een factor 12 te vergroten. Een ongekend grote vo­ lumetoename, waarbij die van bij­ voorbeeld de baars ­ een vis die zich ook bedient van de gaap­en­zuig tech­ niek ­ in het niet valt. Daarbij komt nog eens dat de hen­ gelaarvissen hun prooi binnen de on­ gelooflijk korte tijd van zes millisecon­ den hebben opgeslokt. De onderzoe­ kers veronderstellen dan ook dat er sprake moet zijn van een tot dusver onbekend mechanisme waarbij bij­ voorbeeld elastische energie zit opge­ slagen in de borstkas. De hengelaarvis­familie boeit on­ derzoekers door haar complexe en fasemerende aanpassingen. Zo blijken zij qua kleur en tekening bijna exact de achtergrond (veelal kleurige ko­ raalriffen) te kunnen nabootsen. Een gele hengelaarvis met zwarte stippen die kan veranderen in een zwarte vis met blauwe strepen of een egaal rode vis, is geen uitzondering. Daarnaast bezitten zij ook een voor vissen onge­ kende vorm van voortbeweging. Ze kunnen zowel 'lopen' op hun poot­ achtige vinnen, zoals iemand die zich op krukken voortbeweegt, als 'gewoon wandelen'. Verder bedienen ze zich ook nog eens van straal­aandrijving, waarbij grote hoeveelheden water, die via de mond worden opgeslokt, met grote kracht door de kieuwen achter­ waarts worden weggepompt.

Hengelaarvissen zijn uiterst gespe­ cialiseerde vissen die hun prooi lok­ ken met behulp van een langwerpige, hengelachtige steekje dat voor de kop uitsteekt. Aan het uiteinde van dit bengeltje bevindt zich het 'aas': een op een wormpje of een visje gelijkend uitgroeisel. Argeloze vissen, die zich aan dit wormpje willen vergrijpen, staat een somber lot te wachten. De hengelaarvis spert zijn enorme bek open en door de op deze wijze ontsta­ ne zuigkracht, wordt de prooi opge­ slokt. De zuigkracht neemt enorme

Rene Gortzen, filosoof en pedagoog, is hoofd van de gamma-bibliotheek van de VU

In Scientific American verder on­ der andere nog artikelen over: het revolutionaire Franse anti­conceptie­ middel RU 486, de planeet Pluto, so­ nar in vleermuizen en de vaak onder­ schatte Victoriaanse wetenschapper Oliver Heaviside (dankzij zijn uitvin­ ding werden interlokale telefoonge­ sprekken mogelijk). Sommige vissen hebben aan hun kop een soort bengeltje met daaraan een stukje 'aas'

New Scientist, ƒ6,75 Scientific Amencan. ƒ9,50

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen