Ad Valvas 1989-1990 - pagina 157

27 OKTOBER 1989

PDVPJJ^PS

Schuivende p a n e l e n in d e DDR

Kunstenaars maken gretig gebruik van nieuwe vrijheid Intellectuelen en kunstenaars in de DDR hebben zich de afgelopen weken duchtig geweerd. De een na de ander sprak zich uit voor vergaande hervormingen. Niet in de laatste plaats daarom was het interessant te weten hoe de socioloog prof. Gunnar Winkler zou rea­ geren op de situatie in zijn land. Winkler w a s uitgenodigd om tij­ dens e e n studiedag in Amster­ dam, georganiseerd ter gele­ genheid v a n het veertigjarig b e s t a a n v a n d e DDR, e e n r e d e te houden over d e sociale poli­ tiek. En met d e steun v a n e e n brede oppositiebeweging in d e rug moet het zelfs voor d e meest voorzichtige intellectueel e e n kleine moeite zijn om d e laatste resten van politieke be­ schroomdheid definitief te laten varen. Dat zou je tenminste den­ ken. M a a r dat viel e v e n tegen. Weliswaar repte Winkler over d e kritische functie v a n d e w e ­ tenschap e n over d e toegeno­ men spanning tussen weten­ s c h a p en politiek, m a a r in zijn eigen r e d e viel d a a r weinig v a n te merken. Politiek e n weten­ schap vallen bij het partijlid Winkler eerder s a m e n d a n dat ze e e n beetje uit elkaar getrok­ ken worden. Alle verworvenheden v a n d e sociale politiek w e r d e n nog eens keurig opgesomd plus e e n a a n t a l knelpunten die nog op­ gelost moeten worden. Meer v a n hetzelfde, d a a r komt het op neer. De kritiek v a n met n a m e jonge Oostduitsers op het teveel aan sociale politiek, d e overge­ organiseerdheid v a n het d a g e ­ lijks leven, w a s a a n Winkler duidelijk niet besteed. Goed bekend met d e positie v a n Oostduitse intellectuelen is drs. Thony Visser, als aio werkzaam

op d e VU. In 1987­1988 studeer­ d e zij tien m a a n d e n l a n g Ger­ manistiek a a n e e n Oostduitse universiteit. Volgens h a a r is het a a n t a l leden v a n d e S ED, d e Oostduitse communistische par­ tij, per sectie op d e universiteit verschillend. "In veel gevallen is het ook met meer d a n e e n p a ­ pieren lidmaatschap, e e n voor­ w a a r d e om carrière te kunnen maken. Bij iets oudere m e n s e n ligt dat anders, d a a r is v a a k nog e e n zeker e n g a g e m e n t aanwezig. Het lidmaatschap betekent ook niet dat m e n het in alle gevallen met d e partij e e n s is. Er zijn ook m e n s e n die d e partij v a n binnS Cuit wülen her­ vormen."

Kunst Een wetenschapper die over­ tuigd lid is v a n d e communisti­ sche partij e n tegelijkertijd op serieuze wijze d e m o d e r n e kunst wil bestuderen, k a n dat samengaan? Thony Visser denkt dat het wel mogelijk is. "Niemand h a n g t meer het idee v a n het klassieke socialistisch realisme a a n . Ook dromen e n fantasieën h e b b e n in d e opvat­ ting v a n partijleden e e n plaats in d e kunst. O p mijn vakgebied gelden dit soort belemmeringen in ieder geval absoluut niet meer." Helemaal vrijgelaten wordt d e literatuur evenwel n o g niet, ver­

telt Thony Visser. "Bepaalde dingen kunnen niet, m a a r wat wel e n wat niet t o e g e s t a a n is, blijkt v a a k iets wülekeurigs te zijn. S inds het einde v a n het vo­ rig j a a r is d e officiële censuur v e r d w e n e n m a a r dat wü niet zeggen dat er in het geheel niet meer gecensureerd wordt." "Uitgevers e n schrijvers p a s s e n soms ook zelfcensuur toe. Door e e n uitgever wordt ook wel ge­ zegd dat e e n boek onvoldoende kwaliteit bezit, terwijl d e schrij­ ver beweert dat het boek omwil­ le v a n d e inhoud niet m a g ver­ schijnen. Wie moet je geloven? In sommige gevallen zou het in­ d e r d a a d wel e e n s gewoon e e n slechte tekst kunnen zijn." Dat d e censuur d e schrijvers niet h e l e m a a l met rust laat is niet zo verwonderlijk. Terwijl wetenschappers veel meer ver­ b o n d e n zijn met het politieke a p p a r a a t , al w a s het alleen m a a r v a n w e g e hun persoonlij­ ke carrière, d a a r h e b b e n intel­ lectuelen buiten d e universiteit veel minder te verliezen. Schrijvers e n kunstenaars bezit­ ten e e n zekere vrijheid w a a r ve­ len gretig v a n gebruik maken. De kritische functie, door Wink­ ler a a n d e w e t e n s c h a p toege­ dacht, is voor h e n al l a n g e e n normale zaak.

Vrije pers Tijdens d e studiedag stelde d e Westduitse docent Manfred Ja­ ger zelfs dat d e literatuur e e n compenserende betekenis heeft. Een vrije pers b e s t a a t er niet e n wat niet in d e kranten te lezen valt zoeken velen d a a r o m m a a r in d e literatuur. Oost­Duitsland is e e n l a n d v a n boekenlezers m a a r Jager voor­

Thony Visser: 'Censuur? In sommige gevallen zou het wel eens gewoon een slechte tekst kunnen zijn' Foto Sidney

spelt dat dat wel e e n s k a n g a a n v e r a n d e r e n w a n n e e r kritiek op e e n openlijke wijze in d e media a a n d e orde k a n worden ge­ steld. Hij verwijst daarbij n a a r d e S ovjet­Unie w a a r vooraf­ g a a n d e a a n d e Glasnost d e e n e prachtfilm n a d e a n d e r g e ­ m a a k t werd, m a a r w a a r sinds­ dien d e film in e e n diepe crisis terecht is gekomen. De literatuur heeft in d e DDR dus e e n sterk politieke beteke­ nis. M a a r juist die oriëntatie op d e politiek k a n ook weer leiden tot e e n reductie v a n d e artistie­ ke mogelijkheden. Er zijn d a a r ­ om ook schrijvers in d e DDR die zich niet zo rechtstreeks met d e politiek wUlen bemoeien omdat ze op die manier g e d w o n g e n worden zich te verlagen, om zich a a n te p a s s e n a a n het ni­ v e a u v a n d e tegenstander.

mderdaad

Vervuurt,

AVC/VU

Thony Visser over die verhou­ ding tussen politiek e n litera­ tuur: "Er zijn schrijvers die g e e n echt politiek thema hebben. M a a r in hoeverre kun je e e n tekst beschouwen als tegen d e h e e r s e n d e politiek gericht? Er zijn schrijvers die op e e n meer indirecte wijze over politiek schrijven. D a a r v a n kun je je af­ v r a g e n of m e n bewust d e din­ g e n e e n beetje verstopt of dat d e metaforen die ze gebruiken gewoon tot hun schrijfstijl beho­ ren." "Natuurlijk speelt d e DDR­reali­ teit e e n rol in d e literatuur. M a a r het is gevaarlijk om teksten uit Oost­Duitsland alleen te lezen als politieke geschriften. In d e eerste plaats zijn het kunstuitin­ gen."

(Koos Neuvel)

Wetenschappenj ke interesse voor Duitsland nog gering

Een vluchteling

uit de DDR uit zijn b lijdschap b ij het passeren

van de grens met

Oostenrijk

Foto ANP

(vervolg van pag

8)

de uitspraak. In d e j a r e n dertig was er e e n hele grote groep die zich aangetrokken voelde tot d e successen v a n Hitler. Het w a r e n meelopers tot het bittere einde, tot d e m a s s a l e vernietiging a a n toe. Zo verging dat bij d e mees­ ten."

"De grote schok k w a m n a 1945, dat idee van: w a a r h e b b e n w e a a n m e e g e d a a n ? De reactie d a a r o p w a s : niet omkijken, m a a r opbouwen. Democraten kon je d e meeste Duitsers toen nog niet noemen. De houding w a s meer: 'is d e democratie d e nieuwe spelregel v a n d e poli­ tiek? Goed, laten we d a a r d a n

a a n meedoen.' Die democrati­ sche houding is g e m e e n g o e d g e w o r d e n tijdens mijn g e n e r a ­ tie, d e generatie die n a d e oor­ log is opgegroeid, en ook d e ge­ neratie die tijdens het Derde Rijk nog in zijn kinderjaren w a s . Dat nationalisme e n militaris­ me, d a a r h a d d e n ze d e buik vol

"Duitsland­studie zou a a n elke universiteit e e n belangrijk e n snel groeiend vak behoren te zijn", schreef Rob Meines in september toen hij afscheid n a m als NRC­correspondent in Duitsland. Er is dus nog e e n fraaie t a a k w e g g e l e g d voor De stichting ter b evordering van Duitsland­studien. Deze inter­universitaire e n in­ ter­disciplinaire stichting werd zo'n drieëneenhalf j a a r gele­ d e n opgericht vanuit d e ge­ dachte dat er bijvoorbeeld heel veel exotische belang­ stelling b e s t a a t voor Afrikaan­ se l a n d e n m a a r dat w e v a n onze grote b u u r m a n eigenlijk m a a r weinig weten. Het bu­ r e a u v a n d e stichting is g e v e s ­ tigd in d e werkkamer v a n pro­ fessor Hess. Een rijke organisatie met e e n omvangrijke personeelsfor­ matie kun je d e stichting niet noemen. Men heeft alleen e e n uitvoerend secretaris en e e n student­assistent voor prakti­ sche zaken in dienst. Door middel v a n congressen e n bul­

letins probeert m e n d e activi­ teiten op het gebied v a n d e wetenschappelijke bestude­ ring v a n Duitsland te stimule­ ren en intensiveren. Verder is op d e VU Duitsland­studie e e n afstudeerrichting. Een voorlopig hoogtepunt in het b e s t a a n v a n d e Duitsland­ studies is het onderzoek w a a r ­ op Friso Wielinga e e n p a a r m a a n d e n geleden promoveer­ de. Dit proefschrift dat veel a a n d a c h t getrokken heeft, be­ schrijft d e relaties tussen d e Bondsrepubliek e n Nederland in d e periode 1949­1959. De wetenschappelijke liefde komt niet geheel en al v a n één kant. Over het a l g e m e e n oriënteert d e Bondsrepubliek zich weliswaar meer op d e grotere naties m a a r in het grensgebied, in d e deelstaat Nord­Rhein Westphalen, b e ­ staat er toch e e n zekere be­ langstelling voor het buurland. In november wordt er in Mun­ ster zelfs e e n instituut voor Ne­ derland­studies geopend.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen