Ad Valvas 1989-1990 - pagina 445

PAGINA 5

AD VALVAS 5 APRIL 1990

Een hooggeleerd gezelschap Nieuwe voorzitter dr. P.J.D. Drenth wil Akademie nieuw elan geven Hanne Obbink

De KNAW, één van de meest in­ vloedrijke wetenschappelijke instel­ lingen die Nederland rijk is, heeft haar wortels diep in de negentiende eeuw. Deze lange geschiedenis heeft haar sporen nagelaten. Nog steeds lijkt de Akademie eerder een bolwerk van gevestigde wetenschap, ontoe­ gankelijk en gesloten, dan het cen­ trum van activiteiten, midden in de wereld, dat Drenth voor ogen staat. De opzet van de Akademie lijkt erop gericht dat zo te houden. Zij heeft vanouds honderdtachtig leden, hon­ derd in de afdeling Natuurkunde en tachtig in de afdeling Letterkunde. Nieuwe leden kunnen alleen toegela­ ten worden als er een ander lid 65 jaar wordt of overlijdt. De zittende le­ den kiezen zelf de nieuwe leden. Alleen de meest eminente geleerden ­ dat wil zeggen: degenen die door de zittende leden als eminent be­ schouwd worden ­ komen in aanmer­ king voor de eer van het lidmaat­ schap. Drenth, hoogleraar arbeids­ en orga­ nisatiepsychologie aan de Vrije U ni­ versiteit en vroeger al eens rector magnificus, is lid sinds 1980. "Ik werd opgebeld met de vraag of ik lid wilde worden. Ik heb gezegd: 'Dat lijkt me een eervol verzoek, waar ik graag op inga'." Aan zo'n verzoek gaat een zorgvuldi­ ge selectie vooraf, vertelt Drenth. Die voltrekt zich in het diepste ge­ heim, want de betrokkenen mogen van niets weten. Drenth vindt het ontbreken van openheid niet zo'n be­ zwaar. Een coöptatiesysteem of een open systeem, dat maakt "niet zo da­ verend veel" verschil, "als de selectie­ criteria maar goed zijn en consistent gebruikt worden."

Conservatisme De criteria worden vastgesteld door de zittende leden. Dat zou conserva­ tisme in de hand kunnen werken ... "Dat is een gevaar, ja, met name als de mensen die er zitten belang heb­ ben bij het enkel bewaren van een bepaalde traditie. Dat is echter juist iets wat beoefenaars van de weten­ schap niet voorstaan ­ als het goed is in ieder geval." Tot nu toe is slechts een handjevol vrouwen door de Akademie­leden gecoöpteerd. Maar, zegt Drenth, "hoewel het niet een expliciete, door het bestuur uitgevaardigde richtlijn is, is het, denk ik, bij de secties van de Akademie toch wel een ongeschre­ ven wet dat er bij gelijke geschiktheid de voorkeur wordt gegeven aan een vrouw." De KNAW mag dan enigszins negen­ tiende­eeuws van opzet zijn, het geld en de macht waarover zij beschikt, zijn zeer bij­de­tijds. Zij werkt met een begroting van meer dan honderd miljoen gulden en heeft ongeveer duizend mensen in dienst. De mees­ ten van hen werken aan één van de ruim twintig onderzoeksinstituten die de KNAW beheert. De KNAW beheert eveneens het zo­ genaamde Programma Akademie­ onderzoekers. Veelbelovende jonge onderzoekers krijgen in het kader van dit programma de gelegenheid drie of vijf jaar onderzoek te doen. Het onderzoek vindt plaats aan een uni­ versiteit, maar de KNAW bepaalt wie er voor zo'n KNAW­fellozvship in aanmerking komen.

China De KNAW ontleent haar invloed ech­ ter niet zozeer aan haar beheers­, maar meer aan haar adviesfunctie. Het is, bijvoorbeeld, op advies van een China­commissie, waarvan de president van de KNAW voorzitter is, dat het ministerie van onderwijs kort

geleden het groene licht heeft gege­ ven voor het voortzetten van de we­ tenschappelijke contacten met China. Die waren opgeschort nadat vorig jaar zomer de opstand op het Plein van de Hemelse Vrede met geweld was neergeslagen. "De China­commissie heeft sinds die tijd de vinger aan de pols gehouden om te weten te kunnen komen of het verstandig bleef de zaak te bevrie­ zen," vertelt Drenth. "Het doel van de bevriezing was om een duidelijk signaal te geven en met name diege­ nen te helpen die in het verzet zaten of zouden gaan. Inmiddels is geble­ ken dat dat signaal is opgevangen. Door een blijvende bevriezing van de contacten loop je de kans om de krachten die je juist zou willen ster­ ken in de kou te laten staan." Drenth erkent dat wetenschappelijke contacten nauwelijks een directe po­ litieke invloed hebben. "Maar uit deze contacten kan morele steun blij­ ken. Eén van de grootste vijanden van dictatoriale regimes is kritisch nadenken. Daarom is wetenschap een grote vijand van dit soort regi­ mes. Het bevorderen van weten­ schappelijke contacten is op den duur voor dictatoriale regimes absoluut eroderend." Echt waar? "Nou, men wil niets liever dan dat de weten­ schappers in hun land geen enkel contact hebben met het buitenland. Dat zou men het veiligst vinden."

"De Akademie moet af van het wat stof f ige imago dat zij in liet ver­ ieden liad", zegt prof. dr. P.J.D. Drentli. De VU­ hoogieraar is de nieuwe president van de presti­ gieuze Koninkiijke Ne­ deriandse Akademie van Wetenscliappen. "Het moet er gonzen van de activiteiten. De vensters moeten open."

Serieus De KNAW treedt het meest naar bui­ ten als de instantie die het voorwaar­ delijk gefinancierde (VF)­onderzoek beoordeelt. De KNAW deed dat aan­ vankelijk samen met onder meer de Nederlandse organisatie voor Weten­ schappelijk Onderzoek (NWO). Sinds de VF­programma's niet meer van te­ voren beoordeeld worden maar nadat ze vijf jaar hebben gelopen, wordt de gehele VF­bevoordeling onder auspi­ ciën van de KNAW uitgevoerd. ­ Is de Akademie tevreden over de manier waarop de universiteiten om­ gaan met de beoordelingen van de KNAW? "Aanvankelijk was het de bedoeling dat de beoordelingen zouden terecht komen bij het ministerie van onder­ wijs," legt Drenth de voorgeschiede­ nis nog even uit. "Sinds de filosofie van besturen­op­ afstand worden ze uitgebracht aan de

Professor Dr enth: " H e t is veel moeilijker om uit te maken wat het beste onderzoek is dan om te bepalen wat het slechtste i s . " Foto Bram de Hollander

onderzoek aan te wijzen. De kennis die dat zou opleveren, wilde hij ge­ bruiken om tot een oplossing te ko­ men voor het bevorderen van topta­ lent. Ik heb daar geen principiële, maar wel praktische bezwaren tegen: het is veel moeilijker om uit te ma­ ken wat het beste onderzoek is dan om te bepalen wat het slechtste is." "Als je algemene kennis van een vak­ gebied en expertise op het gebied van research­methoden hebt, dan kun je vrij snel zien of iets echt slecht is. Dat

'De idee dat kwaliteit niet te beoordelen is, vind ik pure onzin' colleges van bestuur. De vrees dat die de beoordelingen naast zich neer zouden leggen zonder er consequen­ ties aan te verbinden, is volstrekt on­ gegrond gebleken. Vrijwel over de hele linie zijn er maatregelen getrof­ fen. Niet altijd is een programma dat negatief beoordeeld werd afgebouwd, er is ook wel eens gekozen voor het vervangen van medewerkers of voor het concentreren op één onderzoeks­ lijn en dergelijke. In ieder geval blijkt dat onze adviezen serieus genomen worden ­ en daar gaat het om." ­ Vol gens minister Ritzen grenst de voorwaardelijke financiering het on­ derzoek alleen maar af van het aller­ slechtste, "niet eens van het slechte, nee, echt van het al l ersl echtste"... "Daar heeft hij gelijk in. Dat is ook onze opdracht: ons is gevraagd het onderzoek aan te wijzen dat niet goed is, dat het niet verdient voortgezet te worden. De minister heeft ons wel eens gevraagd of het mogelijk zou zijn niet het slechtste, maar het beste

geldt echter niet voor het bepalen van wat toponderzoek is. Daarvoor heb je een grotere expertise en sterk specialistische kennis nodig. Dan zul je ook buitenlanders moeten inscha­ kelen bij de beoordeling. Dat kan al­ lemaal wel, maar het maakt de proce­ dures veel omslachtiger en veel kost­ baarder." ­ Voordat het systeem van voorwaar­ delijke financiering werd ingevoerd was er de nodige kritiek, bijvoorbeeld dat bepaald onderzoek er zich niet voor leent in VF­programma's opge­ nomen te worden. Wat vindt u daar achteraf van? "Voor een deel is deze kritiek terecht gebleken, voor een deel niet. De voorwaardelijke financiering is gebo­ ren vanuit een visie op het beoefenen van wetenschap die in een groot aan­ tal wetenschappen werkelijkheidsge­ halte heeft, maar in een aantal niet. Er wordt gemikt op het idee dat vijf samenwerkende onderzoekers meer opleveren dan vijf individuele onder­

zoekers. Dat is voor vrij veel weten­ schappen het geval. Maar er blijven wetenschappen waarbij onderzoek ei­ genlijk een typisch eenmansbedrijf is."

Stokje Drenth geeft als voorbeeld de beoor­ deling kort geleden van het VF­on­ derzoek op het gebied van rechten. De commissie van de KNAW die de beoordeling had uitgevoerd, was tot de conclusie gekomen dat van drie­ kwart van het onderzoek gold dat het weliswaar van goede kwaliteit was, maar niet voldeed aan de andere cri­ teria die er ten aanzien van VF­on­ derzoek gehanteerd worden: de ho­ mogeniteit van de programma's, de omvang, de interactie in de groep on­ derzoekers enzovoorts. De commissie wilde dit onderzoek dus afkeuren. Het KNAW­bestuur stak daar echter een stokje voor. "Wij hebben dat geredresseerd in die zin dat de beoordeling nu luidde: de kwaliteit is goed, het onderzoek moet worden voortgezet, maar van VF­on­ derzoek volgens de regels is geen sprake. We gaan nu in de VSNU, de vereniging van universiteiten, ter dis­ cussie stellen of we wel voor alle we­ tenschappen dezelfde criteria moeten gebruiken." ­ Een andere kritiek op het VF­sys­ teem is dat de beoordelingscriteria niet deugen en dat het onderzoek zich niet voort dit soort evaluaties leent. "Dal is een excuus dat men vaak ge­ bruikt: de beoordelingsmethoden kunnen in ons vak niet toegepast worden. Dat vind ik pure onzin. Het wil er bij mij niet in dat kwaliteit niet te beoordelen valt." ­ Het effect van het systeem is: de ge­ vestigde wetenschap ­ verenigd in de

KNAW ­ maakt uit wat goede weten­ schap mag heten. "Ja, oké. Maar of dat per definitie zal leiden tot een behoudende opvatting van wetenschap, dat waag ik te be­ twijfelen. Maar ik geef toe: het is een gevaar. Het geldt trouwens nog veel sterker voor de NWO­procedure. Daar is de concurrentie veel groter en dus de bereidheid om risicodra­ gend onderzoek te doen veel en veel geringer. Een project waarvan niet precies aangetoond kan worden on­ der welke voorwaarden welke resul­ taten leiden tot welke conclusies, dat redt het nooit in de NWO­competi­ tie." ­ U bent er dus geen voorstander van om meer onderzoeksgeld door de NWO te laten verdel en, zoal s minis­ ter Ritzen wil ? "De gedachte erachter is dat de NWO slechts onderzoeksprogramma's be­ taalt die de competitie hebben over­ leefd en erg goed zijn. Door de ver­ schuiving van geld van de universi­ teiten naar de NWO wil men dus de kwaliteit bevorderen. De redenering is op zich wel valide, maar er zijn dui­ delijke grenzen. Ik zou er toch niet voor zijn om dat in te sterke mate te bevorderen." "De vernieuwingen, de innovatie, de gekke ideeën, de probeersels waarvan er een heleboel op niets uitlopen, maar waarvan er een paar briljant blijken te zijn, die komen toch wel­ licht niet uit door de NWO gesteund onderzoek, maar eerder uit het vrije onderzoek binnen de vaste onder­ zoeksruimte van de universiteiten. Ik zou het jammer vinden als deze ruimte zou worden uitgehold."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen