Ad Valvas 1989-1990 - pagina 153

fiD\pJJ^f£

27 OKTOBER 1989 Benno MüUer­HUl is g e e n histo­ ricus m a a r e e n geneticus. Nor­ m a a l gesproken is hij druk in zijn laboratorium a a n het werk om bijvoorbeeld uit te vinden hoe proteïne DNA k a n herken­ nen e n of er technieken zijn om e e n b e p a a l d vaccin te vervaar­ digen. Maar d e stormachtige ontwikkelingen op zijn v a k g e ­ bied d e d e n bij hem op e e n ge­ g e v e n moment toch ook d e nieuwsgierigheid n a a r het ver­ leden rijzen. Hij wüde g r a a g weten in welke traditie d e he­ d e n d a a g s e genetica eigenlijk staat. De resultaten v a n dit onderzoek dat hij in zijn vrije tijd uitvoerde, vonden hun n e e r s l a g in e e n boek dat hij in 1984 publiceerde. Het is in het Nederlands ver­ taald onder d e titel 'Met de we­ tenschap als excuus: de r ol van psychiaters, ant r opologen eh genetici in Nazi­Duitsland'. De titel dekt d e inhoud goed: onder het mom v a n e e n w e t e n s c h a p ­ pelijke noodzaak h e b b e n veel academici e e n handje gehol­ pen bij het steriliseren e n d o d e n van geestelijk gestoorden, li­ chamelijk g e h a n d i c a p t e n e n het n a a r d e g a s k a m e r s sturen v a n d e joden. De geschiedenis v a n d e geneti­ ca, zeker in Duitsland, is e e n uiterst bloedige e n gewelddadi­ ge geschiedenis. Niet iets om te­ vreden achterover leunend over te verzuchten: kijk e e n s wat w e bereikt hebben! Die collabora­ tie, zo geeft MüUer­HUl zowel in zijn boek als tijdens d e lezing die hij a a n d e VU hield duidelijk a a n , w a s niet zomaar e e n be­ treurenswaardig incident. Het betrof niet louter d e individuele morele verdorvenheid v a n e e n groepje louche, opportunisti­ sche wetenschappers. Reeds lange tijd voordat d e nazi's a a n d e macht k w a m e n h e b b e n alom gerespecteerde genetici e n psy­ chiaters namelijk al voorgesteld om 'schizofrenen', 'psychopa­ ten' e n 'a­socialen' te sterilise­ ren. Die eisen k w a m e n voort uit e e n b e p a a l d e vorm v a n biologisch denken. Eind negentiende e n begin twintigste e e u w ontstond er namelijk e e n steeds sterkere neiging om elke vorm v a n men­ selijk g e d r a g in erfelijke termen te begrijpen. Alcoholisme, schi­ zofrenie, intelligentie, het scheen allemaal voort te komen uit het genetisch materiaal. De genetici z a g e n met lede ogen a a n hoe zulke groepen met 'zwak' genetisch materiaal alle gelegenheid kregen om zich voort te planten. De mense­

Duitse geneticus laakt critici v a n DNA­onderzoek

'Die anti­wetenschappelijke houding vind ik walgelijk' Het hedendaagse DNA­onderzoek wekt hier en daar heftige emoties op. Sommige mensen denken zelfs dat daardoor een nieuw soort fascistische heerschappij een stukje dichterbij wordt gebracht. In een lezingency­ clus op de VU over 'organisch denken' was de Duitse hoogleraar Benno Müller ­Hill uitgenodigd om over deze kwestie zijn licht te laten schijnen. lijke soort zou d a a r d o o r ver­ zwakken. Sterker nog, d e on­ d e r g a n g v a n d e menselijke soort s c h e e n a a n s t a a n d e te zijn. De genetici z a g e n zichzelf als e e n intellectuele a v a n t ­ g a r d e die e e n g e v a a r z a g m a a r die nog g e e n publiek g e v o n d e n h a d bij wie d e w a a r s c h u w i n g e n gehoor vonden.

Proefkonijnen Met d e opkomst v a n d e nazi's werd dat a n d e r s . Die n a m e n d e modernste wetenschappelijke inzichten p a s echt serieus! Voor veel genetici w a s er g e e n twijfel over mogelijk, d e nazi­partij w a s d e partij v a n hun keuze. Ze h e b b e n d e opkomst e r v a n met

a p p l a u s begroet. Natuurlijk, die nazi's w a r e n ietwat onbe­ schaafde, g e w e l d d a d i g e en overdreven antisemitische lie­ d e n in d e ogen v a n d e weten­ schappers. M a a r dat w a r e n slechts kleine minpunten die in het niet vielen bij hun grote ver­ diensten. Nee, d e eugenetici w a r e n dolblij dat ze hun theore­ tische inzichten nu e e n s einde­ lijk in d e praktijk konden bren­ gen. De vergaste joden vormden bo­ vendien ideaal onderzoeksma­ teriaal. De Duitse hoogleraar Haüervorden gebruikte bijvoor­ beeld zevenhonderd joodse hoofden voor zijn hersenonder­ zoek zonder dat hij, zegt MüUer­ Hill, ook m a a r het minste idee

-sfrïSfiSrt

Het DNA­debat

kent vele

deelneme rs

Ook dominee Boonstra legt zich neer bij het nieuwe huisbeest Onder d e d o n d e r e n d e klan­ ken v a n Strawinsky n a m d e VU vorige week d o n d e r d a g afscheid v a n het oude beeld­ merk, het blokvormige vignet met d e letters VU. De volgende d a g vond het complete VU­ personeel e e n brief o p het bu­ reau w a a r i n het nieuwe beeld­ merk, d e griffioen, werd voor­ gesteld. Niet iedereen blijkt e v e n ge­ lukkig met d e komst v a n het fabeldier. De studentenvak­ bond SRVU verspreidde tij­ dens d e presentatie v a n d e griffioen e e n overlijdensbe­ richt v a n d e ' M a a g d in d e tuin'. De SRVU ergert zich e r a a n dat het college v a n bestuur met een royaal g e b a a r twee ton uitgeeft voor e e n nieuw logo, e n ondertussen zuinig doet te­ gen a r m e auditoren die g e e n i

E

Frank van Kolfschooten studiebeurs meer krijgen. De SRVU voelt e e n zekere lots­ verbondenheid met de Maagd, het VU­zegel dat door d e nieuwe huisstijl wat op d e achtergrond raakt: "109 j a a r in trouwe dienst geweest e n d a n verslonden door e e n beest... De 'Maagd' 1879­1989 (...) G e e n bloemen (daar is het te triest voor). G e e n bezoek (we zijn in mineur)." De actievoer­ ders spoelden hun verdriet w e g met gratis bier op d e re­ ceptie n a afloop v a n d e pre­ sentatie. "Actievoeren m a a k t dorstig," aldus e e n SRVU­acti­ vist. Ook universiteitspastor ds. S.A. Boonstr a w a s te vinden

op d e receptie. Enthousiast w a s hij niet over d e griffioen, want hij bromde: "Voor e e n theoloog is het e e n rotbeest." Enkele d a g e n later blijkt hij zich toch wel te kunnen neer­ leggen bij d e griffioen. "Na mijn laatste preek zei iemand tegen mij dat die preek h a a k s stond op het v e r h a a l w a a r m e e d e griffioen geïntroduceerd werd. In dat v e r h a a l ging het over kracht e n bescherming e n weet ik w a t voor geweldige stoere taal, terwijl ik juist op­ riep tot e e n deemoedige hou­ ding. Dat is toch met elkaar in strijd. Maar ja, d e synthese v a n geloof e n w e t e n s c h a p zal wel uitblijven tot d e jongste d a g . En als d e griffioen d a a r uitdrukking a a n geeft door zo­ wel iets v a n d e hemel als v a n

Koos Neuvel h a d d a t hij iets verkeerds d e e d . HaUervorden is ook n a d e nazi­ periode nog door zijn collega's bejubeld als 'een v a n d e groot­ ste w e t e n s c h a p p e r s v a n onze tijd'. Ook in a n d e r e opzichten wer­ d e n joden als wetenschappelij­ ke proefkonijnen gebruikt. W a n n e e r kamparts Mengele fa­ milies met e e n erfelijke oogaf­ wijking zag, gaf hij ze onmiddel­ lijk e e n dodelijke injectie om ze • te kunnen onderzoeken. Boven­ dien gaf hij tyfusinjecties a a n oosterse e n westerse joden om te onderzoeken of d e ziekte­pro­ cessen bij verschillende r a s s e n o p uiteenlopende wijze verlie­ pen. Dat w a r e n nog e e n s 'inte­ ressante gevallen.'

Weerloos Betekent d e onloochenbare a b ­ jectheid v a n dit onderzoek voor Müller­HUl nu dat zulk onder­ zoek überhaupt bestreden moet worden? Dat vindt hij niet. De v r a a g of e e n ziekteproces op uiteenlopende wijze k a n verlo­ p e n is zijns inziens g e e n oninte­ ressante onderzoeksvraag. Al­ leen h a d d e n d e g e l e e r d e n dat onderzoek nooit m o g e n uitvoe­ ren op rechteloze slachtoffers. De onderzochten w e r d e n tot weerloze objecten gedegra­ deerd met wie alles uitgehaald kon worden. Een dergelijk standpunt huldigt Müller­HUl ook met betrekking tot het h e d e n d a a g s e DNA­on­ derzoek. Met onverholen weer­ zin ziet hij in Duitsland d e b e w e ­ ging groeien die het genetisch onderzoek eigenlijk h e l e m a a l wil verbieden. "De Groenen zijn in Duitsland al voor dit stand­ punt e n d e SDP is er verdeeld over. Het is niet denkbeeldig d a t die twee partijen volgend j a a r d e regering zullen g a a n vor­ men. Dan kun je n o g wat g a a n beleven", zegt d e professor die er in zijn vale spijkerbroek e n zijn nog valere overhemd niet direct uitziet als e e n verstokte.

d e a a r d e te symboliseren, d a n denk ik: laat m a a r g a a n . " Dominee Boonstra loopt d e griffioen d e laatste tijd overal tegen het lijf: "Ik w a s laatst in Deventer en d a a r verkocht bakker Stuurman koek onder e e n prachtig uithangbord met d a a r o p e e n griffioen met e e n kroon op zijn kop. En bij VD z a g ik in d e uitverkoop twee boekjes liggen met vurige grif­ fioenen op d e kaft. Ze gingen over e e n spionage­affaire tij­ dens d e oorlog, geloof ik." En wat vinden d e Griffioenen a a n d e VU er van? Filosoof pro f.dr. S. Gr iffioen is zeer ver­ eerd: "Ik voel m e nu e e n beetje het huisdier v a n d e VU." Hij is altijd erg trots geweest op zijn n a a m en heeft zich ook ver­ diept in d e herkomst ervan. "In b e p a a l d e streken is 'griffioen' e e n scheldwoord. Een gedicht v a n Bredero eindigt met d e woorden 'serpentje, griffioen­ tje'. Ik h e b ook altijd geleerd d a t d e griffioen d e staart tus­

prototypische C D U ­ a a n h a n g e r . De critici v a n d e genetische m a ­ nipulatie zien e e n rechte lijn v a n d e nazistische eugenetica n a a r het h e d e n d a a g s e DNA­onder­ zoek lopen. Ze zien d e h e d e n ­ d a a g s e situatie zelfs n o g als b e ­ dreigender omdat er nu rasver­ edelingstechnieken denkbaar worden die Hitler in zijn stoutste dromen nog niet kon bevroe­ den. Müller­Hül vindt deze kri­ tiek allemaal onzin. Hij vindt het uitstekend dat er genetisch on­ derzoek wordt verricht bij men­ sen zolang dat m a a r plaats­ vindt met d e uitdrukkelijke goedkeuring v a n d e betrokke­ nen zelf. Zolang ze m a a r niet, zoals destijds d e joden, rechte­ loze slachtoffers zijn. Voor Müller­Hill staat d e indivi­ duele keuze­vrijheid e n d e per­ soonlijke integriteit voorop. Maar in hoeverre is die keuze­ vrijheid reëel? W a n n e e r door DNA­onderzoek talrijke afwij­ kingen al bij d e ongeboren vrucht kan worden vastgesteld, zal er d a n niet onvermijdelijk een enorme sociale druk op d e vrouw uitgeoefend worden om zich te laten onderzoeken e n zich te laten aborteren w a n n e e r e e n afwijking in d e g e n e n is vastgesteld? MüUer­HiU is d a a r niet b a n g voor. "Natuurlijk zal die sociale druk er zijn. Maar wat wil je, het leven is toch al niet zo leuk. In d e vorige e e u w moesten d e soci­ aal­democraten ook opboksen tegen d e sociale druk v a n hun omgeving. Als je niet wUt weten hoe je g e n e n er uitzien, iets wat ik m e heel goed k a n voorstellen, moet je m a a r leren d e eventuele sociale druk te trotseren." "Dat mensen kritiek h e b b e n op misbruik v a n w e t e n s c h a p is te­ recht, m a a r niet dat ze het on­ derzoek als g e h e e l wülen g a a n verbieden. Een wereld zonder wetenschap, d a a r k a n ik alleen m a a r tegen w a a r s c h u w e n . Die anti­wetenschappelijke hou­ ding vind ik echt walgelijk." Müller­Hill raakt er voorlopig niet over uitgemopperd.

sen zijn b e n e n heeft. De VU­ griffioen heeft dat niet, m a a r in dit opzicht hecht ik niet a a n orthodoxie." Drs. W.A.J. Gr iffioen, weten­ schappelijk assistent bij biolo­ gie, ziet zijn carrièrekansen toenemen door het nieuwe beeldmerk: "Ik b e n blij verrast e n hoop nu e e n vaste plaats op het hoofdgebouw te krij­ gen."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen