Ad Valvas 1990-1991 - pagina 317

AD VALVAS 7 FEBRUARI 19911

Zonde en deugd in domineesland

BOEKEN/CULTUUR

PAGINA 9

Vier eeuwen opvoeding door protestanten B. Kruithof, Zonde en deugd in domineesland, Nederlandse protestanten en problemen van op voeding, zeventiende tot twintigste eeuv» (dissertatie Universiteit van Amsterdam) Uitg Wolters Noordhoff, 1990 ƒ34,95.

fTolian Stuitn Tussen Vadertje Cats en de VUhoogleraar "Jan Wat" liggen ongeveer drie eeuwen Nederlandse cultuurgeschiedenis. De bekende en vaak geroemde "hooggeleerde en zoetvloeiende dichter" Jacob Cats verschafte gedurende de zeventiende eeuw (en ook nog later) veel volksvermaak en volksvoorlichting door zijn rijmpjes en gedichten met opvoedende strekking. Prof. dr. J. Waterink, aan wie de VU enkele maanden geleden nog een drukbezochte studiedag wijdde, legde via zijn populaire magazine Moeder aan Nederlandse vrouwen uit, hoe ze in de moderne twintigste eeuw toch nog vorm konden geven aan een goed gereformeerde opvoeding. Beide auteurs vinden, naast vele anderen, een plaats in het recente proefschrift van de historisch-pedagoog aan onze Amsterdamse zusteruniversiteit, Bernard Kruithof. Het boek heet: Zonde en deugd in domineesland, en het probeert een beeld te schetsen van de manier, waarop protestanten in Nederland dachten over opvoeders en opvoedeüngen, over gezin, school, volwassenen-vorming en ethiek. De dissertatie bestrijkt de opmerkelijk lange periode van de zeventiende tot in de twintigste eeuw, en we komen er een zeer breed scala aan interessante ideeën en initiatieven in tegen. Strenge piëtisten uit de Gouden Eeuw worden besproken, naast sympathisanten van de naïeve reformpedagogiek van rond de laatste eeuwwende, We lezen over de volksverheffing door de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen gedurende de negentiende eeuw, en over de "inwendige zending" door de aanhangers van Reveil, Afscheiding en Doleantie in dezelfde periode. We kimnen een kijkje nemen in een "tempel in de zondewereld" (het kinderbeschermingstehuis "De Martha-Stichting" in Alphen). En we maken kennis met de gelukki-

ge vrouw die de zegeningen van het moderne moederschap smaakt in het modelgezin, zoals de verlichte schrijfster Betje Wolff ons dat schildert.

Gereformeerde opvoeding Een rode draad m dit veelkleurige boek, wordt gevormd door de idee dat calvinisten in Nederland uiteenlopende oplossingen hebben gevonden voor het eigenaardige probleem, dat in de gereformeerde mensbeschouwing in zekere zin helemaal geen plaats is voor het verschijnsel opvoedmg. Immers, indien de mens slecht is, willig tot het kwade, en geneigd om God en zijn medemens te haten, en indien de mens aan deze treurige toestand op eigen kracht niets vermag te wijzigen, is dan opvoeding tot een volwassen mens en een goed christen eigenlijk wel denkbaar of zinvol? En verder, indien de mens alleen maar goed ("wedergeboren") kan worden, als God zelf zijn hart verandert en zijn kwade inborst beter maakt, is dan opvoeding eigenlijk niet overbodig? Gereformeerden hebben evenwel altijd gemeend, dat een goede (morele) opvoeding van kinderen wel degelijk mogelijk, en trouwens zeer noodzakelijk is, enerzijds om het kwaad in het kind in te dammen, en anderzijds om de kiemen van het goede tot ontwikkeling te kunnen brengen. Sommigen pleitten hierbij voor een overwegend harde aanpak van strenge tucht, voortdurend toezicht, en heilzame kastijding, indien noodzakelijk. Maar opvallend is dat de meerderheid van de pedagogische denkers en doeners uit de calvinisüsche hoek veeleer een milde, psychologische, stimulerende en liefdevolle houding tegenover het kind hebben voorgestaan, en zulks al sinds de begintijd van de reformatie.

Beschavingsoffensief Dat gereformeerden zich daarentegen nimmer hebben laten verleiden tot de, sinds de achttiende eeuwse verUchting, wijd verspreide mythe van het onschuldige, goede, van nature reeds brave, welwillende kind, pleit mijns inziens slechts voor hun psychologische en pedagogische realiteitszin.

ir «^i^^nRSBïKW.'

DMg4T« T » A E u i m ;

MruU ki) H « HtiMim Atrtunt. K,

,Eiu)e zoo bop«n «ry dttt dt HsHanilsdtt j«tK|(l zal opgroeien tot e«r vaa Cad »n tot roam van het Vatftrland Kruithof is het best op dreef wanneer hij schrijft over de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen. Deze, in 1784 opgerichte, zeer invloedrijke, liberaalprotestantse, (ped)agogische organisatie legde zich toe op de modernisering en rationalisering van het basisonderwijs, op de verspreiding van het moderne burgerlijk-gezinsideaal, op de bevordering van deugden als spaarzin, gehoorzaamheid, standsbesef, vaderlandsliefde, zelfbeheersing, uitgestelde behoeftenbevrediging, arbeidszin, kuisheid en zindelijkheid. Door eerdere publikaties heeft Kruithof zich een naam verworven als kenner van dit streven tot volksverheffing, dat ook wel bekend staat als "het burgerlijk beschavingsoffensief'. Kruithof benadrukt dat deze civüisatie-insparmingen niet gezien mogen worden als een simpel eenrichtingsverkeer van fatsoenlijke ideeën, vanuit de middenklasse naar "de gemene man" toe. Immers, het lagere volk streefde vaak ook zelf naar meer (zelf)respect en zelfdiscipline. Maar bovendien hebben, op de keper beschouwd, al die Nutswinterlezingen, almanakken, Nutsbibliotheken en leeszalen, prijsverhandelingen, TSluts-

spaarbanken, politieke lobby's en discussies, wellicht meer betekend voor de ontwikkeling en machtsontplooiing van de burgerij zelve, dan voor die van de armen en onwetenden.

Gezinsleven Hoewel Kruithof ons voorhoudt vier eeuwen opvoedingsgeschiedenis te zullen behandelen, is in feite slechts een kleine vijftig pagina's tekst (van de in totaal tweehonderdvijftig) aan de periode voor 1800 gewijd, en gaat de rest van het boek over de anderhalve eeuw tussen 1780 en 1930. Het zwaartepunt ligt dus in de negentiende eeuw. Maar ook daarbinnen doet de auteur feitelijk andere dingen dan hij voorspiegelt. Tevergeefs zoekt men in dit boek naar informatie over het negentiende eeuwse gezinsleven, over de voornaamste pedagogische denkers op gereformeerde grondslag uit die periode, over de praktijk in de School met den Bijbel, of over calvinistische jeugdculturen (om maar eens een paar relevante thema's te noemen). Daarentegen krijgt men wel uitvoerige uiteenzettingen over kerkgeschiedenis, predikantentractementen, an-

dere sociale misère, gezondheidszorg, koepokinenting, verzuiling en nationale politiek, die elders beter op hun plaats zouden zijn, en deels ook elders al beter behandeld zijn. Doordat de auteur ernstig gepoogd heeft zijn eigenlijke onderwerp, protestanten en problemen van opvoeding, in een breed kader te plaatsen, Ujkt hij uiteindelijk de hoofdzaak uit het oog verloren te hebben. Een verwant en eveneens zwaarwegend punt van kritiek is, dat deze dissertatie eigenlijk geen monografie is (zoals in- en uitleidmg en titel evenwel suggereren), maar een verzameling losstaande studies van uiteenlopende aard en diepgang. Voor de lezer blijft duister hoe de selectie van te bestuderen onderwerpen heeft plaatsgevonden. Hij hJijft zitten met een (soms) ontmoedigende hoeveelheid disparate fata en data. Nochtans dwingen Kruithofs belezenheid en brede oriëntatie in de vaderlandse geschiedenis respect af. Dr J C Sturm is docent histonsche pedagogiek aan de VU

Gevoel van totale ontreddering Pain Teens in Paradiso, Tegentonen-festival, 21 febman ƒ 12,50-i-lidmaatschap Passepartout/ 25 -f lidmaatschap

M.P.Holwerda Het volwassen worden gaat voor veel jongeren gepaard met pijnlijke ontwikkelingen. Maar voor de uit Houston afkomstige Pain Teens blijft het daar niet bij. Mishandeld door boosaardige stiefouders, misbruikt door perverse familieleden, vochten zij zich een weg naar hun derde LP Bom m Blood. Als men hun met geweld doorspekte teksten mag geloven tenminste. Naar eigen zeggen wordt de groep beïnvloed door de gevaren op straat en de troosteloze, leegstaande buitenwijken van Houston. Om dit gevoel van totale ontreddering dat de jongere in een grote stad overvalt naar de luisteraar over te brengen, grijpen de Pain Teens op Born tn Blood in elk nummer een nieuwe stijlfiguur aan. Daardoor is de muziek zo divers dat er moeilijk één omschrijving voor te geven valt. Laverend tussen stevige rock en dreigen-

de, bijna dansbare ritmes gebruiken de Pain Teens een diepronkende bas, zwaar beukende drums en een te pas en met name te onpas solerende gitaar, aangevuld met op tape vastgelegde, onheilspellende en repeterende telefoongesprekken en, voor dit soort muziek tamelijk ongebruikelijk, een viool. Daarmee contrasteert de ijle stem van zangeres Bliss Blood, die in de romantische, meerstemmig gezongen nummers klinkt alsof zij nog maar kort geleden uit de eerste de beste kostschool is weggelopen, om dan weer, m haar slachtofferachtige momenten, herinneringen op te roepen aan Kim Gordon van het New Yorkse "noise"-gezelschap Sonic Youth. Het basisgeluid doet denken aan mede-Texanen The Butthole Surfers, maar waar die groep nog ruimte overlaat voor absurdistische humor om alle geweldadige ellende enigzins te relativeren, zien de Pain Teens de lol er al lang niet meer van in. Genoemde groepen speelden beide op eerder versies van het Tegentonenfestival, in het kader waarvan de

ittg

Pain Teens, bhmenfcort e p het Tegentonen-festival Pain Teens in Amsterdam optreden. Dat wordt dit jaar op 21, 22 en 23 februari voor de achtste keer gehouden en zo langzamerhand lijkt het moeilijk voor de organisatoren om wéér

iets nieuws te ontdekken en dat naar Nederland te halen. De tijden dat je je geheel kon laten verrassen zijn waarschijnlijk voorbij, maar in ieder geval kun je je, tijdens de drie avon-

den die Tegentonen lang is, voor weinig geld een goed beeld vormen van wat er zich in de voorhoede van de zogenaamde vernieuwende popmuziek afspeelt.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen