Ad Valvas 1990-1991 - pagina 101

AD VALVAS 4 OKTOBER 1990

PAGINA 5

Denkers ontdekken het gevoel

"M

Wijsgeer opent lezingencyclus over emoties Frank van Kolfschooten Denkers mogen tegenwoordig ook voelen. Dat is eeuwenlang allesbehal­ ve vanzelfsprekend geweest. Voelen was iets voor beesten, en voor zover een mens niet om het bestaan van zijn emoties heen kon moest hij er toch vooral voor zorgen dat ze hem niet de baas werden. Dit wantrouwen tegen het gevoel loopt als een rode draad door de ge­ schiedenis van de filosofie heen. De bekendste strijders tegen de macht van het gevoel waren de stoïcijnen, die vonden dat iemand pas echt een wijze genoemd mag worden als hij zich door niets meer van streek laat maken. Al verliest de stoïcijn zijn hele familie, het moet hem koud laten. De erfgenaam van de stoïcijn is de Engelse gentleman die met stiff up­ per lip de tegenslagen van het lot trotseert. Als filosofisch en als bur­ gerlijk ideaal is de stoicijn­gentleman inmiddels uitgegroeid tot een kolde­ rieke figuur. De gentleman heet nu John Cleese en wekt alleen nog maar de lachlust op. De ongemakkelijke verhouding die filosofen vaak hadden met gevoelens kwam niet voort uit kleinzerigheid. Het is tenslotte niet zo vreemd dat fi­ losofen zochten naar een recept te­ gen de pijn die het verlies van dierba­ ren met zich meebrengt. Het is hoog­ stens naief om te denken dat mensen hun gevoelens kunnen verloochenen.

Zweet De denkers hebben hun achterstand op emotioneel gebied de afgelopen vijftien jaar snel proberen in te lopen. Er is in Nederland veel gepubliceerd

in de keel en het zweet in de handen staat. "Er bestaan ook tammere emoties, zoals verwondering en nieuwsgierig­ heid, die niet gepaard gaan met hevi­ ge belevingen bij de betrokkene. Emotie is dus een wat ruimer begrip dan gevoel," zegt prof.dr. E.H. van Gist, die zich als hoogleraar wijsgeri­ ge antropologie heeft verdiept in de emoties. Hij houdt deze week een le­ zing met de titel 'Emoties door de eeuwen heen', als onderdeel van de lezingencyclus die het Vormingscen­ trum organiseert rondom het thema emoties.

Huilend Volgens Evert van Olst, zelf bepaald geen wijsgeer van stoïcijnse snit, heb­ ben filosofen gevoelens gewantrouwd omdat die hen hinderden bij het ver­ krijgen van betrouwbare kennis over de buitenwereld. "Filosofen be­ schouwden gevoelens vaak als een soort innerlijk commentaar op de ge­ beurtenissen. Ze vonden dat gevoe­ lens geen relatie hebben met de bui­ tenwereld en daarom nooit kennis kunnen opleveren." Deze opvatting miskent dat de eerste relatie die een mens met zijn omge­ ving heeft een emotioneel karakter heeft, meent Van Olst. Kleine kinde­ ren maken eerst een periode door waarin ze huilend en lachend kennis­ maken met de buitenwereld, en pas als ze wat ouder worden komt het denken op gang. "Die eerste affectie­ ve betrekkingen kan je niet weggooi­ en als een oude fiets. Het is de blij­ vende basis die zelfs voorwaarde is voor het verwerven van kennis." Dat wil niet zeggen dat het gevoelsle­

'Het schrikbeeld is de uitvinder van de neutronenbom' over het onderwerp, waarbij vooral het boek 'De emoties' van de psycho­ loog Frijda de aandacht heeft getrok­ ken. Hij vraagt zich daarin af wat emoties nu eigenlijk zijn. Een eenvoudige definitie stelt dat er sprake is van een emotie als er be­ paalde fysiologische reacties te meten zijn in het lichaam. Die reacties zijn echter alleen eenvoudig te constate­ ren bij hevige gevoelens waarbij de haren te berge rijzen, het hart klopt

"Nederland is een ont­ wikkelingsland op emo­ tioneel gebied," vindt de filosoof prof.dr. E.H. van Olst. Hij opent deze week de reeks van ze­ ven lezingen over het thema emoties, georga­ niseerd door het Vor­ mingscentrum.

ven na de eerste kinderenjaren niet verder gevormd moet worden. Van Olst heeft de indruk dat dat er tegen­ woordig wat bij inschiet op de scho­ len. Op de expressieve vakken zoals tekenen en muziek wordt het eerst bezuinigd, want op school staat de in­ tellectuele vorming voorop. Op de universiteit is het al niet an­ ders, want ook daar staat de techni­ sche vorming op de eerste plaats. Bij het Vormingscentrum leert de stu­

Kuypers bravoure keerde snel terug in de naargeestige gangen van het hoofdgebouw. Hier was hij op vertrouwd terrein. Hij vertelde Leonore Martini het ene smeuïge verhaal na het an­ dere over de VU. Ze was zeer verbaasd over zijn grondige his­ torische kennis. "Nou Bram, je weet er nogal wat vanaf," zei ze toen ze even waren gaan zitten in de verlaten kerkzaal op de zestiende verdieping. "Ik moet je bekennen dat ik van mijn oude universiteit in Groningen alleen het stichtingsjaar ken, en daarmee houdt het op." "Ja, dat krijg je als je Bram Kuyper heet. In dit Uchaam is hon­ derdtien jaar VU samengebald." "Oh, wat stom dat ik daar niet aan heb gedacht! Je bent na­ tuurlijk famihe van de oude Abraham. Dan dragen ze je hier zeker op handen?" Kuyper moest even slikken. Hij kon maar beter zwijgen over de dramatische wending die zijn academische loopbaan had genomen. In plaats daarvan begon hij een tirade over het ta­ nend historisch besef aan de VU. "Dat zou je denken ja, maar het is niet zo. De VU wordt geregeerd door een stelletje tech­ nocraten. Ze hebben wel overal portretten hangen van mijn overgrootvader, maar dat is alleen voor de sier. Zeg nou zelf, hoe kan dit ellendige gebouw nou ooit de geest ademen van zo'n geweldenaar als mijn overgrootvader. De ramen kunnen niet eens open!" Kuyper legde haar uit hoe alles was misgegaan nadat de VU naar de Buitenveldertse polder was getrokken. "Ze dachten de boel hier in één klap uit de modder te kunnen opbouwen, net zoals de VU in 1880 vanuit het niets is begonnen. Maar de VU heeft haar ziel achtergelaten in die schitterende huizen in de binnenstad. We hadden nooit mogen weggaan van de Keizers­ gracht. In deze monsterlijke betonklomp is toch geen leven mogelijk?"

Filosoof Evert van Olst:" Na drie maanden no g huilen op het werk is storend." Foto Sidney Vervuurt AVC/VU

dent zijn blik te verruimen. Het schrikbeeld dat Van Olst voor ogen staat is de uitvinder van de neutro­ nenbom. "Die kon lyrisch spreken over zijn mooie uitvinding. De men­ sen gaan dood, maar de gebouwen blijven staan. Want al die rumes zijn zo lastig. Het feit dat met zijn uitvin­ ding gruwelijke dingen konden wor­ den gedaan vond hij buiten zijn vak vallen. Dat was iets voor politici. Dat soort schizofrenie moeten we zien te voorkomen." De affectieve betrekkingen met de buitenwereld moeten in ere worden hersteld, zo bewijst volgens Van Olst de milieucrisis. "Ondanks al onze kennis hierover veranderen we ons gedrag maar schoorvoetend. We kun­ nen precies uitrekenen wat er alle­ maal misgaat, maar we veranderen ons gedrag toch niet ingrijpend. Dat heeft te maken met een gebrek aan motivatie en niet met een gebrek aan kennis."

Omscholing Eenvoudig zal deze emotionele om­ scholing niet zijn, want er drukt wat

dat betreft een last van vele eeuwen op onze schouders. De zeventiende­ eeuwse wiskundige Pascal had al een uitermate ambivalente verstandhou­ ding met de buitenwereld. Aan de ene kant had hij de afstandelijke blik die nodig is om door te dringen tot de natuurwetten, maar aan de andere kant was hij ook een zeer religieus mens met visioenen. Na zijn dood werd in de zoom van zijn kleding een perkamenten rol gevonden waarin hij verslag deed van zijn mystieke erva­ ringen. Blijkbaar verbood de cultuur toen al dat een wiskundige zich te buiten gaat aan emotionele ontboeze­ mingen. Wie denkt dat alleen wetenschappers en filosofen last hebben van een wat moeizaam gevoelsleven, vergist zich. Al te uitbundig uiten van gevoelens is nol done in de Westeuropese cul­ tuur. Een voorbeeld daarvan vindt Van Olst Hans Wiegel, die een paar jaar geleden even uit zijn rol van de ongenaakbare politicus viel. Een we­ duwnaar vroeg aan Wiegel of hij de positie van werkende weduwnaars met kinderen zou willen verbeteren.

A. Kuyper Zn.

De belevenissen van een achterkleinkind (7) Leonore Martini liep naar het raam van de kerkzaal en eek naar buiten. "De VU is echt een dopr met al die gebouwen zo vlak bij elkaar. Een soort Babyion. Of zeg ik nu iets heel doms? Ik ben met zo bijbelvast." "Nee integendeel, dat is zelfs een prachtige vergelijking. Het hoofdgebouw zou dan de toren van Babel zijn. In de bijbel gaat het toch ook over een toren waarvan de top tot de hemel reikt. Nou, het is natuurlijk geen toeval dat ze de kerkzaal vlak onder het dak hebben gestopt. En in de bijbel staat ook dat God de bewoners van Babel straft voor hun hoogmoed door ze plotse­ ling allemaal een andere taal te laten spreken. Nou, hier weet de ene faculteit niet wat de andere uitvoert, en ze spreken elk hun eigen vaktaaltje. Dat is zelfs tot een heihg bestuurlijk prin­ cipe uitegroepen. Facultaire autonomie noemen ze dat."

Wiegel had een paar maanden eerder zelf zijn vrouw verloren en barstte in tranen uit. "Iedereen begrijpt dat wel, maar we vinden toch dat je dat op je werk niet te vaak moet doen, want dan wordt het storend. Je mag een beetje huilen direct na het overlijden van iemand, maar na drie maanden dan kan het niet meer. Dan moet je je schrap zetten." Van Olst vindt de gang van zaken rond het overlijden typerend voor ons armoedige gevoelsleven. "We beste­ den een begrafenis uit aan een stel officials die geruisloos te werk gaan en de kist zo veel mogelijk uit de buurt houden van de familie. Men­ sen krijgen zo niet de kans om hun verdriet de vrije loop te laten. Met alle gevolgen van dien, want uitein­ delijk krijgen ze de rekening natuur­ lijk toch gepresenteerd. W est­Europa is echt een ontwikkelingsland op emotioneel gebied."

De lezingen over emoties worden gehouden op 4, 11, 25 en 29 oktober en op 8, 15 en 22 novem ber Aanvang 15 30 uur Meer infonnatie is ver knjgbaar bij het Vormingscentrum (548 4524)

Kuyper kwam nu los en begon zich ongelooflijk op te winden over de domheid en gewetenloosheid van de universitaire op­ perpriesters, zoals hij de bestuurders betitelde. Leonore Marti­ ni hoorde hem geamuseerd aan. Hij deed haar denken aan Wim de Bie, die kon zich ook zo leuk boos maken. Ze verlieten de kerkzaal en liepen naar de lift. Na ruim vijf mi­ nuten bereikte de lift eindelijk de top van de VU. Dit vererger­ de Kuypers woede alleen maar, en hij kreeg zelfs last van oor­ suizingen, een familiekwaal. Toen de hftdeur openschoof sloeg de rook hen tegemoet. Er was niemand te zien, maar Kuyper herkende het aroma van de pijp van zijn vijand Grif­ fijn, die twee verdiepingen lager moest zijn uitgestapt. "Dat rookverbod stelt geen fluit voor, zoals je ziet. Over het beheer van het gebouw kan ik je ook zeer treurige verhalen vertellen." "Oh ja, is dat zo slecht? Ik begin er hoe langer hoe meer tegen­ op te zien om hier te werken," zei Leonore Martini terwijl de liftdeur sloot. "Hou op, hou op over het gebouwbeheer! Ik weet niet voor wie die lui denken dat ze werken, maar niet voor het perso­ neel. Ze hebben zelf de mooiste en grootste kamers aan de zonkant ingepikt met dikke tapijten op de vloer. Als de zon niet schijnt koesteren ze zich in het zachte licht van hun peperdure halogeenlampen. En dat terwijl er hier hoogleraren rondlopen die duistere kamertjes moeten delen met hun AIO's. Ze zijn ook nog eens te beroerd om iets te doen aan het sick building syndromel" Kuyper was nu echt laaiend, en hij stampte met zijn voet op de vloer. Plotseling viel het licht uit en kwam de lift met een schok tot stilstand. Kuyper greep zich vast aan de arm van Le­ onore Martini.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen