Ad Valvas 1989-1990 - pagina 415

AD VALVAS 22 MAART 1990

PAGINA 7

Naoorlogse kunst over WO II geïnventariseerd opmerkelijk symposium als aanzet voor verder onderzoek Jan van der Veen Voor filmers, schrijvers, beeldhouwers, schilders en cabaretiers is de Tweede Wereldoorlog nog steeds een inspiratiebron. Het laatste decennium is de kunstproduktie op dit thema zelfs toegenomen. Het is daarom opmerkelijk dat morgen op de V U voor het eerst een symposium wordt gehouden waarop de verwerking van de jaren '40-'45 in de kunsten in de naoorlogse periode wetenschappelijk wordt geïnventariseerd. Tot nu toe is dat terrein in ons land vrijwel braak blijven liggen. Ook in het buitenland is de belangstelling ervoor van min of meer recente datum. "Ik denk dat je dat zeker cultuurkritisch zou kunnen verklaren: het is heel lang verdrongen," zegt Uteratuurwetenschapper dr. Dick Schram. Samen met zijn collega, de literatuurdidacticus drs. Cor Geljon organiseerde hij hel symposium als een "aanzet tot verder onderzoek". Toch blijft Schram het "vreemd" vinden dat wetenschappelijke aandacht zolang uitbleef. Immers: "Sinds de democratiseringsbeweging, de studentenprotesten van de jaren zestig en de anti-fascismebeweging, is de oorlog niet meer weggeweest uit literatuur en kunst." Enkele jaren geleden kwamen Schram en Geljon op het idee voor het symposium. In hun eigen onderzoek naar de beste methode voor literatuuronderwijs, merkten zij hoe geïnteresseerd middelbare scholieren zijn in verhalen over de Tweede Wereldoorlog. Geljon: "Die hadden we daarvoor uitgekozen. De leerlingen gaat het niet alleen om het avontuur, maar veel vaker om: waar zou ik destijds hebben gestaan, dat morele dilemma. We beperkten ons aanvankelijk tot de literatuur, maar haalden er steeds meer bij. Het bleek ons dat er nog zoveel sporen van de oorlog in de kunsten tot vandaag blijven doorlopen, en niet alleen de resten ervan, littekens, dat we er meer mee meenden te moeten doen."

Het is volgens Schram lastig aan te geven waarom de belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog zo groot blijft. "Eens zal die ophouden, net als bij de Tachtigjarige oorlog, maar vaststaat dat de oorlog als gebeurtenis van diepingrijpende aard en uitzonderlijk karakter een belangrijk ijkpunt is gebleven in de morele discussie van 'goed of fout' bij tal van dilemma's."

Nog veel meer "Er is nu weliswaar een flink stuk van de oorlogsverwerking in de kunst in kaart gebracht, maar er is nog erg veel materiaal dat daarop wacht," aldus Geljon. "Van de tientallen films over de oorlog is er bijvoorbeeld een vrij compleet overzicht. Voor andere gebieden is het veel lastiger om zoiets te realiseren en de ontwikkelingsgang ervan te schetsen. Er zijn meer dan 1500 oorlogsmonumenten in Nederland. En ruim 140 toneelprodukties en honderden romans en verhalen die over de oorlog gaan." Geljon wijst op accentverschillen bij de 'verwerking'. "De eerste vijftien jaar na de oorlog lag de nadruk meer op heroïek en nationalistische gevoelens. Later zie je meer cynisme en ironie, op enkele uitzonderingen in de literatuur na." Schram heeft een genuanceerdere opvatting. "Die verheerlijking van de oorlog is er altijd geweest. Ook de ironische visie. Bijvoorbeeld 'Pastorale', al in 1943 door Simon Vestdijk geschreven. Daarin wordt het verzet geschetst als niet meer dan een stelletje klunzen. En nationalisme en heroïek vind je meer in avonturenverhalen, bestemd voor een groot publiek. En Margo Minco's roman 'Het bittere kruid' onttrekt zich helemaal aan deze indeling. Daarin worden alleen maar tragische ervaringen meegedeeld. Dat is trouwens typisch iets van de tweede generatie: het thema groeit mee.

Talrijke sprekers Een groot aantal sprekers zal op het symposium elk vanuit de eigen discipline de grote verscheidenheid aan literatuur en kunst belichten. Zo behandelt Schram de Nederlandse literatuur en dan vooral minder algemeen bekende auteurs dan Hermans (o.a.'De donkere kamer van Damok-

Organisatoren Dick Schram (I.) en Cor Geljon

les') en Mulish (o.a.'De aanslag'). Te denken is aan Leon de Winters 'Place de la Bastille', dat over een kind gaat waarvan de ouders werden gedeporteerd; een boek dat je als een realistische roman - zo gaat dat nu eenmaal , maar ook als een verwerking van een oorlogstrauma kunt lezen. Dr. L. Tilanus zal het hebben over monumenten. Hij onderscheidt een realistische en een symbolische tendens, waarbij hij de eerste het meest voor de handliggend vindt: uitgebeelde menselijke figuren met hun emoties worden het best begrepen. Tot de meest geslaagde gedenktekens rekent hij onder meer 'Nooit meer Auschwitz' (Jan Wolkers) op de Nieuwe Oosterbegraafplaats en De Dokwerker (Mari Andriessen), opgericht ter herdenking aan de Februaristaking als massaal protest tegen de Jodenvervolging. De schilder Armando en een aantal

tijdgenoten worden besproken door dr. G. Birtwistle en drs. E. van Voolen behandelt de Joodse kunst. Dr. G. Termorshuizen vertelt over de door velen vergeten Indisch-Nederlandse literatuur. Verder zijn er voordrachten over jeugdliteratuur (dr. Anne de Vries), architectuur (drs. K. Bosma en drs. C. Wagenaar) en cabaret (Jacques Klöters). "Nee, de muziek zit er niet bij," zegt Geljon. "Dat was meer een praktische zaak: dan werd het te uitgebreid. Maar het is ook zo, dat we met de literatuur als startpunt onderwerpen hebben gezocht die daar aanrakingspunten mee hebben om later dwarsverbanden te kunnen leggen. Romans dienden immers als basis voor films bijvoorbeeld en dichters, zoals Martinus Nijhoff, werd gevraagd symbolen aan te dragen voor beeldhouwwerken." Schram: "Dit symposium is nog multidisciplinair.

'Natuurlijk' is niet altijd gezond Farmacoloog bindt de strijd aan tegen gemakzuchtige oordelen over ons voedsel Diana Doornenbal De grenzen tussen vergif, voedsel en geneesmiddelen zijn in de praktijk erg vaag. In de keuken blijken soms giftige stoffen te worden bereid. En omgekeerd zijn er geneesmiddelen, 'radicalen' geheten, die gezonder zijn dan vlees en groente. Over dit onderwerp houdt farmacoloog prof. A. Bast vandaag een oratie. ( Bast - bijzonder hoogleraar in de moleculaire farmacologie van radicalen - zal tijdens z'n oratie z'n eigen vak verkopen door de strijd aan te binden met de 'natuurlijk, dus gezond'-tendens in de reclame. Want dat vindt hij grote onzin: 'natuurlijk' hoeft helemaal niet gezond te zijn. Neem nou de aardappel. Die bevat 'natuurlijke pesticiden' waardoor hij beschermd wordt tegen schimmels en insekten.

Volgens Bast eet de mens op deze manier dagelijks enkele grammen natuurlijke verdelgingsmiddelen. Dat is tienduizend keer zoveel dan de nietnatuurlijke door chemici ontwikkelde pesticiden die we via ons voedsel binnen krijgen. Bovendien ontstaan er in aardappels nog eens honderden nieuwe stoffen, waarvan niemand weet hoe giftig ze zijn, zodra zij gekookt of gefrituurd worden. "Gewassen uit eigen tuin, daar kun je acuut dood aan gaan", verklaart Bast in een voorgesprek. Als voorbeeld komt hij met Socrates aan: "De gifbeker, waar hij aan ten onder ging, was niet gevuld met chemische stoffen maar met puur natuur: een extract van gevlekte scheerling." De keurmerken 'zelf geteeld', 'uit eigen tuin', 'onbespoten' of zoals in de reclame 'groen voedsel', zijn volgens de hoogleraar subjectieve oordelen en geen waarborg voor onschadelijkheid. De bezorgheid van de laatste tijd over de zogenaamde additiva, wuift hij ook

lachend weg: "Mensen die in de winkel produkten inspecteren op E-nummers, overdrijven zwaar. Veel additiva zijn van natuurlijke oorsprong en onderscheiden zich in dat opzicht niet van de voeding op zich."

Rabarber De grens tussen gif, voedsel en geneesmiddelen is niet altijd even scherp te trekken. Bast maakt met voorbeelden de verwarring groot. Zo yertelt hij dat rabarber in de twaalfde eeuw beschreven is als middel om de darm te zuiveren. Begin jaren tachtig werden echter stoffen in rabarber gevonden die het DNA kunnen beschadigen. En tegenwoordig vinden we diezelfde (giftige) celdodende stof terug in succesvolle cytostatica. Wat is rabarber nu. Voedsel, vergif of een geneesmiddel? Ook zuurstof is niet zomaar in een hokje te plaatsen. Wat we via de lucht inademen, is voeding. Tegelijkertijd is het giftig, want op het moment dat de

ingeademde zuurstof in het lichaam wordt omgezet in water ontstaan er zuurstofradicalen. Deze radicalen zeer reactieve chemische verbindingen die heel makkelijk eiwitten, vetzuren of het DNA beschadigen - spelen een rol bij het ontstaan van zeer veel ziektes zoals bijvoorbeeld zwangerschapsvergiftiging, reuma, een hartaanval en de ziekte van Parkinson. Maar het zuurstofradicalenmes snijdt aan twee kanten: het zorgt er immers ook voor dat de bloeddruk op het juiste peil blijft. Zoals natuurlijk niet altijd gezond is, wil Bast met hel onderzoek naar zuurstofradicalen laten zien dat de farmacoloog niet altijd chemische troep oftewel gif aflevert. Want wat dat betreft wordt er veel te veel gemopperd op de heren chemici, meent hij. Doorgaans bepaalt de dosis en blootstelling de giftigheid van een stof Omdat zuurstof nu eenmaal niet te doseren is, we ademen het immers altijd en overal in, moet er een andere

Foto Sidney Vervuurt AVC/VU

maar wat we willen is een aantal verschillende wetenschappers bij elkaar brengen die samen, interdisciplinair verdergaan." Ook wordt het thema van de 'verwerking' vanuit de psychologie, pedagogie en filosofie belicht: wat betekent de 'verwerking' voor de kunstenaar zelf en welke rol kunnen zijn expressies spelen voor bijvoorbeeld mensen die psychisch in de knoop raakten door de oorlog en voor de opvoeding van toekomstige generaties. De minister van cultuur, drs. Hedy d'Ancona zal de themadag afsluiten.

Het symposium begint vnjdag 23 maart om 10.00 uur en is voor iedere belangstellende toegankelijk. Entree: ƒ 15,-(mol. lunch ƒ30.-). Kaarten zijn vanaf 9.30 uur verkrijgbaar aan de congresbalie in het Hoofdgebouw. Alle voordrachten zijn gebundeld in het geïllustreerde boek 'Overal Sporen'. De prijs bedraagt ƒ49,50.

oplossing worden gezocht. Bast: "In de Verenigde Staten is het een rage om tegen het ouder worden anti-oxydantia te slikken die het giftige zuurstof afkappen. Door de zuurstof brand je immers langzaam op: je wordt ouder. Het probleem alleen is dat je dan ook de nuttige werking van zuurstof gedag zegt." De uitdaging voor de farmacoloog is dan ook, vertelt Bast, te zorgen voor selectieve interventie in de giftigheid van zuurstof. Dus op de goede plek die radicalen die een rol spelen bij ziekteprocessen, wegnemen. De 'nuttige' radicalen blijven ongedeerd. "Belangrijk voor de ontwikkeling van geneesmiddelen daarvoor is om de wijze waarop zuurstofradicalen betrokken zijn bij het ontstaan van ziektes, te ontrafelen", legt Bast uit. Op de VU wordt onder meer het effect van zuurstofradicalen op de bloedvaten en bij astma bestudeerd. Bij stukjes long van ratten of cavia's worden zuurstofradicalen toegevoegd, bijvoorbeeld waterstofperoxide wat wel gebruikt wordt om haar te blonderen. "Het aardige is dat met geneesmiddelen tegen agressieve zuurstofradicalen een geheel nieuw type medicijn op de markt komt, wat voor veel verschillende ziektes toegepast kan worden." De eerste successen zijn er al. Medicijnen ebseleen tegen ontstekingsziekten en lazaroïden voor het tegengaan van hersenbloedingen na ongelukken, zijn in ontwikkeling.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen