Ad Valvas 1989-1990 - pagina 105

i^vpj^/ps

29 SEPTEMBER 1989

S^'^^^'^k

E

'^^S*»*'

Ife

Boerenbruid.

Herder, ca. 1913

ca. 1921/22

Gymnasiast, 1926

De 'sociologie zonder woorden' van August Sander De in d e expositieruimte v a n het Internationeel Instituut voor Sociale Geschiedenis tentoongestel­ d e foto's v a n August S a n d e r (1876­1964) zien er zeer eenvoudig uit. Het zijn allemaal portretten e n de afgebeelde m e n s e n vertonen e e n minimum a a n gelaatsexpressie, e e n minimum a a n emotie. Het is duidelijk dat hier niet zozeer specifieke indi­ viduen met hun particuliere e i g e n a a r d i g h e d e n g e ­ fotografeerd zijn, m a a r veeleer sociale typen: e e n boer, e e n zwerver, e e n student, e e n artiest, e e n grootindustrieel. Van Sander is bekend dat zelfs w a n n e e r hij b e k e n d e persoon­ lijkheden afbeeldde ­ zoals Wilhelm Furtwan gl e n Otto Dix en zijn vrouw ­ hij ook h e n uit­ sluitend portretteerde als type­ rend voor e e n sociale catego­ rie, in dit geval die v a n 'diri­ gent' en die v a n 'kunstenaar­ sechtpaar'. Als model koos hij altijd d e g e n e n uit die het meest kenmerkend waren voor d e categorie w a a r t o e ze behoorden. Individu e n sociale rol moesten zoveel mogelijk samenvallen. Het project v a n August S a n d e r w a s ongehoord ambitieus. Zijn in 1929 verschenen fotoboek noemde hij An tlitz der Zeit. Sander wilde niets meer en mets minder d a n e e n beeld

v a n zijn tijd geven, e e n d w a r s ­ doorsnede v a n d e Duitse sa­ menleving in het begin v a n deze eeuw. Hij beschouwde zijn fotografie niet alleen als e e n vorm v a n kunst m a a r ook als e e n vorm v a n w e t e n s c h a p ­ pelijk onderzoek. S a n d e r be­ drijft e e n 'sociologie zonder woorden' heeft d e schrijver Al­ fred Doblin wel e e n s opge­ merkt. Zijn fotografische werk k a n i n d e r d a a d beschouwd worden als e e n poging om d e 'sociale stratificatie', d e ge­ l a a g d h e i d v a n d e samenle­ ving in beelden weer te geven. Bij die wetenschappelijke pre­ tenties hoorde e e n d a a r m e e corresponderende werkwijze. De wetenschapper, zo luidt d e regel, dient n a a r exactheid e n

opgegeven. Er w^ordt e e n zeer eenzijdig beeld geschetst, m a a r wie met deze eenzijdigheid re­ kening houdt, k a n wel degelijk d e nodige informatie uit d e fo­ to's putten. Je kunt bijvoorbeeld iets te we­ ten komen over d e kleren die mensen droegen. Normaal ge­ sproken s t a a n m e n s e n op oude foto's altijd afgebeeld in hun 'zondagse' goed. Het poseren werd als iets bijzonders be­ schouwd, iets waarvoor je je speciaal moest kleden. Gindra, in zijn verlangen om het 'auten­ thieke' b o e r e n b e s t a a n w^eer te geven, wenste d a a r e n t e g e n al­ leen m e n s e n m hun 'dagelijkse' kleren te fotograferen. Hoe meer g a t e n e n verstelplekken in die kleren te zien waren, hoe beter het eigenlijk w a s .

Deze foto's, vinden Van der Heijden e n Rooijakkers, laten goed uitkomen hoe selectief mo­ derne m u s e a eigenlijk zijn in d e samenstelling v a n hun coUectie. Die m u s e a laten d e a a n s c h a f v a n historische b e n o d i g d h e d e n te zeer afhangen v a n estheti­ sche normen, m e n e n ze. Versle­ ten kleding of 'lelijke' keukenbe­ nodigdheden zijn ten onrechte niet m m u s e a te bewonderen.

Armoede Gindra heeft ook series foto's g e m a a k t v a n a l l e d a a g s e fami­ lietafereeltjes, series die ge­ m a a k t zijn met e e n interval v a n e e n p a a r minuten. Op die foto's vallen bijvoorbeeld spelende kinderen te zien die vol vertede­ ring worden gadegeslagen

objectiviteit te streven, e n d e eigen emoties kunnen daarbij alleen m a a r e e n hinderlijke w a a s zijn. S a n d e r probeerde op zijn fotografische manier precies hetzelfde te doen. Van iedere foto is i n d e r d a a d e e n koele distantie af te lezen, e e n schijnbare afwezigheid v a n enige vorm v a n sympathie voor zijn geportretteerden. Su­ s a n Sontag noemt d e foto's v a n Sander d a n ook e e n v a n d e meest abstracte werken in d e geschiedenis v a n d e foto­ grafie.

d e fotograaf n a a r d e voor­ grond. Zijn wetenschappelijke ambi­ tie bewerkstelligde ook dat Sander er zich in zijn foto's voor h o e d d e enige vorm v a n politieke partijdigheid a a n d e d a g te leggen. In d e jaren der­ tig portretteert hij bijvoorbeeld op even neutrale \vijze d e nazi­ officier en d e vervolgde jodin. Niet om e e n standpunt in te n e m e n m a a r gewoon, omdat het nieuwe sociale catego­ rieën w a r e n . Niettemin h e b b e n d e nazi's het werk v a n Sander verboden. De reden d a a r v o o r is te vinden in het streven n a a r omvattend­ heid v a n Sander: hij wUde alle groeperingen portretteren, ook zij die als het uitschot v a n d e samenleving beschouwd wer­ den, zoals zwervers en g e h a n ­ dicapten. Met dat soort portret­ ten ondermijnde hij onbewust het nazi­beeld v a n e e n supe­ rieur G e r m a a n s ras.

Spanning

tiende eeuws o g e n d e politie­ wachtmeester met e e n indruk­ wekkende snor, a a n d e a n d e ­ re kant e e n moderne gymnasi­ ast, zelfbewust kijkend e n ach­ teloos d e sigaret in d e h a n d . In d e catalogustekst zegt Her­ m a n Seller: "Het fascinerende a a n het oeuvre v a n Sander is nu juist dat ondanks al die be­ perkingen e n zelfs min of meer tegen wil e n d a n k v a n d e ma­ ker zelf toch het allesbeheer­ s e n d e conflict, d e spanning tussen moderniteit en traditie, zichtbaar is gemaakt." Die spanningsverhouding werd in d e jaren d a a r o p vol­ g e n d e op e e n wel bijzonder drastische manier uit d e we­ reld geholpen. Zonder dat hij het zich realiseerde legde Au­ gust Sander e e n wereld vast die op het punt stond te ver­ dwijnen. Alleen d a a r o m al h e b b e n d e foto's v a n Sanders iets fascinerends e n kunnen ze ondanks alle opgeblazen pseudo­wetenschappelijkheid beschouwd worden als e e n belangnjke historische b r o n . »

Het industrieproletanaat is d a a r e n t e g e n nauwelijks op d e foto's te zien. Dwars door het starre masker v a n d e weten­ schappelijke exactheid h e e n dringen zich wel degelijk d e persoonlijke voorkeuren v a n

In d e foto's v a n Sander is nog iets te zien v a n d e veelkleurig­ heid die d e Duitse samenle­ ving moet h e b b e n bezeten voordat d e nazi's a a n d e macht kwamen. A a n d e e n e kant bijvoorbeeld d e n e g e n ­

De tentoonstelling 'De twintigste e e u w door d e ogen v a n August Sander' is tot 1 december te zien m het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (Cruquiusweg 31 in Amsterdam, open v a n m a tot en met vr v a n 10 tot 17 uur)

door hun ouders. Dit soort beel­ d e n staat h a a k s op d e geschre­ ven portretten v a n d e w e r k e n d e klasse. Filantropen, artsen e n a n d e r e 'beschavers' m a a k t e n steevast g e w a g v a n niet alleen d e materiele m a a r ook v a n d e emotionele a r m o e d e onder het g e w o n e volk. De kinderen zou­ d e n door hun ouders in e e n staat v a n v e r r e g a a n d e ve^­ waarlozmg gedompeld worden. Gindra h a d met zijn foto's niet d e uitdrukkelijke bedoeling zul­ ke opvattingen te bestrijden. Maar wie goed n a a r zulke foto's kijkt, zou er wel degelijk uit kun­ n e n o p m a k e n dat die vermeen­ d e liefdeloosheid meer e e n pro­ jectie is v a n d e g e g o e d e burge­ rij d a n dat er recht wordt ge­ d a a n a a n d e mentaliteit die er in het boerenmilieu heerste.

Voorzichtigheidshalve v o e g e n d e beide Nijmeegse historici er wel a a n toe dat ook deze foto's g e e n sluitend bewijsmateriaal vormen en dat foto's altijd in s a m e n h a n g met geschreven teksten bestudeerd moeten wor­ den. Er zijn ook m e n s e n die a a n d e fotografie e e n verder strekken­ d e betekenis hechten. De Duitse onderzoeker Edmun d Baühaus het m e e n lezing weten d e foto­ grafie e e n belangrijk hulpmid­ del te achten om te weten te komen hoe e e n streek zich in d e loop v a n d e tijd ontwikkeld heeft. Hij denkt dat hierdoor e e n vruchtbare discussie tot stand k a n worden gebracht, die even­ tueel zelfs k a n leiden tot e e n in gezamenlijk overleg met d e dorpsbewoners opgesteld ont­

wikkelingsplan voor d e platte­ landsstreek. O p zijn minst vindt hij dat planologen en politici kennis zouden moeten n e m e n v a n zulk onderzoek omdat ze zo d e mentaliteit v a n plattelands­ bewoners goed leren kennen. En of d e g e a c h t e beleidsdes­ kundigen d a a r in hun besluit­ vorming m a a r eventjes reke­ ning m e e willen houden. Ballhaus raakt hiermee a a n e e n discussie die d o o r g a a n s geru­ briceerd wordt onder het kopje 'de maatschappelijke verant­ woordehjkheid v a n d e weten­ schapper'. Een geliefd onder­ werp voor menig forum of de­ batavond, m a a r v a n het v r a a g ­ stuk v a n d e betrouwbaarheid v a n d e fotografie als informatie­ bron, zijn we d a n inmiddels ver verwijderd geraakt.

Starre masker Critici h e b b e n opgemerkt dat er op die wetenschappelijke pretenties wel wat af te dingen valt. De representativiteit is niet h e l e m a a l wat ie wrezen moet. Een beroepsgroep als d e boeren uit d e streek ­ d e enige groepering ook die met enige persoonlijke betrokkenheid gefotografeerd lijkt te zijn ­ is z w a a r oververtegenwoordigd.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen