Ad Valvas 1990-1991 - pagina 145

AD VALVAS 25 OKTOBER 1990

PAGINA 5

Met een bloknoot langs de dorpspastoor Neerlandici over de theorie en de praktijk van het dialectenonderzoek Dick Rood enburg Het congres werd georganiseerd door de Letterenfaculteit van de VU. Initi­ atiefnemer J. A. van Leuvensteijn, docent taalkunde, is daar nogal trots op. Hij beschouwt de internationale aanwezigheid als een bewijs van de power van de faculteit. Nooit weg, in tijden van bezuinigingen. Daarnaast is er voor hem de persoonlijke ge­ noegdoening dat hij naast zijn werk in de universiteitsraad ook op weten­ schappelijk gebied van zich kan laten horen. Zelf hield Van Leuvensteijn een le­ zing over Adnominale Genus markierung in Dialekt und Standards prache in den Niederlanden um 1600. Zoals gezegd, het was een internatio­ naal congres en 'lidwoorden als ge­ slachtsaanduiding' klinkt toch wat minder deftig. Op de veronderstelling dat het on­ derzoek naar zeventiende­eeuwse taalvarianten de gemiddelde Ad Val­ vas­lezer niet bijster zal interesseren, werpt Van Leuvensteijn tegen dat be­ paalde ontwikkelingen van toen zich nu herhalen. Hij verwijst naar de le­ zing van de Amerikaan Frans van Coetsem, "een internationale top­ per". Volgens Van Coetsem is de in­ vloed van de standaardtaal op het dialect te vergelijken met de druk die het Engels op het Nederlands uitoe­ fent. Vanaf 1600 moest Nederland een geheel worden, we gaan nu naar een verenigd Europa. Van Leuven­ steijn ziet de opname van Engelse woorden niet als het begin van het einde van de Nederlandse taal. Had hij het trouwens zelf niet over de po-

Advertentie

­Wibus

Wetenschappers gaan zelden met elkaar op de vuist. In een bijdrage aan het congres over dialect en standaardtaal ­ vorige week in Am­ sterdam ­ beloofde de Deen Lars Brink zijn adrenaiinepeil onder controle te houden. Brink ging in op de vraag hoe nauwkeurig de verschillende taalva­ rianten in kaart zijn te brengen. Inderdaad niet iets om je over op te winden.

Thorn, midden­Limburg: andere streekaard ? wer van de Letterenfaculteit? We moeten ons pas zorgen gaan maken als het Engels de structuur van het Nederlands aantast, bijvoorbeeld wanneer de woordvolgorde van het Engels wordt overgenomen.

Tongval De indruk dat Van Leuvensteijn het prototype van een ABN­spreker is, blijkt niet te kloppen. "Van huis uit spreek ik de tongval van Den Helder. Een verscherpte 'z' en 'v' aan het be­ gin van een woord, skip in plaats van schip en de mond nauwelijks open bij het praten." Hij geeft een proeve van bekwaamheid. "Maar toen ik voor de klas kwam te staan, moest ik daar wat aan doen, in die tijd mocht dat niet. Dankzij spraaklessen hoor je het nu niet meer, ook omdat ik het Helders nooit gebruik. Taal is een gebruiks­ middel en in die zin zullen dialecten altijd hun waarde houden. Binnen de universitaire kringen waarin ik nu verkeer wordt echter voornamelijk ABN gesproken. En voor zo'n con­ gres zijn Engels en Duits het meest geschikt." Niet aanwezig op het congres was Peter van Vliet. Vijf jaar lang vertoef­ de hij in het veld om materiaal te ver­ zamelen voor het dialectonderzoek dat de VU samen met het P.J. Meer­

Kuyper gedroeg zich wat vreemd de laatste dagen. Het eervolle verzoek van de rector om dit lustrumjaar de Kuyper­lezing te houden had hem duidelijk ontregeld. Hij stond 's morgens vroeg luidkeels zingend onder de douche, iets dat hij sinds zijn wittebroodsdagen niet meer had gedaan. Zijn zenuwgestel was zo hevig geprikkeld dat hij 's ochtends al na twee koppen koffie trillende handen kreeg. Hij wilde graag iets bijzonders van zijn verhaal maken. Natuurlijk moest hij de betrokkenheid van zijn overgrootvader bij de oprichting van de VU memoreren, daar was het tenslotte • een lustrumviering voor, maar hij wilde ook graag met iets nieuws komen. Iets waar de mensen nog weken over zouden spreken. Iets waar alleen hij mee kon komen, omdat hij nu eenmaal familie was. Iets waarmee hij zich zelf weer boven aan de lijst van VU­prominenten zou plaatsen. Een werktitel had hij al: 'Abraham Kuyper als elderly statesman.' Dat zou rector Lutterlof deugd doen, want die had de oudere medemens begin dit jaar immers naar voren geschoven als het object bij uitstek voor christelijke wetenschappers. Eerst moest hij in de bibliotheek maar eens het nodige feitenmateriaal verzamelen. Hij had daar een hartgrondige hekel aan gekregen, want de VU­bibliotheek bleek zelden de boeken in huis te hebben die hij nodig had. Meestal was hij gedwongen de gang naar de bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam te maken, omdat die veel beter was uitgerust. De laatste tijd sloeg hij de VU­bibliotheek zelfs al bij voorbaat over, en ging rechtstreeks naar de concurrent. Dit keer niet. Hij kon niet geloven dat de VU de boeken van

tens­instituut opgezet heeft. Een nieuwe baan belette hem de lezingen bij te wonen. "Anders was ik zeker gegaan, want ik ben benieuwd naar wat er gebeurt met de gegevens die in de praktijk verzameld worden". Piet van Reenen ­ hoogleraar com­ puterlinguïstiek en begeleider van het veldonderzoek ­ noemde Van Vliet een natuurtalent. "Nou ja, ik schijn een scherp gehoor te hebben voor minieme verschillen tussen klanken. In 1982 deed ik de cursus veldlinguïstiek en dan leer je het hele internationaal fonetisch alfabet, klan­ ken uit de meest waanzinnige talen, het shona ­ wordt in Zimbabwe ge­ sproken ­, eskimotalen, noem maar op. Die klanken kon ik goed onder­ scheiden, daar had ik weinig moeite mee. Een secuur gehoor is inderdaad voorwaarde voor de praktijk van het dialectonderzoek".

Informanten Het Meertens­instituut heeft een be­ stand van dialectsprekers, verkregen via gemeentehuizen, heemkundek­ ringen en desnoods de schoolmeester of dominee van het betreffende dorp. Die informanten krijgen van te voren en lijst met woorden opgestuurd. Een medewerker van het instituut gaat dan langs, neemt het gesprek op en

Foto Dick Roodenburg

schrijft vervolgens alles heel nauw­ keurig fonetisch uit. 'Narrow trans­ cription' noemen ze dat. De uitkomst wordt gecodeerd ingevoerd op de computer van de VU, waarvoor Van Reenen het programma ontwierp. "Het gaat erom de mensen op hun gemak te stellen", vertelt Peter van Vliet. "Als je komt van 'meneer de student zal het wel even vertellen' krijg je of irritaties of dat mensen ge­ ïntimideerd raken. Het is toch heel wat, zo'n bandrecorder en een micro­ foon om de nek. Je moet vooral je in­ teresse in hun dialect tonen. Zij zijn de experts, de mensen op wie wij ons onderzoek baseren. Zo kom ik bin­ nen. Je drinkt koffie, houdt het ge­ sprek op gang en al pratend installeer je de apparatuur. Als ze liedjes of ver­ halen hebben, laat je ze die vertellen, zodat ze hun ei kwijt zijn en rustig aan de lijst met woorden kurmen be­ ginnen. Je mag natuurlijk nooit vra­ gen: 'hoe zegt u zwijn, zegt u swien?', want dan is er kans dat de informant je nazegt. Heel voorzichtig te werk gaan, anders wordt het onderzoek een self­fulfilling prophecy." De precisie, waar Lars Brink in zijn lezing voor pleitte, hangt volgens Pe­ ter van Vliet af van het onderzoek waarvoor de gegevens gebruikt wor­ den. Zelf heeft hij soms moeite met

A. Kuyper Zn.

De belevenissen van een achterkleinkind (10) haar eigen grondlegger niet in huis had, en schoof daarom hoopvol gestemd een microfiche onder de glasplaat van het apparaat. Hij drukte op een knop, maar het scherm bleef donker. Grommend stond hij op en liep naar een ander apparaat. Daarvan was de schakelaar vastgeplakt met een beduimelde pleister, maar het lampje werkte in ieder geval wel. Het begon al slecht. Dè standaardbiografie over Abraham Kuyper, geschreven door Kuyper­kenner P iet Dorrepaal, bleek niet aanwezig. Belachelijk, het was een schandaal! Nooit zou hij meer een voet in die zogenaamde bibliotheek zetten!

lengteverschillen, wat is lang en wat halflang, dat kan per individuele in­ formant verschillen. Langer dan vijf jaar moet je dit werk niet doen, vindt Van Vliet. "Die transcriptie, dat is het meeste werk. Zo'n opname duurt gemiddeld ruim twee uur. Dan ben je vier dagen full­time bezig om hem uit te werken. Dat vereist heel veel energie en concentratie." Gevraagd naar de streek waar hij met het meeste plezier onderzoek deed, blijkt Limburg favoriet. "Overal waar ik kwam waren de mensen hartelijk, maar in Limburg uit zich dat in veel vlaai en heel amicaal gedrag. Toch een andere streekaard, of hoe je dat wil noemen. Het dialect verschilt het meest van het standaard­nederlands en dat vond ik leuk: om in rond te neuzen, die klanksystemen te ontdek­ ken".

Op hoge poten liep hij naar het Documentatiecentrum der Gereformeerde Stam, dat op dezelfde verdieping zat. Na veel gezoek en gevraag bracht iemand hem een privé­exemplaar van de biografie. Hij bladerde het boek door en ontdekte dat de betreffende periode nog niet aan de orde was geweest. Kuyper werd doorverwezen naar biograaf Dorrepaal himself, die in een aangrenzend kamertje, dat uitpuilde van de boeken, bleek te zwoegen op volgende delen. Hij probeerde Dorrepaal wat informatie te ontfutselen, maar die deelde hem kortaf mee dat hij nog maar in 1889 vertoefde, en dus niets kon zeggen over gebeurtenissen uit het jaar 1911. "Bovendien geef ik mijn bevindingen niet uit handen voor ik ze zelf heb gepubliceerd," zei Dorrepaal verontwaardigd. "Zelfs niet aan nazaten." En hij sloeg de deur met een klap dicht. Kuyper droop af. Dan moest hij maar wat kranten uit die tijd doorbladeren. Hij liep weer terug naar de bibliotheek, en zocht op de microfiches na waar hij jaargangen van het gezinsweekblad Het Leven kon lenen. Niet aanwezig! Hij had het kunnen weten. En de socialistische krant Het Volk, die niets had nagelaten om zijn overgrootvader te beschimpen, was natuurlijk al helemaal niet te krijgen aan de VU. Deze affaire zou hem behoorlijk wat tijd gaan kosten. Een paar dagen later had hij dan toch de gegevens bij elkaar gesprokkeld. De titel van zijn lezing stond in ieder geval vast: 'Een elderly statesman in Brussel: een onopgehelderd seksschandaal rondom Abraham Kuyper.' Hij zou deze week nog naar Brussel afreizen om zijn onderzoek ter plekke voort te zetten.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen