Ad Valvas 1989-1990 - pagina 33

PDVFJ^/F£

25 AUGUSTUS 1989

B

VU­bibliotheek mist geld ­ 3 miljoen gulden ­ voor m a a t r e g e l e n

Veertigduizend boeken a a n verval ten prooi Meer d a n veertigduizend boeken uit d e collectie v a n d e VU­bibliotheek verkeren in zo'n slechte staat d a t voor hun voortbestaan moet worden gevreesd. Conserver­ e n d e m a a t r e g e l e n zijn voorlopig uitgesloten, omdat hiervoor e e n b e d r a g v a n drie miljoen gulden zou moe­ ten worden uitgetrokken. D a a r m e e zou vrijwel het vol­ ledige jaarlijkse budget v a n 3 1/2 müjoen gulden wor­ d e n opgeslokt. De bibliotheek besteedt nu jaar­ lijks ongeveer drie ton om d e boeken in e e n g o e d e conditie te houden. Dit geld g a a t o p a a n het binden v a n d e boeken, a a n eenvoudige reparaties (een los katern vastnaaien) e n a a n zwa­ re restauraties. Maatregelen om d e verzuring v a n het papier v a n d e boeken tegen te g a a n zijn nog vrij zeldzaam. Alleen bij d e afdeling Oude drukken (gedrukt voor 1800) worden boeken af e n toe ontzuurd. Met het b o e k e n b e ­ zit v a n n a 1800 gebeurt nog he­ l e m a a l niets, terwijl juist deze boeken het meest bedreigd wor­ d e n door d e interne verzuring v a n het papier. Het b e d r a g v a n drie müjoen is misschien zelfs a a n d e l a g e kant. De schatting v a n zeventig gulden per boek die boekbinder RJ.Smeltvan d e VU­bibliotheek maakt, is volgens h e m eigenlijk uit d e lucht gegrepen. "Het her­ binden v a n e e n boek kost g e ­ middeld veertig gulden, m a a r a a n e e n verzuurd boek moet veel meer hersteld worden. Nie­ m a n d weet h o e duur dat wordt om d e eenvoudige reden dat het bij d e boeken v a n n a 1800 nog niet op grote s c h a a l gebeurt." De VU­bibliotheek wacht tot er e e n methode is waarbij duizend boeken tegelijk b e h a n d e l d kun­ n e n worden, e n niet vijf of tien tegelijk zoals wel gebeurt met oude drukken.

Gering Volgens drs. W.Heijting, hoofd Oude drukken, is d e verzurings­ problematiek a a n d e VU relatief gering. "Zo erg als bij het Inter­ nationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) is het hier niet. D a a r zijn erg veel brochu­ res e n goedkope boeken v a n d e

arbeidersbeweging te vinden, die zijn gedrukt op slecht papier. Als je d a a r l a n g s d e kasten loopt d a n zie je zo d e brokjes boek n a a r b e n e d e n komen. Wij h e b b e n d a t probleem a a n d e

Frank v a n Kolfschooten drukken h e b b e n zich wel e e n s schimmels v o o r g e d a a n . Die zijn b e h a n d e l d met e e n bestrij­ dingsmiddel e n nooit m e e r te­ ruggekomen n a d a t w e d e air­ conditioning verbeterd h e b ­ ben." Vorige m a a n d kreeg AKZO in d e Verenigde Staten e e n licen­ tie voor e e n procdé voor het ont­ zuren v a n boeken met behulp van gasvormig diëthylzink. Deze methode is ontwikkeld in

Er b e s t a a n op dit moment twee procdés voor e e n m a s s a l e a a n p a k v a n verzuurde archief­ e n bibliotheekbestanden. De Library of Congress in d e Verenigde Staten heeft in s a m e n w e r ­ king met AKZO e e n ontzuringsmethode ontwikkeld (zie hoofdar­ tikel), waarbij gewerkt wordt met het giftige diëthylzink­gas. Het papier moet n a deze b e h a n d e l i n g echt'/a'/ad n o g wel verstevigd worden. De National Biblioth ek in W e n e n gebruikt e e n methode die het papier wel gelijktijdig verstevigt e n ontzuur. De boekblokken worden ondergedompeld in e e n b a d met cellulose e n polyviny­ lacetaatlijm (versteviging) en calcium­ e n magnesiumzouten (ontzuring). Na dit b a d worden d e boeken o n t d a a n v a n overtolli­ g e vloeistof e n ingevroren bij e e n temparatuur tussen ­30 e n ­40 g r a d e n Celsius. Vervolgens worden ze in e e n vriesdroger geplaatst, w a a r i n d e temparatuur sterk wordt gevarieerd. Het ijs verdampt op deze manier uit het boek e n het boek komt droog uit d e vriesdroger te voorschijn. In e e n klimaatkamer krijgt het d a n zijn 'natuurlijke' vochtigheid weer terug. De National Biblioth ek heeft e e n miljoen gulden moeten betalen voor deze installatie. Dat is voorlopig te duur voor d e Nederlandse bibliotheken.

ing bij het diëthylzink­procdé: "Het materiaal dat nu acuut be­ dreigd wordt, is al gedeeltelijk verzuurd. Met d e ontzuringsme­ thode v a n AKZO roep je die ver­ zuring weliswaar e e n halt toe, m a a r het papier moet d a n nog wel w^orden verstevigd." "Je k a n wel tien miljoen boeken g a a n ontzuren, m a a r dat wU nog niet zeggen dat je ze d a n ook kan r a a d p l e g e n . De boeken moeten d a n toch é é n voor é é n met d e h a n d w^orden bijge­ werkt, en dat kost alsnog vele tientallen miljoenen." Steemers acht het procédé wel geschikt om te voorkomen dat het restant v a n het Nederlandse boeken­ bezit (zestig miljoen banden!) ook wordt a a n g e t a s t door d e verzuring.

Boeken

verpulveren

onder de ogen van de

VU met onder a n d e r e protes­ tantse brochures v a n rond 1900." De biologisch e s c h a d e door schimmels, papierluizen of mu­ seumkevers is te verwaarlozen in d e bibliotheek v a n d e VU. Heijting: "Insecten e n a n d e r on­ gedierte h e b ik in onze magazij­ n e n vreemd g e n o e g n o g nooit w a a r g e n o m e n . Bij d e o u d e

bibliot h ecaris

samenwerking met d e Library of Congress, e e n v a n d e groot­ ste bibliotheken ter wereld, e n schijnt nu veilig t o e p a s b a a r te zijn.

Explosies In het verleden verschenen al diverse enthousiaste verhalen over d e grote mogelijkheden

Houdbaarheid van papier Verzuring v a n papier wordt niet in d e eerste plaats ver­ oorzaakt door d e veelbe­ sproken verzuring v a n het müieu. De h o u d b a a r h e i d v a n papier h a n g t af v a n d e samenstelling v a n d e vezel­ m a s s a e n d e lijming. Vóór 1800 werd papier g e m a a k t door linnen e n katoenen lom­ p e n fijn te malen, waarbij h a r d water werd gebruikt dat rijk w a s a a n calciimi­ e n magnesiumzouten. Met deze zouten bevatte het papier e e n natuurlijke buffer tegen verzuring. Het papier werd nagelijmd met e e n dierlijke lijm (beenderlijm). Deze methode v a n lijmen werd n a d e mechanisering v a n d e papierfabricage in d e negentiende e e u w vervan­ g e n door d e aluin/harslij­ ming, e n d a a r m e e bevatte het papier e e n zuurvormen­ d e stof. Rond 1850 werd tot overmaat v a n r a m p ook n o g

Ontzuren e n versterken v a n papier

houtslijp ingevoerd als grondstof voor d e vezel. Pa­ pier met ongezuiverde houts­ lijp vergeelt snel e n wordt bros. De boeken e n documenten uit d e periode 1850­1870 zijn alle met deze slechte kwali­ teit houtslijp gemaakt, e n vormen het meest vervallen gedeelte v a n d e diverse col­ lecties. Na 1870 is er e e n iets betere kwaliteit houtslijp g e ­ bruikt, m a a r ook dit materi­ a a l zal d e t a n d des tijds niet kunnen doorstaan als het niet b e h a n d e l d wordt. Vlak n a d e Tweede Wereld­ oorlog is er door d e papier­ schaarste e e n a a n t a l j a r e n op slecht papier gedrukt. Boeken uit die periode begin­ n e n nu uit elkaar te vaUen. Kringlooppapier, ooit inge­ voerd omdat het zo milieu­ vriendelijk zou zijn, is even­ e e n s v a n dramatisch slechte

kwaliteit. Brochures v a n n o g g e e n twintig j a a r oud verpul­ veren onder d e o g e n v a n d e bibliothecarissen. Irmiiddels is er in Nederland permanent h o u d b a a r papier te verkrijgen. Het wordt al­ leen nog niet o p grote s c h a a l gebruikt, omdat het te duur is. Boeken worden in Neder­ land nog vrijwel niet uitge­ g e v e n op dit papier. Zelfs d e Raad van Advies voor Bi­ bliotheekwezen en Informa­ tieverzorging (RABIN) s l a a g ­ d e er niet in om zijn advies over het conserveringsbeleid voor archieven e n bibliothe­ ken op zuurvrij papier g e ­ drukt te krijgen. In d e Ver­ enigde Staten worden al wel op grote s c h a a l boeken uit­ g e g e v e n met zuurvrij p a p i e r (papier met e e n z u u r g r a a d tussen 7,5 e n 9,5). Er is sinds kort ook p e r m a ­ nent h o u d b a a r fotokopieer­ papier op d e markt.

FotoAVC/VU

v a n deze methode in d e pers. Het enthousiasme zakte echter toen bekend werd dat zich in d e proeffabriek, die gebouwd w a s o p het terrein v a n het NASA Goddard Space Fligh t Centre, b r a n d e n e n explosies h a d d e n v o o r g e d a a n . Het proces bleek dermate moeilijk te beheersen, dat d e NASA d e fabriek in 1986 heeft laten slopen in v e r b a n d met d e veiligheid v a n d e werk­ nemers. Ook bleek bij e e n ontzurings­ proef met vijfduizend b o e k e n slechts d e helft goed ontzuurd te zijn. Die problemen behoren nu tot het verleden. AKZO denkt er over in d e Verenigde Staten e n Europa fabrieken neer te zetten, w a a r jaarlijks e e n miljoen boe­ ken ontzuurd kunnen worden. De prijs v a n e e n ontzuurd boek zal liggen tussen d e twaalf e n d e twintig gulden. Voor Nederland zou dat beteke­ n e n dat voor e e n b e d r a g v a n m a x i m a a l tweehonderd miljoen gulden aUe boeken die op dit moment door verzuring worden bedreigd (ten minste drie, m a a r waarschijnlijk zelfs tien miljoen) b e h a n d e l d kunnen worden. Dat is minder d a n d e tweehonderd­ vijfenzeventig müjoen die d e Raad van Advies voor Biblio­ theekwezen en Informatiever­ zorging (RABIN) noodzakelijk achtte voor d e bibliotheken in zijn advies Het beh oud van ons nationale h ge eugen. Helaas bedriegt d e schijn. Vol­ g e n s T. Steemers, restaurator v a n het Rijksarchief in Limburg, is het zeer misleidend om te spreken over massa­conserver­

Als het verzuringsprobleem niet snel wordt opgelost, d a n zullen bibliotheken op d e n duur boe­ ken moeten schrappen uit d e catalogus. Boekbinder Smelt: "Je zal d a n moeten afwegen of d e restaur atieprijs v a n e e n boek nog wel in verhouding staat tot d e w a a r d e v a n het boek voor d e lezer. Als blijkt dat het in a n d e r e bibliotheken wel in g o e d e staat a a n w e z i g is, d a n zal je h e l a a s moeten besluiten om het boek m a a r niet meer te repareren." Het ziet er inmiddels n a a r uit dat d e ministeries v a n WVC e n OW het advies v a n d e RABIN zullen opvolgen om e e n weten­ schappelijk proefproject te fi­ nancieren, dat e e n betrouw­ b a a r beeld moet g e v e n v a n d e ernst v a n d e verzuring in d e Ne­ derlandse bibliotheken en ar­ chieven. De cijfers die in het RA­ BIN­advies worden g e g e v e n (tussen drie e n tien miljoen b o e ­ ken bedreigd) zijn het resultaat v a n e e n oppervlakkige enquê­ te. De bibliothecarissen zijn v a a k niet eens d e magazijnen in geweest om d e planken n a te lopen. Het proefproject moet ook uitwijzen weUce methodes voor massa­conservering het meest geschikt zijn.

VU­jaarboek '87­'88 uit Onlangs is het VU­J aarboek over d e periode 1987­1988 ver­ schenen. Hierin s t a a n onder a n ­ dere d e redes, g e h o u d e n bij d e Opening der Lessen op 5 sep­ tember 1988, d e rede uitgespro­ ken bij d e Dies Natalis 1987, e e n overzicht v a n d e wetenschap­ pelijke congressen die in deze periode g e h o u d e n zijn, a a n t a l ­ len studenten/gepromoveer­ den. Belangstellenden kunnen het jaarboek afhalen bij het In­ formatiecentrum, hoofdgebouw, kamer lD­03.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen