Ad Valvas 1990-1991 - pagina 521

AD VALVAS 30 MEI 1991

"Echt grote Nederlandse auteurs ver­ trekken uiteindelijk altijd naar het buitenland: Multatuli, Busken Huet, Reve, Hermans, Komrij." Op verras­ sende wijze liet de Leidse hoogleraar Ton Anbeek vorig jaar een rode draad zien die de literatuur van de negentiende eeuw verbindt met die van de twintigste. Onlangs nog werd de negentiende eeuw aangemerkt als "de doodgewaande eeuw". Want wie neemt vandaag de dag nog kennis van het omvangrijke oeuvre van een Jacob van Lennep of een Truitje Bosboom­Toussaint? Wie raadpleegt nog de gedichten van Willem Bilder­ dijk? Voor het werk van twee auteurs uit die periode kan men zich ook nu nog vervoegen in de boekhandel: de voor­ raad Multatuli overvleugelt weliswaar ruimschoots wat verkrijgbaar is van Busken Huet, maar na enig zoeken in de betere boekhandel kan men zich van deze laatste het befaamde "Land van Rembrandt" laten inpak­ ken. Toch is de belangstelling voor Busken Huet niet meer wat het ge­ weest is. "In de jaren dertig kon het nog gebeuren, dat een onderwijzer in een Amsterdamse volksbuurt in Bus­ ken Huet zat te lezen. Dat is tegen­ woordig zo goed als uitgesloten. Men zal moeite moeten doen om zelfs on­ der neerlandici iemand te vinden die voor z'n plezier in Huet zit te lezen." Dit schrijft de neerlandicus Olf Praamstra in het proefschrift Gezond verstand en goede smaak. De kritie­ ken van Conrad Busken Huet waar­ op hij eind vorige maand aan de VU promoveerde.

Deftiger Maar ook Praamstra kreeg het plezier niet in de schoot geworpen: "Ik her­ inner me uit mijn studie dat het eni­ ge moeite kostte en dat het ook lang duurde om door Busken Huet te ko­ men. Ik had toen wel waardering voor hem, maar hij is niet zo toegan­ kelijk als Multatuli. Alleen als je er wat meer in thuis raakt en je went er wat aan, dan is het grandioos ge­ schreven. Maar je moet een soort tijdsbarrière door. Ik merk dat aan studenten. Die vinden dat hij moeilij­ ke en lange zinnen schrijft. Men is dat niet meer gewend. Kijk, Multatu­ li schrijft een Nederlands dat veel dichter bij de spreektaal ligt en daar­ door veel moderner aandoet. Huet is toch veel deftiger. Maar als je er een­ maal aan gewend bent, dan is het na­ tuurlijk een hele mooie, prachtig ge­

PAGINA 7

De kritiek ais lieiiige piiclit

auteur van dat boek. Dat je echt durf­ de te zeggen 'op grond van dit boek deugt die man niet'. Dat heeft men toen als heel opzienbarend ervaren. "Als men nu zegt dat die vent af en toe een beetje gemeen is, dan ben ik het daar wel mee eens. Hij heeft iets valsigs. Multatuli wordt boos als hij zich aan iets ergert. Huet wordt niet boos, hij blijft altijd heel beheerst, maarliij wordt heel venijnig."

Satanisch genoegen

Conrad Busken Huet wilde de Nederlandse beschaving omhoog helpen stileerde taal. Het is echt een heel plezier om dat te lezen en het is bui­ tengewoon geestig. Maar het kostte even moeite. Olf Praamstra doceert nog één dag in de week aan de VU. De rest van de tijd is hij in dienst van het Bureau Basisvoorziening Tekstedities van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Sinds septem­ ber 1989 bereidt hij daar een editie voor van Kneppelhouts verhalen over het studentenleven. Sinds 1979 werkt Praamstra onder wisselende condities in tijdelijke dienst van de VU. "Ik denk dat ik wel een stuk of 15 van die tijdelijke contracten heb gehad. Maar aan de VU houdt het in juni 1992 op en mijn werk voor het Bureau Tekstedities duurt nog drie jaar."

Politieke rel Conrad Busken Huet (1826 ­1886) was aanvankelijk Waals predikant in Haarlem. Hij kreeg moeilijkheden met zijn gemeente en zegde ook zijn geloof vaarwel. In 1862 begint dan zijn leven als journalist en criticus. Op voorspraak van Potgieter wordt hij in 1863 redacteur van De Gids, maar al na twee jaar komt daar een einde aan. Een politieke rel over een artikel van Busken Huet nopen hem en Potgieter de redactie te verlaten. In 1868 vestigt Huet zich in Neder­ lands­Indië, waar hij aanvankelijk de kost verdient als medewerker aan de Java Bode. Maar zijn onafhankelijke geest gedijt het best in een eigen pe­ riodiek: hij richt het Algemeen Dag­ blad voor Nederlandsch­Indië op. Vanaf 1876 woont Huet in Parijs.

Tom de Greef

"Gelukkig dat hij dood­ ing toen hij 59 was. Ik moet er niet aan denken dat hij nog twintig jaar had doorgeschreven". Die gedachte overviel bij tijd en wijle de neerlan­ dicus Olf Praamstra. Hij promoveerde onlangs op de ietwat valsige kri­ tieken van de negen­ tiende­eeuwse schrij­ ver­criticus Conrad Bus­ ken Huet. "Men is zijn lange en moeilijke zinnen niet meer gewend. IVIaar het is een hele mooie, prachtig gestileerde taal."

Het proefschrift van Praamstra gaat over de 25 delen Litterarische Fanta­ sten en Kritieken. De laatste drie daarvan verschenen na Huets dood; zijn zoon Gideon maakte ze pers­ klaar. Al in 1975, tijdens zijn studen­ tentijd, maakte Praamstra deel uit van een werkgroep die zich bezig­ hield met Huet. De voorbereidingen van het proefschrift begonnen in 1984. Zeven jaar leven met 25 delen kritiek van iemand uit de negentien­ de eeuw, dat zal een mens toch niet in zijn koude kleren gaan zitten? Praamstra: "Ach, je bent er gewoon een hele tijd mee bezig, het interes­ seert je en je ontdekt dingen van zijn leven. Al die brieven van Huet heeft hij natuurlijk nooit geschreven om ze openbaar te maken. Zo kun je ontzet­ tend veel over iemand te weten ko­ men. Maar ik heb nooit de neiging gehad me met hem te identificeren."

tekeningen kun je pas dat boek gaan schrijven."

Heilige ernst Praamstra komt in zijn studie tot de conclusie dat Huet de kritiek tot "een volwaardig literair genre" heeft ont­ wikkeld. "Zijn kritieken vormen een standaard in de geschiedenis van de Nederlandse literatuur." ­ Huet is pas criticus geworden toen hij zijn geloof vaarwel had gezegd. Heeft dat een rol gespeeld in de mate waarin hij geaccepteerd werd? "Nee, dat is niet het geval. Maar toen hij zijn geloof kwijt was, werd de lite­ ratuur wel een nieuw soort religie voor hem. Die taak heeft hij met een soort heilige ernst op zich genomen. Hij zag het echt als zijn levenstaak om de literatuur in Nederland om­ hoog te helpen en daarmee de hele Nederlandse beschaving. En dat deed hij door negatieve kritieken te schrij­ ven. Die waren bedoeld om het be­ staande af te breken, zodat op de puinhopen van de oude literatuur een nieuwe zou kunnen opbloeien. Ja, dat heeft men hem niet in dank afgenomen. Het verbaast mij dat Huet zelf heeft gedacht dat men toch nog wel waardering voor zijn werk zou hebben." Waarin onderscheidden zijn kritie­ ken zich dan? "Hij heeft in Nederland een nieuwe vorm van kritiek geïntroduceerd, waarin het biografisch aspect een be­ langrijke rol speelde. Dat je zo'n hard oordeel durfde uit te spreken, niet al­ leen over een boek, maar ook over de

­ Zoiets als W.F. Hermans beginja­ ren zestig deed in 'Mandarijnen op zwavelzuur'? "Ja. Uit die tijd herinner ik mij de­ zelfde klachten als eenijds over Huet de ronde deden. Ook toen vond men het onethisch, walgelijk en weerzin­ wekkend. Dat soort klachten kreeg Huet natuurlijk ook. Hermans ging verder, maar de tijd was wat verder opgeschoven, dus mocht er meer. Maar Hermans ging toch net te ver, zoals Huet dat ook in zijn tijd gedaan had." ­ Dus wat valsheid betreft zijn die twee wel aan elkaar gewaagd? "Ja, die valsheid hebben ze beiden; een malicieus trekje. Zoals Aad Nuis en Renate Rubinstein door Hermans zijn behandeld, daar zit toch wel er satanisch genoegen in." ­ Hoe valt de vergelijking tussen de huidige critici en Huet uit? "Je kunt gewoon criticus zijn, zoals het merendeel vandaag de dag, boe­ ken lezen en daar verslag van doen. Maar je kunt ook als Huet een duide­ lijk doel voor ogen hebben met je kri­ tieken. Je wilt dingen echt hervor­ men, een nieuw klimaat scheppen. Dat zijn heel andere critici, die zijn programmatisch, die zijn feller en die willen duidelijk iets tot stand bren­ gen." ­ Bestaat dat soort critici vandaag de dag nog? "Indertijd Hermans. Maar voor de rest zie ik eigenlijk niemand. Elke criticus heeft natuurlijk opvattingen over wat hij goed en slecht vindt, maar bij mijn weten is er niet een ­ dat geldt ook voor de hele goede als Kees Pens en Carel Peeters ­ die de pretentie heeft dat hij de hele Neder­ landse literatuur wil veranderen. Die wü dat er een nieuwe generatie aan bod komt die het heel anders gaat doen dan de schrijvers die op dit mo­ ment de dienst uitmaken. Niemand schrijft nu waaraan een goede roman moet voldoen. Dat deed Huet wel."

­ Werden die 25 delen op den duur niet een ware kwelling? "Jawel. Iedere onderzoeker heeft op een gegeven moment zo iets van 'Ik wou dat die man maar tien deeltjes had geschreven'. Het kwam ook voor dat ik dacht 'Gelukkig dat Huet doodging toen hij 59 was, want ik moet er niet aan denken dat hij nog 20 jaar in dat tempo had doorge­ schreven'. Maar ik vind dat wel logi­ sche gedachten."

?.­. / . V ­ , : ^

Niemand schrijft nu waaraan een roman moet voldoen, Huet wel

­ Hoe gaat men te werk bij een we­ tenschappelijk onderzoek naar 25 de­ len kritiek.^ "Eerst lees je het hele werk gewoon, zoals je een boek leest. Daarna heb ik dat nog eens overgedaan, maar heel precies en aantekeningen makend. Ik heb toen elke kritiek, zin voor zin, be­ keken en uit elkaar gerafeld. Waarom vond Huet iets mooi en waarom keurde hij iets af? Daar heb ik een stapel aantekeningen aan overgehou­ den die tot een halve meter boven de tafel reikt. En op grond van die aan­

Conrad Busken Huet, omstreeks 1 8 6 0

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen