Ad Valvas 1990-1991 - pagina 257

AD VALVAS 10 JANUARI 1991

PAGINA 5

Gebeurde in ons land alles vijftig jaar later? Briljant historicus herziet de sociaal­economische geschiedenis van Nederland Frank van Kolfschooten Jan Luiten van Zanden oogt zeer te­ vreden. De jeugdige hoogleraar (35) in de economische geschiedenis be­ hoort sinds december tot het selecte gezelschap van briljante onderzoekers die met een subsidie van de Neder­ landse organisatie voor Wetenschap­ pelijk Onderzoek (NWO) hun baan­ brekende onderzoek mogen doen. Met de anderhalf miljoen die N\X'0 / beschikbaar heeft gesteld kan hij zijn onderzoeksgroep uitbreiden tot liefst tien mensen. Van Zanden zal met zijn collega's de komende vijf jaar trachten te recon­ strueren hoe de Nederlandse econo­ mie zich tussen 1800 en 1940 heeft ontwikkeld. Het CBS houdt dit sinds de Tweede Wereldoorlog bij met be­ hulp van het systeem van Nationale Rekeningen, een boekhoudkundige beschrijving van de Nederlandse eco­ nomie waarbij elke post een tegen­ post heeft. Van Zandens onderzoeks­ groep zal deze Nationale Rekeningen van 1800­1940 nu met terugwerken­ de kracht opmaken. Zijn onderzoekers zullen vooral veel archiefwerk moeten verrichten om de kwantitatieve gegevens over de negentiende eeuw op tafel te krijgen. "We onderzoeken alle kwantitatieve bronnen uit die tijd die iets te maken hebben met de economie. Gegevens over prijzen, lonen, produktiehoe­ veelheden, samenstelling van de be­ roepsbevolking, in­ en uitvoerstatis­ tieken, de opbouw van kostprijzen in bedrijven ­ je kunt het zo gek niet be­ denken of wij kunnen het gebrui­ ken." Niet alle gegevens zullen nog te ach­ terhalen zijn, maar dat is geen on­ overkomelijk bezwaar met het sys­ teem van Nationale Rekeningen. "Het mooie ervan is dat je er alles in kunt passen, net als bij een legpuzzel. Ook al krijg je hem nooit compleet, je krijgt wel genoeg stukjes om te weten hoe het beeld er ongeveer uitziet."

Heinrich Heine Van Zanden verwacht dat na dit on­ derzoek het beeld van het negentien­ de­eeuwse Nederland aanzienlijk zal moeten worden bijgesteld. Ons land zou een duf, ingeslapen, wat achter­ lijk land zijn geweest waar alles vijftig jaar later gebeurde, zoals de Duitse schrijver Heinrich Heine het ooit uit­ drukte. Van Zanden: "Je kunt best zeggen dat de ondernemers hier niet zo revo­ lutionair waren als in Engeland,

Was Nederland in de negentiende eeuw een achterlijk land waar al­ les vijftig jaar later ge­ beurde dan elders? De economisch historicus Jan Luiten van Zanden vermoedt dat dit beeld aan herziening toe is. Vorige maand kreeg hij van NWO anderhalf mil­ joen gulden om een on­ derzoeksgroep op te richten die de economi­ sche geschiedenis van Nederland tussen 1800 en 1940 zal gaan schrij­ ven.

den enige constanten op van de Ne­ derlandse economie. Nederland is al­ tijd afhankelijk geweest van het bui­ tenland, en de ondernemers zijn daardoor traditioneel sterk gericht op internationale concurrentie. De pro­ dukten waarmee ze de markt opgaan zijn typisch Nederlands, denkt hij. "We hebben ons altijd gespecialiseerd in het maken van goedkope produk­ ten in massaproduktie. Bijvoorbeeld kaas. Wij maken de goedkoopste kaas ter wereld in grote hoeveelheden en dumpen die dan op de wereldmarkt. Fransen maken uit een klein beetje melk heel dure kaas en verdienen daar vervolgens aanzienlijk meer op dan wij." "Wat geldt voor kaas geldt voor bijna alle Nederlandse produkten: wij zijn goed in het leveren en overslaan van grote hoeveelheden. Het technisch hoogwaardige werk, het zeer goed geschoolde werk, ontwerpen, de ho­ gere dingen des levens, daar zijn we niet zo goed in. Dat laten we over aan Fransen, Italianen en Zwitsers."

Werkende vrouwen

Jan Luiten van Zanden: ' W i j maken de goedkoopste kaas ter wereld' Foto Bram de Hollander

maar het is goed mogelijk dat het hun beter uitkwam om vast te hou­ den aan de oude produktietechnie­ ken, omdat dat een winstgevender optie was dan het overgaan op stoom­ machines, gezien de stand van de lo­ nen en de grondstoffenprijzen. Steen­ kool was duur in Nederland, want we hadden nog geen eigen mijnen." Nederland had aan het begin van de negentiende eeuw wellicht de meest ontwikkelde economie ter wereld, zo vermoedt Van Zanden. De grote na­ druk op de industriële sector, zoals die te zien was in Engeland en Bel­ gië, ontbrak hier, maar alle andere

Kuyper stapte kwiek aan wal. De twee weken Terschelling hadden hem zichtbaar goed gedaan. De eenzaamheid was hem de eerste dagen wel zwaar gevallen. Het was nog een meeval­ ler geweest dat er een televisie stond in het vakantiehuisje, an­ ders was hij 's avonds vermoedelijk tegen de muur opgevlogen. Gelukkig was hij na de kerstdagen op een van zijn wandelin­ gen de jachtopziener tegengekomen van natuurreservaat De Boschplaat. Die had hem laten zien hoe de natuur van slag was. Er was die week zelfs een papegaaiduiker gesignaleerd op Terschelling. Dat was een zwemvogel zo groot als een duif, met de bek van een papegaai en zwart­geel gestreepte veren. De jachtopziener wist niet waarom de vogel Terschelling had uitgezocht, want voor zover hem bekend voelde die zich alleen thuis aan rotskusten. Op nieuwjaarsdag had Kuyper voor het eerst van zijn leven een papegaaiduiker gezien. De jachtopziener was komen aanlopen met een dood exemplaar. Het arme beest was met zijn snavel vast blijven zitten in een rond stuk plastic en had zo geworsteld om los te komen dat hij van uitputting de geest had gegeven, 's Avonds had Kuyper een langdurige aanval van mensenhaat gekregen. Hij kon het niet verdragen dat zo'n mooi beest zo aan zijn eind moest komen, en hij voelde zich schuldig zonder te begrijpen waarom. Toen had hij een lumineus idee gekre­ gen. Hij zou een afstudeervariant Ethiek van het Milieu op po­ ten zetten aan de VU. Daar zou rector magnificus Lutterlof ongetwijfeld geld voor overhebben. Milieu en ethiek waren immers allebei profileringsgebieden van de VU. De rest van de week had hij steeds tot diep in de nacht gewerkt aan een busi­ nessplan voor de nieuwe afstudeerrichting. Kuypers tred was vooral zo kordaat toen hij van de boot stapte, omdat hij zijn plan die middag nog wilde voorleggen aan Lut­

sectoren groeiden op een evenwichti­ ge manier. De Nederlandse produk­ tie per hoofd van de bevolking deed daarom niet onder voor die in Enge­ land. Het rustiger ontwikkelingstempo van de Nederlandse economie zorgde er in ieder geval voor dat de grote socia­ le onrust hier uitbleef. De sociale on­ gelijkheid zal hier niet veel hebben ondergedaan voor die in Engeland, met dit grote verschil dat in Neder­ land een betere armenzorg bestond, die mensen kon redden van de ver­ paupering. Het risico om aan lager wal te raken

was bovendien in Engeland veel gro­ ter door de grote mate van sociale mobiliteit. In een dynamische econo­ mie duikelen nogal wat mensen van de maatschappelijke ladder, en voor hen bestond in Engeland nauwelijks een vangnet. Nederland mag dan in de negentiende eeuw zijn achterge­ bleven op industrieel niveau, maar ons land was superieur in de land­ bouw, de dienstensector, en ook ons transportsysteem functioneerde be­ ter, zo meent Van Zanden.

Een andere constante die hem is op­ gevallen is het geringe aantal mensen met werk. Vrouwen zijn in Neder­ land al heel vroeg van de arbeids­ markt verdwenen, en pas de laatste tien, twintig jaar keren ze langzaam terug. Het aantal werkende vrouwen in Nederland ligt schrikbarend laag vergeleken met omringende landen. "Ik denk dat het te maken heeft met onze welvaart in het verleden. Als je het een beetje goed had dan liet je de vrouw het huishoudelijk werk doen en de man het inkomen verdienen. Omdat dat al zo lang het geval is, be­ staat er ook geen infrastructuur die rekening houdt met werkende vrou­ wen. Dat zie je aan de beperkte mo­ gelijkheden tot kinderopvang en aan de winkelsluitingstijden." Van Zanden is de tweede onderzoe­ ker aan de VU die zich "briljant" mag noemen. Een jaar geleden kreeg de geoloog Van de Plassche ruim een miljoen om een veelbelovend onder­ zoek naar zeespiegelfluctuaties op po­ ten te zetten. Van Zanden aanvaardt de titel 'briljante onderzoeker' met gepaste bescheidenheid. "Dat is na­ tuurlijk aardig om te horen, maar het zal niet uit mijn eigen pen komen. Ik doe mijn werk, ik heb er plezier in en soms levert dat wel aardige dingen op. Dat zal ik niet ontkennen."

Massaproduktie Bij eerder onderzoek vielen Van Zan­

A. Kuyper Zn.

De belevenissen van een achterkleinkind (18) terlof. Bij het loket van het stationnetje van Harlingen Haven vroeg hij hoe laat zijn trein op Amsterdam CS zou arriveren. Tot zijn verbazing kreeg hij te horen dat de trein er bijna vier uur over zou doen en pas om 12.32 uur Amsterdam CS zou binnenrijden. "Komt dat door de OV­jaarkaart of zo? Op de heenreis deed ik er drie uur over," zei Kuyper tegen de loket­ tist. "Nee hoor, mijnheer. Tot nu toe is alles rustig met die studen­ ten. Maar waarom zou een trein er op de heenweg even lang over doen als op de terugweg? Dat is alleen zo in natuurkun­ desommen." Kuyper begreep dat tegen de logica van deze man geen kruid gewassen was en nam zwijgend zijn eersteklaskaartje in ont­ vangst. Hij moest twee keer overstappen, in Leeuwarden en in Amersfoort. De drukte viel inderdaad mee. Tegen de tijd dat

de trein in Amersfoort arriveerde had Kuyper zelfs een coupé voor zich alleen. Hij liep naar de andere kant van het perron, waar de intercity uit Enschede zou aankomen. Hij zag juist een trein naderen in de verte toen er een boodschap werd omge­ roepen. "De intercity van 11.58 uur in de richting Amsterdam zal vandaag helaas niet stoppen in Amersfoort. Door onver­ wachte toeloop van studenten uit Enschede zit de trein vol. Wij vragen uw begrip voor deze overmachssituatie. Om 12.06 uur zal er een stoptrein vertrekken naar Amsterdam van perron 6. Herhaling..." Op dat moment passeerde de intercity langzaam het perron. Uit de raampjes hingen tientallen keurig geklede jongens, die Kuyper met dubbele tong toezongen: "Het Twentsche Corps gaat nooit verloren, falderalderiere, falderalderare." Kuyper liep met zijn koffer naar perron 6. Toen de trein ver­ trok zat de eersteklas al bijna vol. In Hilversum stapten zoveel mensen in dat het balkon onvoldoende ruimte bood. De reizi­ gers zochten een staanplaats in het eersteklasgedeelte. In Bus­ sum­Zuid stapte weer een hele vracht mensen in. Kuyper kreeg het benauwd. Dit was erger dan vastzitten in de lift. De trein reed verder naar station Naarden­Bussum. Kuyper keek uit het raam en zag zoveel reizigers staan dat hij in paniek raakte. Hij moest eruit! Hij wrong zich happend naar adem tussen de mensen door een weg naar buiten. De conducteur blies net op zijn fluitje toen hij zich los wist te maken uit de verstikkende omhelzing van de Nederlandse Spoorwegen. Die middag belde Kuyper tot zes keer toe de afdeling Gevon­ den Voorwerpen van de NS, maar er bleek geen koffer te zijn binnengebracht. Hij zou zijn baanbrekende businessplan nog een keer op papier moeten zetten.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen