Ad Valvas 1989-1990 - pagina 141

PD\FJ^/ps

20 OKTOBER 1989

E

De perspectieven van het knippen en plakken met DNA

De opkomst van de 'genetisch normale mens' Muizen met de afmetingen van ratten en een gaap, die geen geit of schaap meer is. Er is heel wat mogelijk op het gebied van de genetische manupulatie, maar wil­ len we dat eigenlijk allemaal wel? Ter gelegenheid van de viering van de Dies Natalis organiseerde het Colle­ ge van Dekanen een themadag 'Genetica en geneti­ sche manipulatie'. Bestijgen wetenschappers tegen­ woordig de troon Gods? Genetische manipulatie is 'in'. Dat bleek e e n s te meer tijdens d e t h e m a d a g die over dit onder­ werp werd gehouden. Zo'n 250 m e n s e n v a n d e meest uiteenlo­ p e n d e pluimage, v a n frivool e n alternatief tot onberispelijk e n zwaar op d e h a n d , h a d d e n zich afgelopen z a t e r d a g in het audi­ torium verzameld. Zij aUen h a d ­ den ervoor gekozen him vrije d a g o p te offeren, niet d e auto in het sop te zetten, niet te g a a n joggen e n g e e n nieuwe outfit a a n te schaffen. In plaats d a a r v a n kozen zij er­ voor om e e n hele d a g l a n g n a a r soms moeilijke e n met veel tech­ nische termen doorspekte lezin­ gen te luisteren. Dat er daarbij ook nog e e n s nauwelijks ruimte bestond om v r a g e n te stellen of op a n d e r e wijze actief o p te tre­ den, scheen d e m e n s e n n a u w e ­ lijks te deren. Er w a r e n m a a r weinigen die verveeld voor zich uitstaarden of besloten voortij­ dig hun biezen te pakken. De oren bleven tot het laatste mo­ ment gespitst. De informatiehonger met b e ­ trekking tot genetische manipu­ latie moet welhaast onverzadig­ b a a r zijn. Die eetlust wordt ook gestimuleerd door (populair­ )wetenschappelijke tijdschriften die verslag d o e n v a n d e jongste ontwikkelingen die steevast n o g spectaculairder e n sensatione­ ler zijn d a n voor mogelijk werd gehouden. Met behulp v a n DNA­materiaal kunnen bijvoor­ beeld misdadigers geïdentifi­ ceerd worden (de z o g e n a a m d e DNA­vingerafdruk), om m a a r eens het meest recente hot i tem te noemen. En w a t bijvoorbeeld te d e n k e n van d e kruising die tot stand is gebracht tussen e e n geit e n e e n schaap? Deze schei t of gaap is ontwikkeld door embryocellen v a n beide soorten in e e n vroeg stadium s a m e n te b r e n g e n e n het organisme beschikt g e n e ­ tisch gezien d a n ook over zowel schape­ als geitecellen. Bij deze z o g e n a a m d e c h i m a e r a is d e soortbarrière geslecht e n wie weet zullen er binnenkort n o g wel meer barrières a a n moeten geloven. In ieder geval is er al een toneelstuk in première g e ­ g a a n w a a r i n kond wordt ge­ d a a n v a n d e lotgevallen v a n een door genetische manipula­ tie verkregen kruising tussen mens e n a a p .

Grenzen De gevoelens v a n veel geïnte­ resseerde buitenstaanders slin­ geren h e e n e n weer tussen fas­ cinatie e n weerzin. De mogelijk­ heden lijken o n b e g r e n s d m a a r , zo v r a g e n bezorgde sceptici zich af, willen w e al die moge­ lijkheden ook wel? Is het toch niet nodig om duidelijke gren­ zen te stellen met betrekking tot wat geoorloofd is? Veel v a n d e verontrusting wordt uitgedrukt in religieuze termen. Genetisch manipuleren, het knippen e n plakken met erfelijk materiaal, wil z e g g e n dat d e mens voor God a a n het spelen is, hij denkt in zijn menselijke hoogmoed d e schepping n a a r

zijn eigen h a n d te kunnen zet­ ten. In sommige gevallen g a a t die kritiek g e p a a r d met e e n op­ roep om d e Goddelijke troon w e e r uitsluitend te reserveren voor Hem die dat ambtshalve toekomt. A n d e r e n wijzen er evenwel op dat d e mens in feite altijd al m e d e s c h e p p e r v a n d e natuur is geweest, of zoals proi .dr. A.W. Musschenga, hoogleraar socia­ le ethiek a a n d e VU, het in zijn lezing zei, d e 'auteursrechten' v a n het boek der natuur liggen niet alleen bij God. In alle tijden e n alle culturen h e b b e n m e n s e n al geprobeerd om bij planten e n dieren d e soorten met e l k a a r te kruisen, om ze te veredelen e n zodoende h o g e r e opbrengsten te krijgen. Wie bovendien n a a r het ver­ h a a l v a n dr.J.N.M. Mol, hoofd­ docent genetica a a n d e VU, ge­ luisterd heeft, zal niet snel d e indruk krijgen d a t het hier om zulke moreel verwerpelijke za­ ken g a a t . Mol is deskundig o p het gebied v a n d e plantenbio­ technologie e n hij w e e s er op dat m e n in d e laboratoria onder a n d e r e bezig is met het ontwik­

k

Koos Neuvel Gert van Maanen Planten h e b b e n d a n ook n o g e e n s het voordeel d a t er in prin­ cipe slechts é é n v e r a n d e r d e cel nodig is om e e n totaal v e r a n ­ derde plant te kunnen krijgen. Dieren k e n n e n deze 'omnipo­ tentie' niet e n d a a r zal m e n d e manipulaties d a n ook moeten uitvoeren in d e voortplantings­ cellen. De bevruchte eicel is bij dieren d e enige cel die in princi­ p e k a n uitgroeien tot e e n com­ pleet organisme.

Belangen Bij het onderzoek bij planten is het morele aspect niet e r g om­ streden. Belangrijker is het pro­ bleem v a n d e verstrengeling v a n economische e n weten­ schappelijke b e l a n g e n . Bedrij­ ven d e n k e n namelijk met be­ hulp v a n biotechnologische vin­ dingen hun produktie te kunnen verhogen. En d e tendens is d e afgelopen j a r e n geweest dat het onderzoek op d e universitei­ ten steeds meer ten dienste is komen te s t a a n v a n het bedrijfs­ leven. Verkopen d e universiteiten hun biotechnologische ziel nu uitslui­ tend a a n d e hoogst b i e d e n d e e n d o e n zij h u n onafhankelijkheid voor e e n vriendenprijsje v a n d e h a n d ? Het blijkt dat toch in e e n of a n d e r e vorm n a a r e e n com­ promis gezocht wordt.

AAdlèèSi^

*

ÉI'

De Supermui s, een mui s waarbi j een groei hormoon­gen is i ngebracht (rechts een controle­mu i s) kelen v a n planten die ongevoe­ lig zijn voor bestrijdingsmidde­ len. Het g a a t hierbij om stoffen die biologisch afbreekbaar zijn e n het milieu nauwelijks b e l a s ­ ten, dit in tegenstelling tot d e chemicaliën die tot dusverre al­ tijd gebruikt worden. Dit nu moet d e milieuvriendelijke be­ schouwer ­ e n wie is dat tegen­ woordig niet? ­ e e n hart onder d e riem steken. Mol n o e m d e n o g het argviment d a t ook in d e natuur zeU geneti­ sche manipulatie voorkomt. Zo is d e bacterie Agrobacterium tu­ milaciens in staat e e n deel v a n zijn DNA in te b r e n g e n in plan­ teceUen, waarbij d e plant wordt a a n g e z e t tot woekeringen, d e z o g e n a a m d e wortelhalskanker. De bacterie is voor genetici zelfs e e n e r g h a n d i g instrument, om­ dat zij k a n functioneren als overbrenger v a n (kunstmatig ingebrachte) interessante g e ­ nen.

van de rat

Mol: "Dat d e w e t e n s c h a p zo in dienst zou s t a a n v a n het b e ­ drijfsleven w a s tien j a a r gele­ d e n n o g niet i m Frage. Wij wil­ len zelf g r a a g strategisch on­ derzoek doen e n hier op d e VU b e s t a a t d a t uit onderzoek n a a r d e g e n e n v a n bloemenkleuren. Wij zijn zeer kieskeurig in het a a n n e m e n v a n opdrachten, d e revenuen gebruiken w e om fun­ damenteel onderzoek te doen." Met ethische vraagstukken heeft dit a l l e m a a l niet zoveel v a n doen. Die spelen weer wel e e n rol bij het door e l k a a r h a s ­ pelen der soorten, zoals bij d e s c h a a p e n d e geit. Is d a t g e e n onaanvaardbare biologische heiligschennis? Musschenga vindt v a n niet. Hij is wel bereid om zijn ethische groene licht a a n zulk onderzoek te geven. De indeling v a n d e dieren in soorten is zijns inziens e e n men­ selijke constructie waarbij als e e n belangrijk criterium voor

wat e e n soort is, d e kruisbaar­ heid v a n d e dieren geldt. En als je nu dieren kunt laten kruisen die dat voorheen niet konden, is d a a r niets mis m e e . Dat wü niet zeggen dat Mus­ s c h e n g a staat te trappelen v a n enthousiasme met betrekking tot d e genetische experimenten bij dieren, zeker niet bij land­ bouwdieren. Het is namelijk e e n bekend feit dat d e gezondheids­ toestand v a n dieren v a a k ern­ stig te lijden heeft als gevolg v a n d e 'verbeteringen'. Mus­ schenga: "Moet het b e l a n g v a n d e landbouwdieren onderge­ schikt g e m a a k t worden a a n het b e l a n g v a n e e n h o g e voedsel­ produktie? Ik w a a g dat op dit moment te betwijfelen."

om die twee uit elkaar te halen. Wat die tweelingonderzoeken betreft: die kinderen groeien wel o p in verschillende gezin­ nen, m a a r het milieu blijft toch op grote hoogte gelijk. Als je e e n werkelijk zuiver experiment zou willen uitvoeren, moet je d e e e n in Timboektoe e n d e a n d e r in Noord­Siberië zetten. M a a r

Gentherapie En d e mens, d e genetisch ge­ manipuleerde m e d e m e n s , kun­ n e n wij die binnenkort d e h a n d drukken? Het is n o g altijd zo d a t op dergelijk onderzoek e e n groot taboe rust. Zo wijst d e VU­ hoogleraar dr. H.J.J. i N jkamp het uitvoeren v a n gentherapie, dat wil z e g g e n het v e r v a n g e n v a n zieke g e n e n door gezonde genen, categorisch af. "Genthe­ rapie is voor mij ethisch o n a a n ­ v a a r d b a a r . Bij d e nieuw inge­ brachte g e n e n h e b je g e e n g a ­ rantie dat ze goed tot expressie komen. Er zouden zich veel af­ wijkingen kunnen voordoen. O p dit moment acht ik deze metho­ d e d a a r o m niet verantwoord." Wat wel mogelijk e n vrij alge­ m e e n a a n v a a r d is, d a t is d e prenatale diagnostiek. Er zou bij b e p a a l d e risicogroepen onder­ zocht kurmen worden of e e n vrucht d r a g e r is v a n e e n ernsti­ g e erfelijke ziekte. Zo ja, d a n k a n er abortus plaatsvinden. De v r a a g daarbij is alleen, w a t is e e n ernstige afwijking? Mus­ s c h e n g a voorspelt dat d e nor­ m e n wat dat betreft steeds ver­ der zullen opschuiven, d a t af­ wijkingen steeds minder a a n ­ v a a r d zullen g a a n worden. Hij voorziet zelfs d e opkomst v a n d e 'genetisch normale mens'. Om dat tegen te g a a n pleit hij voor e e n krachtige morele opvoe­ ding. In hoeverre het mogelijk is om met d a t middel o p e e n hel­ lend vlak n a a r boven te krui­ pen, zal n o g moeten blijken. Met behulp v a n DNA­diagnos­ tiek kun je lichamelijke afwijkin­ g e n wegselecteren, m a a r er zijn mogelijk n o g verderreikende perspectieven. Stel nu e e n s d a t zaken als intelligentie e n muzi­ kaliteit ook genetisch b e p a a l d zijn, d a n zou het niet ondenk­ b a a r zijn om ook op die terrei­ n e n e e n bevolkingspolitiek te voeren.

Onloochenbaar Professor Nijkamp bijvoorbeeld acht die erfelijke b e p a a l d h e i d v a n intelligentie e n muzikaliteit onloochenbaar. Hij w e e s op tweelingonderzoek waaruit ge­ bleken zou zijn dat tweelingen die in verschillende milieus zijn opgegroeid frappante karakte­ rovereenkomsten vertonen. Met het gevoel voor precisie d e ware wetenschapper eigen, drukt hij d e verhouding tussen 'nature' e n 'nurture' in getallen uit. "Zeventig procent v a n d e ka­ raktereigenschappen is g e n e ­ tisch b e p a a l d . Het milieu zorgt voor d e overige dertig procent." Die opmerkingen leverden h e m d e g r a m s c h a p op v a n d e VU­ hoogleraar biochemie dr. J. Re­ tel. "Het is volslagen onzinnig

Prof.dr.J. Retel: "Het i s ni et te verwachten dat de mens bi j de genetische man i pulat ie i bu ten schot bli jft". Foto Kees Keuch, AVC/VU

het is onwaarschijnlijk dat zo'n experiment plaatsvindt. En die intelligentietests tonen niet d e erfelijke b e p a a l d h e i d v a n intel­ ligentie a a n , ze tonen e e r d e r a a n dat, zoals d e bioloog Le­ wontin e e n s gezegd heeft, je b e ­ ter uit rijke d a n uit a r m e ouders geboren kunt worden," Vooralsnog zijn experimenten ter bevordering v a n e e n m e e r intelligente of muzikale m e n s ­ heid volslagen o n d e n k b a a r . Wat wel voor d e h a n d ligt is, dat d e b e z w a r e n tegen iets als gen­ therapie bij a a n t o o n b a a r erfe­ lijk b e p a a l d e ziektes zullen g a a n wegvallen. Dat is iets w a a r m e e al bij dieren geëxperi­ menteerd wordt en: "Wat bij d e dieren kan, k a n in principe bij d e m e n s e n ook. Het is niet te verwachten d a t d e m e n s bij d e genetische manipulatie buiten schot blijft", m e e n d e R etel. Als je er e e n ernstige ziekte m e e kunt uitroeien d a n heeft het vasthouden a a n nobele ethi­ sche opvattingen wel e e n e r g h o g e prijs. De ethische o n a a n ­ v a a r d b a a r h e i d zou d a n wel eens zeer snel verpulverd kun­ n e n worden, want, zoals R etel zijn referaat besloot: "De droom v a n e e n eeuwig leven of v a n e e n leven zonder ziektes, is e e n zeer oude droom."

Advertentie

ACADEMISCH ADVIESCENTRUM Voor een weloverwogen benadering van het fenomeen VERZEKERING in de ruimste zin van het woord. B.V. Verzekeringsbureau voor Academici

Pro Civibus AMSTERDAM 020-736111

<^,

GRONINGEN 050-184114

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen