Ad Valvas 1990-1991 - pagina 451

PAGINA 9

AD VALVAS 18 APRIL 1991 B I H H I H

Bestaat het broeikasef­ fect nu wel of niet? Is de zeespiegel de afgelopen honderd jaar onder an­ dere met vijftien centi­ meter gestegen omdat de ijskap op Groenland langzaam wegsmelt? Vragen waarop een Ne­ derlandse expeditie deze zomer antwoorden gaat zoeken. VU­mete­ oroloog prof.dr. H.F. Vugts staat te trappelen om naar de eenzame ijsvlakte toe te gaan. "Er zitten geen eski­ mo's, geen ijsberen, er komt hoogstens een keer een vogeltje langs."

Prof. H.F. Vugts: 'Er ko mt daar ho o gstens een keer een vogeltje langs'

Nico Boink AVCAU

Een eenzaam avontuur op Groenland Aardwetenschappers op zoek naar de oorzaken van klimaatverandering Frank van Kolfschooten

De meteorologen van de VU zoeken deze zomer niet de zon op. Integen­ deel, prof.dr. H.F. Vugts en zijn col­ lega's gaan de gemene kou op de ijs­ kap van Groenland trotseren. Groen­ land is deze zomer hoe dan ook een geliefde bestemming voor Neder­ landse aardwetenschappers, want het Instituut voor Meteorologie van de Universiteit van Utrecht en fysisch geografen van de Universiteit van Amsterdam zullen er vanaf juni eveneens hun tenten opslaan. Het Groenland­onderzoek wordt be­ kostigd uit de pot van 60 miljoen gul­ den die de overheid de komende ze­ ven jaar beschikbaar stelt voor kli­ maatonderzoek. Groenland is een in­ teressant gebied voor meteorologen omdat het een thermometer zou kunnen zijn voor het veelbesproken broeikaseffect. Door de uitstoot van kooldioxide en koolwaterstoffen zou de temperatuur van de aardse atmo­ sfeer langzaam stijgen, met fatale ge­ volgen. Als Groenland zou afsmelten stijgt de zeespiegel bijvoorbeeld met zeven meter.

Honderd jaar Zover is het nog niet, want voorlopig hebben aardwetenschappers alleen vastgesteld dat de zeespiegel de afge­ lopen honderd jaar met vijftien centi­ meter is gestegen. Vijf centimeter daarvan is afkomstig van smeltwater van gletsjers op bergen, dat via de ri­ vieren in zee terechtkomt. Nog eens vijf centimeter wordt veroorzaakt door thermische expansie van het zeewater: warm water neemt meer ruimte in dan koud water. Van de resterende vijf centimeter is de herkomst nog onduidelijk. Een hypothese is dat het om afgesmolten of afgebrokkeld ijs van Groenland gaat. Maar ook het ijs van Antarctica wordt genoemd als kandidaat. Meteoroloog Vugts vindt het in ieder geval nog veel te vroeg om te stellen dat het broeikaseffect inderdaad be­ staat. "Iedereen brult wel dat het warmer wordt, maar het kimnen alle­ maal nog natuurlijke fluctuaties zijn. Sommige glet^ers op IJsland trekken zich inderdaad terug, maar andere breiden­zich­juist uit. Het hele proces van afsmelten en verdampen hebben we meteorologisch nog helemaal niet goed in de vingers." Vugts wil de ernst van de uitstoot van gassen als kooldioxide overigens niet bagatelliseren. "Het kooldioxidege­ halte in de atmosfeer moet natuurlijk niet toenemen, dat weet iedereen.

Maar of dat nü al gebeurt of pas over tien of twintig jaar, dat weet nie­ mand. De klimaatmodellen waarmee dat soort processen nu gesimuleerd worden zijn nog te onbetrouwbaar. Daar kun je iedere uitkomst uit krij­ gen die je wilt." In sommige publikaties wordt gesteld dat er nu al sprake is van een gemid­ delde mondiale temperatuurstijging van een halve graad. Vugts: "Een hoop van de weerstations die die me­ tingen hebben gedaan stonden vroe­ ger op het platteland, terwijl ze nu aan de stad grenzen door de stadsuit­ breiding. Dat vertekent de boel dus een beetje, want in de stad is het altijd warmer. Zo raak je dus weer een of tweetiende van die halve graad kwijt. Maar er blijft dus wel iets over en dat is wel degelijk iets om je zorgen over te maken."

Uitstoot In oktober zal hij ter gelegenheid van de verjaardag van de VU een rede houden over dit onderwerp. Iets daarvan wü hij al wel verklappen. "Ik zal aantonen dat de uitstoot van kool­ dioxide in 2030 verdubbeld zal zijn als we ook de ontwikkelingslanden de kans geven om economisch te groei­ en. Ook al verminderen we zelf onze uitstoot dan levert dat een gemiddel­ de temperatuurtoename van één graad op. En dat is een ramp. De po­ len warmen dan namelijk tussen de vijf en tien graden op."

Er bestaat overigens ook een minder voor de hand liggende oorzaak van het broeikaseffect: de geldzucht van de wetenschappers zelf. Wetenschap­ pers kronkelen zich over de hele we­ reld in allerlei bochten om financie­ ring te vinden voor hun onderzoek. "Ik roep ook dat er iets ernstigs aan de hand is met het klimaat, want dan krijg ik geld," grapt Vugts. De expeditie naar Groenland is in­ derdaad een kostbare zaak. Vooral het transport van het materiaal kost handenvol geld. Voor de deur van de faculteit der Aardwetenschappen staat op het ogenblik een container te wachten om te worden volgeladen met bijna vijf ton apparatuur. Die container wordt half mei via De­ nemarken verscheept naar de haven­ stad Sandre Stromfjord op Groen­ land, die tegen die tijd ijsvrij is. Van­ daar moet de lading in porties per helikopter naar het tentenkamp van de meteorologen worden gevlogen. Dat ligt op bijna honderd kilometer van de rand van de ijskap. Eén zo'n vliegtochtje kost 15.000 gulden, en er moeten er drie worden gemaakt om alles op zijn plaats te krijgen. Vugts is net terug uit Zurich waar hij de ijservaringen van zijn Zwitserse collega's heeft beluisterd. "Zij had­ den een windmolen en een zonnepa­ neel bij zich, maar wij hebben meer stroom nodig voor onze apparatuur. Daarom nemen we een dieselgenera­ tor mee. Maar dat betekent weer dat

we ook 1500 liter brandstof mee moeten nemen." De vakgroep meteorologie heeft zelf een tent ontwikkeld met een dubbel­ wandig systeem. Dat is nodig om de condens buiten de tent te houden. De computers en de databanksyste­ men zijn namelijk erg gevoelig voor vocht en kou, zo hebben de Zwitsers tot hun ellende moeten vaststellen. Er komt dan ook een dieselkacheltje in. Een deel van de tent wordt apart afgescheiden als keuken. Daar kun­ nen de onderzoekers ook zitten als het buiten te koud wordt.

Min tien graden De temperaturen vallen 's zomers nogal mee op Groenland, 's Nachts is het rond de min tien graden, en over­ dag komt de temperatuur iets boven het vriespunt. De kou die men er­ vaart is echter ook afhankelijk van de wind, en de poolwind die op Groen­ land waait maakt het verblijf er ook 's zomers niet tot een pretje. Vugts: "Vooral als er plassen op het ijs ko­ men kan de kou heel vervelend zijn. De Zwitsers hebben ons gezegd dat je altijd droge kleren bij je moet hebben of een plek waar het droog is. Als je eetmiaal koud en nat bent dan schijnt het een wanhoop te zijn." Het is een onherbergzaam gebied waar zelfs dieren zich niet wagen. Vugts had bij zijn Zwitserse collega's nog geïnformweerd of het raadzaam was om een geweer mee te nemen,

VU-onderzoek naar het geheim van ketjap D e vakgroep moleculaire en cel­ lulaire biologie van de VU gaat in Indonesië onderzoeken hoe ket­ jap precies ontstaat uit sojabonen. O p dit moment is onbekend wel­ ke bacterieën en gisten zorgen voor de specifieke smaak van ket­ jap. Een Indonesiër haalt zijn neus op voor de keqap die in Nederland op tafel komt. Dat komt omdat bedrijven als Conimex en Improba een ander produktieproces gebruiken dan de In­ donesische keijapfabriekjes. De laatste gebruiken vaak familierecepten die van generatie op generatie worden overgedragen. Voor Nederlandse fabrikanten zijn deze recepten financieel onaantrekke­ lijk, omdat ze te veel tijd vergen. Daar­

om breken zij de eiwitten in de sojabo­ nen af door een zuur toe te voegen. De soort ketjap die bij dit procédé ontstaat lijkt op 'Maggi', en heeft als onaangenaam bijverschijnsel dat er giftige en kankerverwekkende stoffen in kunnen zitten. Enige jaren geleden moesten diverse ketjaps om deze re­ den uit de handel worden genomen. Volgens het Kwartaalblad van de biologische faculteit is in Japan al veel onderzoek gedaan naar scqasaus. Dat heeft een onderscheid opgeleverd tus­ sen twee fasen in het produktieproces. In de eerste fase (koji) worden de bevochtigde sojabonen op schappen van bamboe neergelegd. De eiwitten van de sojabonen worden dan afge­ broken door schimmels. In Indonesië duurt deze fase zo'n drie dagen. De bonenbrij die dan is ontstaan wordt vermengd met water en zout in ste­

nen bakken of aardewerken pwtten gestopt. Deze bakken worden in de tweede fase (moromi) gedurende enkele maanden of jaren blootgesteld aan de open lucht. De bonenbrij gaat dan gisten. Tot nu toe is onduidelijk welke gisten en bacterieën hierbij een rol spelen. Zolang dat niet bekend is zul­ len Conimex en Improba htm pro­ duktieproces niet kimnen verbeteren. Het onderzoek wordt uitgevoerd door Wilfred Röling in samenwerking met Budhi P rasetyo, een microbio­ loog van de Universitas Kristen Satya Wacana in Salatiga op Java. Ze bestu­ deren het proces daar in de praktijk en in het laboratorium. Voor de analyse van de diverse deelstadio keren ze ieder jaar terug naar Amsterdam.

(FvK) m

maar dat was overbodig. "Er zitten geen eskimo's, geen ijsberen, er komt hoogstens een vogeltje overvliegen." Ook aan de privacy is gedacht. Ieder­ een krijgt een eigen tentje om in te slapen. "Dat is wel nodig als je zoveel weken met elkaar optrekt. De meeste mensen kunnen overigens goed met elkaar opschieten. Het is bovendien prettig als je ziek wordt." Als er iemand uit een weermast valt en iets breekt, dan volstaan het privé­ tentje en de medicijnkist niet, en moet de hulp van de helikopter wor­ den ingeroepen. Ander vervoer is er namelijk niet, of het moeten de schaatsen zijn die Vugts meeneemt om in een ledig uur een baantje te kimnen trekken. De communicatie met de buitenwereld gaat bij zulke noodgevallen via de satelliet. Vugts: "Deze zomer zullen er veel zonnevlek­activiteiten zijn en dan zijn de kortegolfverbindingen erg slecht. Daarom hebben we een portable te­ lex moeten huren, dat is een klein kastje met een antennetje dat je ge­ woon ergens neer kunt zetten. We hebben het net in Zurich getest en het is onvoorstelbaar. Je straalt je boodschap zo naar het telexnet van Kopenhagen en je krijgt nog een be­ vestiging ook dat het is ontvangen!"

Weermast Het belangrijkste instrument van Vugts en de zijnen is evenwel een weermast van 31 meter hoog. Onder­ delen ervan worden op het ogenblik nog getest op het binnenterrein van de VU. Met deze mast kan het team de wind, de temperatuur en de voch­ tigheid op acht verschillende hoogtes meten. Bovendien gebruikt Vugts ge­ luidsapparatuur (zogenaamde SO­ DAR en RASS) om de windsnelheid op verschillende hoogtes te bepalen. Geluidspulsen worden met verschil­ lende snelheid gereflecteerd als de dichtheid van de atmosfeer veran­ dert. En die dichtheid is weer afhan­ kelijk van de temperatuur. Op die manier kan het verband tussen het warmte­ of vochttransport en de windsnelheid worden bepaald. Deze apparatuur is nog nooit gebruikt bij meteorologisch onderzoek op de po­ len. Vugts heeft de SODAR pas enke­ le dagen in huis en die wordt nu ge­ test naast de grote meetmast (200 meter hoog) van het KNMI in De BUt. Het totale onderzoek van de Neder­ landse meteorologen moet inzicht opleveren in de energiebalans van Groenland. Op sommige plaatsen groeit de ijskap daar aan, terwijl op andere plaatsen meer water verdampt of wegstroomt dan er wordt omgezet in ijs. De bedoeling van het onder­ zoek is inzicht te krijgen in de aard van de warmtestromen die hierbij een rol spelen. De onderzoeksploeg van de VU zit in een gebied waar gemiddeld evenveel ijs verdwijnt als erbij komt. Het ijs dat verdwijnt, verdwijnt in de zomer­ maanden, en dat is juist de periode waarin het onderzoek wordt verricht. De gegevens van de VU­meteorlogen worden gecombineerd met die van de andere Nederlandse onderzoekers die dichter bij de rand van de ijskap zitten. Pas na vijf of tien jaar zal dui­ delijk worden of de Groenlandse ijs­ kap aan het afsmelten of aan het aan­ groeien is. De VU­meteorologen zullen in ieder geval met een karrevracht gegevens naar Nederland terugkeren. ledere dag wordt er 40 Megabyte aan getal­ len op de harde schijf van de compu­ ter gezet, en als die vol dreigt te ra­ ken worden de gegevens in gecom­ primeerde vorm overgezet op een cassette. Na de zomer zullen deze cassettes ter hand worden gesteld aan een promovendus, die er dan vier jaar mee aan de slag kan.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen