Ad Valvas 1989-1990 - pagina 103

29 SEPTEMBER 1989

^CULTUUR De mathematische humor van Peter Greenaway Filmers die v a n d e g e ë i g e n d e p a d e n afwijken, kunnen bij voorbaat rekenen op fanatieke b e w o n d e r a a r s en e e n veelvoud a a n vijanden. Nou ja, vijanden, mensen die hun films in ieder geval niet (meer) g a a n zien. In Nederland h e b je F r a n s v a n der Staak. Hij m a a k t zonderlinge films w a a r per voorstelling zo'n vijf bezoekers op afkomen. Die vinden het prachtig. Het opvallende a a n d e films v a n d e Engelsman Peter Gree­ naway is dat ze e e n relatief groot publiek trekken. Een re­ den k a n zijn dat d e uitgangs­ punten v a n zijn füms v a a k zo absurd zijn dat d e kijker zich v a n te voren al brullend v a n het lachen n a a s t d e bioscoopstoel waant. Fümhuis Uilenstede vertoont in oktober vier speelfilms v a n Pe­ ter G r e e n a w a y . Wie v a n e e n füm e e n goed v e r h a a l ver­ wacht, is bij h e m a a n het ver­ keerde a d r e s . In zijn füms spe­ len g e e n mensen, m a a r acteurs en het verhaal kent g e e n ont­ wikkelingen, m a a r gebeurtenis­ sen. G e e n v a n d e vier films kent personages w a a r m e e je je als toeschouwer emotioneel betrok­ ken voelt e n e e n korte inhouds­ beschrijving v a n d e films zou neerkomen op het n o e m e n v a n e e n groot a a n t a l feiten, getallen en parallellen, die op e e n vol­ strekt geconstrueerde manier met elkaar v e r b a n d houden. In The draughtman's contract krijgt t e k e n a a r NevUle d e op­ dracht e e n landhuis in twaalf tableaus te vereeuwigen. Dit doet hij op v o o r w a a r d e dat, ter­

Dick Roodenburg wijl hij werkt, niets verandert a a n d e kant v a n het huis w a a r hij bezig is. Als n a verloop v a n tijd toch ladders e n a n d e r e voorwerpen in beeld verschij­ nen, lijkt zich e e n soort thrUler te ontwikkelen. Maar of er nu e e n moord gepleegd is ­ of g a a t worden ­ blijft volstrekt onduide­ lijk. Wie zich hierdoor belazerd voelt, moet b e d e n k e n d a t Nevil­ le er zelf ook niet uit komt. Dat is d e manier w a a r o p G r e e n a w a y zijn publiek bij d e füm betrekt: niet op e e n emotionele, m a a r op e e n inteUectualistische manier. Want Neville blijkt e e n over het p a a r d getüde fat e n ook d e ove­ rige types in The draugtman' s contract nodigen niet uit tot identificatie. Hetzelfde geldt voor d e a n d e r e füms. Het heeft g e e n zin om in A zed and two noughts (ZOO) me­ delijden te h e b b e n met Leda, die m a a r é é n b e e n heeft en ach­ tervolgd wordt door e e n chirurg die h a a r a n d e r e b e e n ook wU afzetten. Zij is slechts e e n perso­ n a g e , e e n constructie. In The belly of an architect be­ schikt Kracklite over e e n dikke buik met e e n m a a g z w e e r . Hij houdt zich bezig met d e ­ uiter­ a a r d bolvormige ­ koepels v a n d e 18e eeuwse F r a n s e ontwer­ per Boullée. Bovendien wordt zijn vrouw steeds ronder omdat ze in verwachting is. Het goo­ chelen met aUerlei ­ al of niet toevaUige ­ symmetrieën e n ver­ dubbelingen vindt zijn hoogte­ punt in het moment w a a r o p

Cracklite uit het r a a m springt e n d e b a b y geboren wordt. De toe­ schouwer is niet ontroerd e n er­ vaart e e n e n a n d e r binnen d e spelregels v a n G r e e n a w a y als e e n logische g a n g v a n zaken. Net zo min als je hoeft te treuren om d e b e n e n v a n Leda of d e dood v a n Cracklite, is het zinvol je af te v r a g e n w a a r ó m d e drie vrouwen in Drowning by num­ bers hun echtgenoten lieten ver­ drinken. Een feministische visie of iets dergelijks zit er niet a c h ­ ter, ze w a r e n gewoon op hun m a n uitgekeken. G r e e n a w a y interesseert zich nauwelijks voor d e motieven v a n zijn per­ sonages, m a a r meer voor aller­ lei toevaUigheden, getaUen e n reeksen, in d e füm tot uiting ko­ m e n d in d e nummers 1 tot en met 100 die we op vele manie­ ren in beeld zien: op auto's, op briefjes, op nimimerborden en­ zovoort. Een recensente schreef n a a r aarüeiding v a n ZOO dat ze het gevoel h a d te kijken n a a r d e füm v a n e e n m a n die bij e e n hersenoperatie al zijn gevoel w a s kwijtgeraakt, terwijl zijn in­ tellect intact w a s gebleven. Ze bedoelde dat niet als e e n com­ pliment, m a a r wat is er op te­ gen? Te midden v a n het over­ d a d i g e doorsnee­sentiment uit Hollywood is d e koele m a t h e ­ matische b e n a d e r i n g v a n Gree­ n a w a y weer e e n s heel w a t a n ­ ders.

De films v a n Peter G r e e n a w a y worden vertoond op d e d o n d e r d a g e n v a n okto­ ber in Filmhuis Uilenstede, Uilenstede 396. De voorstellingen b e g i n n e n om 21.00 uur. Informatie: 020­5488076.

Madeliefjes v a n de rapmuziek Het image v a n d e meeste Amerikaanse rap­acts lijkt tegenwoordig met geweld omgeven. Enkele w e k e n ge­ leden bijvoorbeeld werd be­ kend dat e e n v a n d e leden v a n Public Enemy v a n w e g e antisemitische uitlatingen uü d e b a n d gezet w a s . Vlak d a a r n a echter bleek hetzelf­ d e lid weer gewoon m e e te werken. Gevolg: beschieting v a n het m a n a g e m e n t b u r e a u v a n Public Enemy door d e ook al niet zo beschouwlijke Jewish Defense League. Veel rapteksten zijn bedoeld als bijdrage a a n het bewust­ wordingsproces van het zwarte deel v a n d e bevol­ king. Zo grijpt m e n terug op d e speeches v a n d e radicale

Black Muslims­leider Mal­ colm X die geweld als moge­ lijk machtsmiddel propa­ g e e r d e . Elpeetitels als "It ta­ kes a nation of miUions to hold us back" (Public Enemy) of "Ghetto Music" (Boogie Down Productions) g e v e n d e teneur a a n . De eersten die zich v a n het exclusief 'zwarte' stempel v a n d e r a p wisten te ont­ doen, w a r e n De La Soul. Vrij v a n m a c h o rap­clichés en opruiende frasen is hun '"Three feet high a n d rising", zonder twijfel d e plaat v a n het jaar. Bewust niet getooid met gou­ den kettingen e n grote gym­ schoenen, e n ook niet verge­ zeld door d a m e s wier Ide­

ding al niet e e n s meer pikant te n o e m e n is, zien w e op d e hoes drie slome, vriendelijke jongens omgeven door m a ­ deliefjes en ban­de­bomte­ kens (!). De plaat, die al d e 'Sgt. Pep­ per v a n d e r a p ' g e n o e m d is, is e e n aaneenschakeling v a n hoogtepunten. Nooit is e e n samplemachine zo in­ ventief gebruikt als door deze h e d e n d a a g s e d a d a ï s ­ ten. Samples v a n onder a n ­ dere Michael J ackson, Hall Oates, Steely D a n e n Funka­ delic vormen s a m e n e e n col­ l a g e v a n dertig j a a r pophis­ torie. Teksten variëren v a n e e n lofzang op madeliefjes, e e n dagbeschrijving vanuit het perspectief v a n e e n vis die zo blij is dat zijn b a k weer verschoond is tot e e n kra­ kende grammofooncursus Frans. De voorliefde voor bloemen, hun eigen n a m e n (Posdnuos, Trugoy e n Pasemaster, n a ­ m e n die zo uit "In d e b a n v a n d e ring" h a d d e n kunnen ko­ men), e n d e pleidooien voor vrede lijken n a a r het gemoe­ delijke hippietijdperk te ver­ wijzen. Misschien ligt d a a r ook wel d e grondslag v a n hun succes dat inmiddels wereldwijd g e w o r d e n is. This is the daisy a g e .

(Hester Carvalho) De La Soul in d e Escape (A'dam), 28 oktober, ƒ 25,-: voorverkoop reeds begonnen.

De tekenaar

in 'The Draughtman's

contract'

Elsschots Kaas levert prachtig toneel op Iedereen kent Kaas (1932) v a n Willem Elsschot. Een onbetek e n e n d e kantoorklerk krijgt plotseling d e k a n s k a a s h a n d e l a a r te worden e n zijn eentonig b e s t a a n v a a r w e l te zeggen. Klein en onbenuUig als hij is, blijkt hij echter niet berekend op e e n t a a k die meer lef en fantasie vereist d a n hij gewend is. De Kaasdroom draait uit op e e n mislukking. A a n het eind v a n d e noveUe keert F r a n s L a a r m a n s w e e r terug tot de nietigheid w a a r t o e hij voorbestemd is. Lange tijd heeft d e mythe bes t a a n dat Elsschot onspeelb a a r w a s . De kracht v a n zijn werk zou vooral liggen in d e stijl, ruet in d e dramatische handeling. Ten dele klopt dat, m a a r m e n vergat d a t Elsschot erücele zeer karakteristieke p e r s o n a g e s heeft g e s c h a p e n met grote theatrale mogelijkheden. Die conclusie k a n m e n tenminste trekken n a het zien v a n d e twee uur d u r e n d e solovoorstelling v a n d e Belgische acteur Herman Verbeeck. Zijn vertolking luat zien dat Elsschot prachtig toneel k a n opleDe voorstelling is om verschülende r e d e n e n g e s l a a g d . Allereerst: Verbeeck is e e n fantastisch acteur. Zijn beweeglijke mimiek, zijn levendige stem en vlotte spel zorgen ervoor dat d e a a n d a c h t ondanks e e n sober decor g e e n minuut verslapt. Dan is er natuurlijk d e spreekwoordelijke humor v a n Elsschot. Zijn p e r s o n a g e s zijn lachwekkend, iets wat e e n karakaturaal effect sorteert dat op toneel goed blijkt te werken. Verbeeck heeft dat ook gezien. Ten koste v a n d e meer mense-

lijke trekken v a n L a a r m a n s zet hij het karikaturale juist extra aan. Elsschot schreef zijn novelle uit walging over d e kiUe, onverbiddelijke wetten v a n het zakenleven, en juist door Kaas te spelen als e e n neurotische slapstick, komt d e hulpeloosheid v a n het non-individu L a a r m a n s des te sterker n a a r voren. Verbeeck laat zijn moderne Droogstoppel als e e n klepel h e e n e n w e e r slingeren tussen d e zelfvoldaanheid v a n d e parvenu e n d e kruiperige angst v a n d e kleinburger. Twee extremen die duidelijk m a k e n dat L a a r m a n s slechts het produkt is v a n omstandigheden, slachtoffer v a n e e n mechanisme dat hij zelf niet doorgrondt. D a a r m e e is tegelijk d e verborgen tragiek v a n d e voorstelling gegeven. Niet d e tragiek v a n Laarmans, w a n t in Verbeecks komische interpretatie is zijn non-existentie uitvergroot tot e e n niveau w a a r o p je zelfs g e e n medelijden meer voor hem kunt voelen. Nee, niet L a a r m a n s is tragisch, m a a r het feit dat mensen als hij b e s t a a n . Wat voor zin heeft e e n leven zonder inzicht? De blinde, d w a n g m a t i g e Laarmannetjes zijn d e g a t e n in d e k a a s v a n d e existentie. Verbeeck laat d a t op e e n subtiele manier voelen. Er bestaat g e e n fijnzinniger aanklacht d a n d e lach v a n het groteske.

(Jan Oegema)

'Kaas' v a n Herman Verbeeck is te zien v a n 16 tot 28 oktober in De Brakke Grond. 20.30 uur, tel. 26.66.66. Voor d e voorstelling v a n 21 oktober zij n kaarten verkrijgbaar bij het ACC, gereduceerd tarief, 5 gulden. Tel. 548.8076

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen