Ad Valvas 1990-1991 - pagina 555

AD VALVAS 13 JUNI 1991|

PAGINA 9

'Aardigheid als omgangstraditie heeft vele voordelen, maar kent ook één groot nadeel: en dat is onduidelijkheid' Tom Schalken (47) is sinds 1987 hoogleraar straf­ en strafprocesrecht aan de VU. De laatste zeven maanden heeft hij zich in het publieke debat ontwikkelt tot een ware gesel van het Openbaar Ministerie, de verzamel­ naam van officieren van justitie (bij de rechtbanken) en procureurs­gene­ raal (bij de gerechtshoven). "Ik heb natuurlijk loyaliteitsconflic­ ten, want ik kom zélf uit het appa­ raat. Maar ik vind dat sommige din­ gen gezegd moeten worden. Je kunt wel één justitiefamilie zijn, maar ook in een familie moet af en toe eens gezegd worden waar het op staat. Dat doet dan vaak een oom uit Australië. ,,Die rol heb ik nu op mij genomen." Eind mei sloeg oom in Maastricht toe op de voorjaarsvergadering van de Nederlandse Vereniging voor Recht­ spraak, een soort vakbond van de rechterlijke macht. Men boog zich daar twee dagen lang over de taak en de functie van het Openbaar Ministe­ rie. Schalken, die verschillende func­ ties vervulde op het ministerie van Justitie en binnen de rechterlijke macht waaronder drie jaar die van advocaat­generaal bij het gerechtshof van Amsterdam, waarschuwde tegen de aantasting van de onafhankelijk­ heid van het Openbaar Ministerie. Deze onafhankelijkheid zou met name aangetast worden door het mi­ nisterie van Justitie. Steen des aan­ stoots is daarbij de driewekelijkse ver­ gadering tussen de vijf procureurs­ generaal (PG) en de topambtenaar van Justitie. "De PG­vergadering moet weer een echte vertegenwoordiger worden van de OM­verantwoordelijkheden en zich niet, onder het mom van geza­ menlijke verantwoordelijkheid, in de herencultuur van het departementale overleg laten doodknuffelen."

Doorgeefluik Schalken constateerde in Maastricht verder dat deze vergaderingen door het gemiddelde lid van het Openbaar Ministerie als een "doorgeefluik van departementaal beleid" worden ge­ zien. "We hebben te maken met het, met de Nederlandse bestuurscultuur samenhangende fenomeen van de aardigheidscultuur. Aardigheid als omgangstraditie heeft vele voordelen, maar kent ook één groot nadeel: en dat is onduidelijkheid. Door het res­ pect voor eikaars belangen wordt elk geluid dat mogelijk in de verte wat kritisch klinkt ondergedompeld in een massagecultuur, waarin het ver­ schil van inzicht in ambtelijke wollig­ heid wordt opgelost." En duidelijkheid vindt Schalken ab­ soluut nodig. Het Openbaar Ministe­ rie moet een marge van onafhanke­ lijk hebben. De minister van Justitie kan natuurlijk iets bevelen, maar laat hij dat dan ook uitdrukkelijk doen als er aanleiding toe is. Alleen op deze wijze wordt de politieke verantwoor­ delijkheid van de minister duidelijk. Dat gebeurde bijvoorbeeld niet bij de veel omstreden richtlijn voor het in beslagnemen van auto's, waarvan de

'Een enfant terrible? Ik hoop dat nog lang te zijn!' Vraaggesprek met prof. Tom Schalken, hoogleraar straf­ en strafprocesrecht Tom de Greef / Arjan Spi t

"Ik formuleer het soms wat scherp op de snede. Je kunt natuurlijk alles in wolligheid en academische gewichtigheid vertalen, maar je boodschap moet wel overkomen. Ik kan ook dikke boeken gaan schrijven achter mijn bureau, die vervolgens bijna niemand leest. Maar ik vind het leuk om opiniërend bezig te zijn. Ik houd van het publieke debat. Dat hoort ook bij je functie. Ik vind dat het te weinig ge­ beurt want de mensen uit het justiële apparaat doen er te weinig aan mee." eigenaar de maximum snelheid flink heeft overtreden. Volgens Schalken kwam deze richt­ lijn niet uit de politieke koker: het was het produkt van een gedachten­ wisseling tussen de procureurs­gene­ raal en de ambtelijke chef van het ministerie van Justitie. De kanton­ rechters lieten zich aan de richtlijn echter niets gelegen liggen, maar dit was vorige week voor de procureurs­ generaal alleen maar aanleiding om de richtlijn een beetje te veranderen.

Zwartrijden Eerder voltrok zich een dergelijk wei­ nig verheffend schouwspel bij de ver­ hoging van de boetes voor het zwart­ rijden in de tram. Schalken: "De pro­ cureurs­generaal hadden toen moe­ ten zeggen: 'Okee minister, we be­ grijpen best dat u een probleem heeft, u zit in een lastig parket, maar wij kurmen deze verhoging niet ma­ ken. Wij gaan plat op ons gezicht bij de rechters, en daar moeten we ons krediet vandaan halen. Die kanton­ rechter heeft aangekondigd dat hij die boete niet zal opleggen, dus wij kunnen dit niet zo uitvoeren.' Dan had de minister alsnog opdracht kun­ nen geven en daarover dan politieke verantwoordelijkheid kunnen afleg­ gen." Professor Schalken deed eind oktober vorig jaar al van zich spreken in het Nederlands Juristen Blad in een po­ lemische reactie op Strafrecht met beleid. Beleidsplan openbaar ministe­ rie 1990­1995. Toen schreef hij: "Het Openbaar Ministerie stapt met open ogen in de valkuil van wat eens zijn succesformule leek te zullen wor­

den: het ontwikkelen van beleid­ ...Maar beleid in dienst van het recht is nog wat anders dan beleid in dienst van het politiek management." Hij laakte toen ook het management­ denken van het Openbaar Ministerie: "De McKinsey's zidlen snel kunnen uitleggen dat elke instantie die van haar eigen cultuur vervreemdt, regel­ recht een identiteitscrisis tegemoet holt." Zijn rede in Maastricht lijkt in som­ mige opzichten een meer berede­ neerde herhaling van dit artikel van zeven maanden geleden. Ook in Maastricht was de weerzin tegen een bepiaald soort management bij het Openbaar Ministerie groot: "De mo­ dernisering van de organisatorische infrastructuur en de bedrijfsvoering lijkt gepaard te gaan met een taalge­ bruik van ver beneden de terminolo­ gische armoedegrens. Wie datgene waar de officier van justitie mee bezig is, aanduidt met het 'OM­produkt' trekt met opzet een vergelijking tus­ sen de strafrechtspleging en de pro­ duktielijn in een bedrijfsketen, terwijl iedereen weet dat de fabricage van scheerkwasten toch iets anders is dan hetgeen in de opsporings­ en vervol­ gingsfase plaatsvindt." ­ Men heeft het u in Maastricht zeker niet in dank afgenomen hè, al die kritiek.' "De officieren van justitie riepen wel tegen mij: 'Goed verhaal, dit had nu altijd al eens een keer verteld moeten worden'.'" "Ik ken het justitiële apparaat goed en sommige mensen nemen het mij dan ook kwalijk. Die zeggen dat ik

het nest aan het bevuilen ben, door­ dat ik dingen zeg die alleen iemand zou kunnen weten die zelf uit het ap­ paraat komt. Zij vinden dat ik de code van die vriendencultuur schend. Dat zeggen vooral de mensen die het niet met mij eens zijn."

Dédain ­ Hoe peilt u de stemming j egens het Openbaar Ministerie op het departe­ ment van Justitie? "Ik vind dat daar met een groot dé­ dain en cynisme over het Openbaar Ministerie wordt gedacht. Misschien zijn daar ook wel redenen voor, maar het departement zou ook de hand in eigen boezem moeten steken en zich afvragen of er al niet veel eerder wat gedaan had moeten worden aan het equipment ervan. Er is nu een chao­ tische toestand ontstaan." ­ Welke instrumenten heeft het de­ partement aan het Openbaar Minis­ terie gegeven om effectief de nieuwe taken uitte voeren? "Er moet een cultuur doorbroken worden, te beginnen bij die van het over^eg tussen het departement en het Openbaar Ministerie. Het depar­ tement houdt het Openbaar Ministe­ rie nu in een soort dodelijke omhel­ zing en de procureurs­generaal heb­ ben onvoldoende daadkracht om orde op zaken te stellen in eigen huis. En dat orde op zaken stellen kun je niet door een onduidelijke structuur te laten voortbestaan. Soms moet je, wanneer je nader tot elkaar wilt ko­ men, je eerst van elkaar verwijderen." "De minister zou het Openbaar Mi­ nisterie van zich af moeten duwen en

Foto Sidney Vervuurt AVC/VU

zeggen: 'Zorg eerst maar eens dat je een goed verhaal hebt en kom dan nog maar eens bij me terug'. Op dit moment kan het Openbaar Ministe­ rie dat helemaal niet. Zo is het be­ leidsplan van het Openbaar Ministe­ rie Strafrecht met beleid voor de helft door het departement geschreven. Er zijn onvoldoende denkers en schrij­ .vers binnen het Openbaar Ministerie. Maar daar moet je zo'n club ook mee opvoeden, je moet ze weer leren den­ ken en weer leren omgaan met hun organisatie. En ze moeten leren voor zichzelf op te komen." ' ­Nou, nou. "Het probleem bij het Openbaar Mi­ nisterie is dat het geheel uit profes­ sionals bestaat, allemaal mensen die zelf verdomd goed weten wat ze wil­ len. Zij accepteren moeilijk wat ie­ mand anders hen voorschrijft. Dus dat moet ook doorbroken worden. Je moet loyaal kunnen zijn ten opzichte van afspraken die je maakt. Dat geldt ook voor het beleid, als dat op een zorgvuldige manier tot stand is geko­ men."

Dienstorders ­ U zegt nu wel dat het Openbaar Ministerie tegen het departement aanleunt, maar de minister heeft toch invloed op officieren van j usti­ tie? "In de wet staat dat de minister een officier iets kan bevelen. Maar offi­ cieel wordt dat artikel nooit gebruikt. In een vriendencultuur doe je dat niet, de minister geeft geen bevelen, geen dienstorders. Maar ondertussen wordt het wel elke dag toegepast, door eens even te bellen of 'amice­ briefjes' te schrijven." ­ Dat onttrekt zich aan de parlemen­ taire controle. "Dat vind ik een van de belangrijkste onderdelen van mijn verhaal. De mi­ nister gaat dus eigenlijk ondemocra­ tisch om met het Openbaar Ministe­ rie. Wat in de zaak Hans Kok is ge­ beurd en wat in de zaak Slavenburg, daar heeft het jjarlement nooit grip op gehad. Geen buitenstaander weet wat daar gebeurd is. Waarom mag ik daar niet openlijk over praten, terwijl ik precies weet wat daar gebeurd is? Dat is een soort ambtelijke geheim­ houding, terwijl het parlement daar natuurlijk controle op zou moeten hebben." ­ Is het niet opmerkelijk dat u nu pas met kritiek komt op het Openbaar Ministerie en niet in de tijd dat u daar zelf werkte? "Toen was deze kwestie nog niet zo hoog opgelopen als nu en bovendien heb ik in wezen niets nieuws gezegd. Alleen heb ik het nu wat indringen­ der geformuleerd en aangevuld met concrete voorbeelden. Daardoor is de boodschap duidelijk overgekomen.Ik ben alüjd kritisch geweest. Sommi­ gen vinden mij een enfant terrible. Dat laatste hoop ik op mijn tachtigste nog te zijn."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen